wstep do historii sztuki terminy

bazylika

kosciol wielonawowy o nawie srodkowej wyzszej od naw bocznych, doswietlonej przez rząd okien znajdujących sie nad dachami naw bocznych

pseudobazylika

nawa glowna kosciola jest wyzsza od naw bocznych, ale w przeciwieństwie do bazyliki nie posiada okien w ścianach nawy glownej ponad rzędami podpór (kolumn / filarow)

hala

budowla sakralna w ktorej wszystkie nawy maja ta sama wysokosc, a nawa glowna, pozbawiona okien, doswietlana jest za posrednictwem nae bocznych

rotunda

budowla centralna na rzucie kola, zawierająca wewnątrz najczęściej jedno pomieszczenie. kryte kopuła; moze stanowic budynek zamknięty, czasem otoczony kolumnada, bądź otwierający sie kolumnada na zewnątrz

budowla salowa

kosciol jednonawowy, w ktorym prezbiterium i nawa maja te sama szerokość, wysokosc i wspolne przekrycie, tworzac jednolite wnetrze sprawiajac wrazenie sali

westwerk

rozbudowana zach. czesc bazyliki, budowany na planie kwadrstu lub prostokata; sluzyly do odprawiania niektórych obrzedow liturgicznych, jako pomieszczenie dla uczestniczących w obrzedach zakonnikow lub panów feudalnych i ich dworów

kruchta

przedsionek kosciola, poprzedzajacy wejscie gl. czasem także boczne do naw lub zakrystii

narteks

kryty przedsionek w bazylikach wczesnochrzescijanskich, bizantyjskich, wczesnośredniowiecznych w formie prostokatnej/owalnej przybudowki, poprzedzajace wejscie do nawy

• esonarteks - cz. wewnetrzna, przeznaczona dla katechumenow

• egzonarteks - cz. zewnetrzna, właściwy przedsionek

krypta

sklepione pomiessczenie z grobem swietego w katakumbach; pozniej podziemne lub na pol podziemne sklepione pomieszczenie lub prezbiterium kosciola, mieszczące relikwie lub grob swietego

transept

nawa poprzeczna

ambit

w kosciolach przejscie obiegajace prezbiterium, zwykle na przedłużeniu naw bocznych, oddzielone murem lub arkadami: charakterystyczny element kosciolow romanskich i gotyckich

apsyda

pomieszczenie na rzucie polkola, polelipsy, trojliscia, podkowy, trapezu lub wieloboku, zamykajace prezbiterium lub nawe o rownej/mniejszej od nich wysokosci i szerokosci

apsydiola

mala apsyda dostawiona do wiekszej apsydy

sklepienie (typy)

• kolebkowe

• krzyzowe

• krzyzowo - zebrowe

• gwiazdziste

• sieciowe

• krysztalowe

• wachlarzowe

zwornik

środkowy, szczytowy kliniec luku lub niektorych typow sklepien czesto wyrozniajacy sie ksztaltem, wielkoscia, dekoracyjnym opracowaniem

służka

w arch. gotyckiej pionowy cienki element o przekroju wałka lub półwałka, zespolony na ogol z wolnostojacym filarem wiazkowym lub filarem przysciennym, przenosi na niego za posrednictwem zeber ciezar sklepienia krzyzowo - zebrowego

gurt

pas sklepienny, plaski konstrukcyjny luk podsklepienny wsparty na dwóch podporach, wzmacniajacy i podtrzymujacy sklepienie

kopula

zamkniete sklepienie w ksztalcie czaszy (polkoliste, eluptyczne) o osi pionowej, wznoszone nad pomieszczeniami na planie centralnym, zazwyczaj okrągłym lub wielobocznym.

trompy

narozny wysklepek o ksztalcie wycinka stozka, skladajacy sie z jednego lub kilku łuków konstrukcyjnych, zmniejszajacych sie uskokami ku dolowi. umożliwiają przejscie od rzutu czworobocznego do rzutu osmiobocznego, stanowiacego podstawe dla sklepienia kopul

pendentywy

narozny sferyczny wycinek sklepienia; stosowane w budowlach na planie czworobocznym umożliwiają oparcie na nich kopuly, czyli umozliwiaja przejscie od rzutu czworobocznego do okraglego

kroksztyn (konsola)

wspornik kamienny lub drewniany, zwykle w ksztalcie woluty lub esownicy, sluzacy do podtrzymywania gzymsu, balkonu, zwienczen okiennych i drzwiowych

arkada

element arch. skladajacy sie z dwoch podpor (filarow, kolumn) zamknietych gora lukiem. moze spelniac funkcje konstrukcyjne, badz tylko dekoracyjne

empora

rodzaj galerii lub trybuny, glownie w kosciolach, sluzacej do powiekszenia powierzchni, oddzielenia określonych grup w obrębie wspólnoty, umieszczenia organów lub artykulacji ścian

biforium/triforium

dwudzielne/trojdzielne, arkadowe okno bądź przezrocze

portal

ozdobne obramienie otworu wejsciowego, na ktore skladaja sie elementy arch. i rzeźbiarskie

fasada

elewacja budynku wyrozniona od pozostalych odmienna kompozycja arch. zawierajaca zwykle glowne wejscie

tympanon

wewnetrzne pole trojkotnego frontonu, gładkie lub wypelnione rzezba

fiala (pinakiel)

charakterystyczny dla gotyku dekorwcyjny element arch. w postaci wysmuklej kamiennej sterczyny o czworobocznym trzonie z rytmicznymi szeregami zabek wzdłuż krawedzi i kwiatonem na szczycie

wimperga

w arch. got. dekoracyjny szczyt trojkatny, umieszczany w zwienczeniu portalu lub okna

zabka

sredniowieczna ozdoba arch. w kwztalcie zwinietych lisci lub pączkow; w sztuce romanskiej sluzyla do zdobienia baz kolumn; w gotyku osadzona czesto byla na odchylajacej sie na zewnatrz lodydze, umieszczano ja ja gzymsach, głowicach kolumn, archiwoltach, na krawędziach szczytow, wimperg, helmow w zwienczeniach pinakli

krenelaz

w sredniowiecznych murach obronnych zwienczenia przedpiersia muru lub baszte, z regularnie rozmieszczonymi przeswitami o wykroju prostokatnym; stanowily oslone dla strzelajacych przez przeswity lucznikow

laskowanie

gotycka dekoracja z wąskich kamiennych prętów o roznych profilach

maswerk

dekoracja arch. charakterystyczna dla sztuki gotyckiej szkladajaca sie z elementow geom. (laskowań, kół, odcinkow kola. stylizowanych troj- i czterolisci, rybich pecherzy) wykonanych w kamieniu i cegle. stosowano to do wypelniania gl. azurowych otworow okiennych, rozet, przezroczy, wimperg, balustrad i innych elementow arch.: niekiedy takze pol sciennych (zw. slepym)

maszkaron

motyw dekor. w formie stylizowanej glowy ludzkiej lub na pol zwierzecej, o zdeformowanych groteskowo rysach i czesto fantastycznej fryzurze

gargulec (rzygacz)

ozdobne zakonczenie rynny dachowej. z ktorego woda deszczowa swobodnie spada daleko od lica muru

rozeta

w sredniowiecznej arch. koscielnej duzy kolisty otwor okienny w szczytach lub nad portalami, wypelniony bogata dekoracja w ukladzie koncetrycznym (maswerk, witraz)

arkatura

ornament architektoniczny skladajacy sie z polkolistych małych arkad

edikula

kompozycja skladajaca sie z dwoch filarow/kolumn/pilastrow podtrzymujacych belkowanie, czasami z frontonem

blenda

slepy otwor, plytka wneka w murze, w formie arkady lub okna; zwykle stosowana jako element dekoracyjny, rzadziej w celu odciążenia sciany

lizena

plaski, pionowy pas muru lekko wystepujacy z jego lica; w odroznieniu od pilastra nie posiada glowicy i najczesciej tez bazy

pilaster

plaski filar przyscienny, pelniacy fukcje podpory i dekoracyjnego rozczlonkowania scian; wystepuje takze jako czesc obramienia otworow okiennych, drzwiowych, bramnych itp. sklada sie z glowicy. czesto rowniez bazy lub cokolu i gladkiego lub zlobkowanego trzonu; wystepuje w polaczeniu z belkowaniem, rzadziej z lukami

boniowanie

dekoracyjne opracowanie lica muru kam. przez profilowanie zewn. krawędzi poszczegolnych ciosow lub nasladowanie tego w tynku

rustyka

dekoracyjne opracowanie faktury sciany za pomoca obrobki lica poszczególnych ciosow na wzor naturalnego lomu kamiennego

attyka

scianka, balustrada, lub rzad sterczyn badz szczycikow, wienczacych elewacje budowli i znajdujacych sie zwykle ponad gzymsem koronujacym; pelni glownie funkcje dekoracyjna, sluzac zwykle do częściowego badz calkowitego osloniecia dachu

mezzanino

niska kondygnacja miedzy pietrami, półpiętro

kampanila

we wloszech dzwonnica, budowana osobno obok kosciola; odmiennie niz w krajach europy zach. i srodk., gdzie zwykle laczona byla z korpusem swiatyn. ten typ dzwonnicy wytworzył sie w architekturze wczesnochrzescijanskiej i wystepowal glownie w arch. romanskiej, gotyckiej i renesansowej

baptysterium

budynek przeznaczony do obrzedu chrztu, na ogol w poblizu wiekszego kosciola, zazwyczaj wolnostojacy. baptysteria sa najczęściej budynkami o centralnej budowie, ktorych jednoprzestrzenne wnetrze kryte jest zazwyczaj kopula

obelisk

wysoki slup, przewaznie czworoboczny, zwezajacy sie ku gorze, sciety u szczytu, w formie wydluzonego ostroslupa

pylon

wieza o prostokatnej podstawie, wznoszona parami i zwezajaca sie ku gorze

peripteros

typ swiatyni otoczonej pojedyncza kolumnada

tolos

grobowiec wzniesiony na planie kola

belkowanie

w porzadkach klasycznych najwyzszy, poziomy, spoczywajacy na kolumnach trojdzielny czlon skladajacy sie z architrawu, fryzu i gzymsu

gzyms

wysunięta, wienczaca czesc belkowania lub sciany

fryz

srodkowa czesc miedzy architrawem a gzymsem. moze byc gladki lub dekorowany reliefem

architraw

najnizsza czesc belkowania, bezposrednio oparta na kolumnach. przenosi obciazenie konstrukcyjne wyzszych partii

woluta

spiralnie zwiniety ornament charakterystyczny dla glowicy kolumny w porzadku jonskim. pelni funkcje dekoracyjna i porządkującą forme kapitelu

echinus

profilowana, najczesciej wypukla czesc glowicy kolumny miedzy trzonem a abakusem. szczegolnie wyrazna w porzadku doryckim

abakus

plytowa, gorna czesc glowicy kolumny. rozklada ciezar belkowania na nizsze elementy kapitelu

hypotrachelion

gorna partia trzonu kolumny bezposrednio pod glowica. często oddzielona jest od trzonu delikatnie pierscieniem

torus

wypukly, walkowaty profil wystepujacy w bazie kolumny. charakterustyczny dla porzadkow jonskiego i korynckiego

trochilus

wklesly profil znajdujacy sie pomiedzy torusami w bazie kolumny. podkresla podzial i rytmike elementow bazy

metopa

prostokatne pole we fryzie doryckim, umieszczone miedzy tryglifami. czesto wypelniane bylo reliefami figuralnymi

antefiks

pionowa plyta dekoracyjna zamykajaca rzedy dachowek przy krawedzi dachu. pelnila funkcje ochronna i ornamentalna

akroterion

element rzezbiarski umieszczany na szczycie oraz narozach frontonu. mial charakter dekoracyjny i symboliczny

interkolumnium

odstep miedzy osiami sasiednich kolumn, jego szerokosc wplywala na proporcje calej budowli

kanelury

pionowe zlobienia biegnace wzdluz trzonu kolumny. mialy funkcje dekoracyjna i optycznie wysmuklaly kolumne

astragal

drobny wypukly profil w formie walka. stosowany jako element rozdzielajacy inne czesci architektoniczne

meander

ornament geometryczny zlozony z ciaglej, lamanej linii. charakterystyczny dla dekoracji architektury i ceramiki greckiej

kimation

ornament pasowy oparty na motywach roslinnych. jakich jak jajownik lub liscie. wystepowal w arch. i rzezbie antycznej

fronton

trojkatne zwienczenie fasady budowli, ograniczone gzymsem i połaciami dachu. wypelniany byl kompozycja rzezbiarska

agora

centralny plan miasta greckiego. pelnil funkcje handlowe, polityczne i spoleczne

forum

glowny plac miasta rzymskiego, stanowil centrum zycia publicznego. administracyjnego i religijnego

buleuterion

budynek przeznaczony na obrady rady miejskiej w starozytnej grecji. byl istotnym elementem organizacji polis

gymnazjon / palestra

zespol budowli sluzacych wychowaniu fizycznemu młodzieży. obejmowal rowniez funkcje edukacyjne i spoleczne

refektarz

jadalnia klasztorna przeznaczona do wspolnych posiłków zakonnikow

kapitularz

sala zebran wspolnoty zakonnej

dormitorium

wspolna sypialnia zakonnikow w klasztorze

skryptorium

pomieszczenie klasztorne przeznaczone do kopiowania i iluminowania ksiag

kruzganek

zadaszony ciag komunikacyjny otaczajacy wirydaz

wirydaz

wewnętrzny ogrod klasztorny otoczony krużgankami

oratorium

niewielkie miejsce przeznaczone do modlitwy. moglo miec charakter publiczny lub prywatny

atrium

centralna przestrzen domu rzymskiego, otwarta ku gorze

compluvium

otwor w dachu atrium

impluvium

zaglebienie w posadzce atrium

westbyl

pomieszczenie wejsciowe prowadzace do wnetrza budynku, strefa przejsciowa

perystyl

dziedziniec otoczony kolumnada