shumimi i organizmave - shtazët

forma e shumimit të shtazëve

shumim seksual

si formohet zigota?

me bashkimin e gametit mashkullor dhe gametit femëror krijohet organizmi i ri - zigota

gonohoristët

organizmat tek të cilët është i diferencuar seksi mashkullor dhe femëror

hermaforditët

në të njëjtin individ gjenden gonadat femërore dhe gonadat mashkullore

spermatogjeneza

proces i krijimit të qelizave mashkullore - spermatozoideve

kanalthet e farorëve (testiset) tek gjitarët

janë të mbështjellur me shtresa mbrojtëse, ndërsa muret e këtyre kanaltheve i përbëjnë qelizat e Sertolit si dhe spermatogonitë prej të cilave krijohen gametet mashkullore të ardhshme.

faza e parë e spermatogjenezës - shumimi

spermatogoniet (2n) ndahen me mitozë

faza e dytë e spermatogjenezës

disa nga spermatogoniet e rrisin vëllimin dhe diferencohen në spermatocite primare (2n)

faza e tretë e spermatogjenezës - pjekuria

secila spermatocite primare i nënahtrohet mejozës 1 duke rezultuar në dy spermatocite sekondare (n) të cilat i nënshtrohen mejozës 2 dhe krijohen katër spermatide (n) ende të paafta të funksionojnë si gamete mashkullore.

faza e katërt e spermatogjenezës - spermiogjeneza

katër spermatidet i nënshtrohen ndryshimeve strukturore dhe funksionale duke u diferencuar në gamete të pjekura mashkullore - spermatozoidë

Një sasi e citoplazmës eleminohet, bërthama zvogëlohet dhe vendoset në pjesën e përparme (kokën) e spermatozoidit dhe formohet bishti.

roli i spermatozoidit

qeliza jetëshkurtër që kanë rol lëvizjen deri tek qeliza vezë, të bashkohen me sipërfaqen e kësaj qelize dhe të bartin bërthamën dhe centriolet e tyre brenda qelizës vezë andaj konsiderohen si bartëse të materialit trashëgues të babait.

Pjekuria e spermatozoidëve fillon në moshën e pjekurisë së mashkullit

ndërtimi i spermatozoidit

• Koka - përbëhet nga bëthama dhe akrozomi. Akrozomi krijohet nga aparati i Golxhit dhe lehtëson depërtimin e spermatozoidit në citoplazmën e qelizës vezë gjatë fekondimit.

• Qafa që pason me pjesën e mesme të spermatozoidit që përmban mitokondrie. Mitokondriet janë të pasura me energji (ATP), e domosdoshme për lëvizjen e bishtit.

çka ndodh nëse spermatozoidet nuk arrijnë deri tek qeliza vezë deri në kohë të caktuar?

rezervat e energjisë së tyre harxhohen dhe kështu vdesin.

oogjeneza

proces i krijimit të qelizave seksuale femërore - qelizave vezë dhe rrejdhë në vezoret e femrës dhe pjesërisht në rrugët gjenitale të saj.

faza e parë e oogjenezës - shumimi

oogoniet (2n) ndahen me mitozë.

Tek kurrizorët, oogonia rrethohet nga disa qeliza folikulare që me kohën krijojnë shumë shtresa.

faza e dytë e oogjenezës - rritja

oogonia e rrit vëllimin dhe shndërrohet në oocitë primare (2n) në të cilat grumbullohen materiet ushqyese

faza e tretë e oogjenezës - pjekja

oocitet primare i nënshtrohen mejozës 1 dhe krijohen dy qeliza:

• oociti sekondar (n) - qeliza e madhe

• trupthi i parë polar (n) - qeliza e vogël

Përmes mejozës 2, oociti sekondar shndërrohet në ootidë ndërsa trupthi polar ndahet duke krijuar dy truptha të tjerë polarë.

faza e katërt e oogjenezës - oogjeneza

ootida shndërrohet në qelizë vezë (n) ndërsa tre trupthat polarë si përfundim shkatërrohen sepse nuk kanë asnjë funksion.

rrugëtimi jetësor i oogjenezës

tek gjitarët, oogjeneza fillon gjatë zhvillimit embrional dhe ndërpritet në fazën e mejëzës 1, ashtu që çdo oocitë primare aktivizohet për pjekje të vazhdueshme në mënyrë ciklike (periodike). Andaj shumë oocite primare ngelin në këtë etapë me dekada të tëra.

roli i qelizës vezë

bartëse e materialit trashëgues të nënës

ndërtimi i vezëve

qeliza vezë është polare (ka polin vegjetativ dhe animal), është e rrubmullakët dhe mund të shihet edhe me sy.

Është e pasur me citoplazmë dhe materie rezervë - vitelinë (e pasur me proteina dhe yndyrna). Ashtu si çdo qelizë tjetër, ka të gjitha organelet qelizore dhe krahas membranës plazmatike, veza mbështillet edhe me disa cipa të tjera me rol ushqyes dhe mbrojtës (andaj supozohet se mund të ketë veçori antibiotike).

ndarja e vezëve bazuar në shpërndarjen dhe sasinë e vitelinës

• vezët alecite - nuk kanë vitelinë (hasen tek krimbat parazitarë)

• vezët oligolecite (homolecite) - kanë pak vitelinë të shpërndarë në mënyrë pothuajse të barabartë (hasen tek amfioksi dhe iriqi i detit)

• vezët telolecite - kanë shumë vitelinë të grumbulluar në polin vegjetativ ndërsa në polin animal gjendet citoplazma dhe bërthama (hasen tek peshqit, amfibet, reptilët, shpendët)

• vezët centrolecite - vitelina është e përqendruar në brendi të qelizës ndërsa citoplazma gjendet në sipërfaqe si shtresë e hollë (hasen tek këmbënyjtuarit; insektet)

vezët alecite

krimbat parazitarë - nuk kanë fare vitelinë, sepse janë parazitë pra nuk kanë materie ushqyes të tyret

vezët oligolecite

amfioksi dhe iriqi i detit - pak vitelinë (amfioksi i hollë-ka pak)

vezët teleolecite

• peshqit

• amfibët

• reptilët

• shpendët

vezët centrolecite

këmbënyjëtuarit; insektet

veza tek gjitarët placentalë dhe kurrizorët

qeliza vezë e gjitarëve placentalë është shumë më e vogël (diferencë: 100nm deri në diametër) në krahasim me vezët e disa kurrizorëve

fekondimi

proces i bashkimit të gametit mashukllor (spermatozoidit) dhe gamet femëror (qelizës vezë) duke krijuar zigotin (2n).

aspektet e fekondimit

• aktivizimi i qelizës vezë për zhvillim të mëtutjeshëm

• bartja e materialit trashëgues të nënës dhe babait në pasardhës

si arrihet bashkëveprimi mes gameteve mashkullore dhe femërore?

ekzistojnë disa mekanizma të natyrës kimike të cilat rrisin probabilitetin e takimit të qelizës vezë dhe spermatozoidit me sukses.

Kështu, qeliza vezë përmban materie kimike (fertilizinet) që mundësojnë ngjitjen e spermatozoidit përmes imunoreaksioneve (antifertilizi komplementar)

si realizohet fekondimi?

takimi i spermatozoidit dhe vezës arrihet përmes lëvizshmërisë së spermatozoidit. Qelizat vezë janë të mbështjellura me membrana të ndryshme andaj akrozomi i spermatozoidit përmban enzime të posaçme për të depërtuar lehtësisht.

çka nënkupton faza e aktivizimit tek fekondimi?

aktivizimi nënkupton sintezën e proteinave dhe ADN-së para ndarjes së parë mejotike

çka ndodh me qelizën vezë pas fekondimit?

formohet membrana fertilizuese - polispermina që pengon hyrjen e spermatozoideve të tjera në qelizën vezë

fekondimi i jashtëm

bashkimi i gametit mashkullor dhe femëror bëhet në ambientin e jashtëm, kryesisht në ujë.

Dalja e spermatozoideve dhe vezëve në ambientin ujor bëhet në të njëjtën kohë.

(haset tek shpuzorët, ambifët, krimbat, peshqit etj)

fekondimi i brendshëm

bashkim i gameteve seksuale brenda organizmit. Pas bashkimit të mashkullit dhe femrës, spermatozoidet kalojnë nga testikuli në kanalet seksuale të femrës ku realizohet frytnimi.

(haset tek shtazët tokësore; gjitarët, reptilët - hardhuca Lacerta vivipara, peshqit -Gambusia etj)

kohëqendrimi i spermatozoidit në organizmin nikoqir tek fekondimi i brendshëm

lakuriqët - mashkulli i lëshon spermatozoidet në kanalet seksuale të femrës në vjeshtë ndërsa fekondimi ndodh në pranverë

miu - 5 deri 6 orë

njeriu - 1 deri 2 ditë

kur ndodh kariogamia?

bashkimi i bërthamave bëhet pas fërfundimit të ndarjes mejotike dhe quhet sinkarioni diploid që njëkohësisht paraqet aktin përfundimtar të fekondimit

ku ndodh fekondimi (i brendshëm) tek gjitarët?

ndodh në pjesën e përparme të vezëpërquesit, me veprimin e epitelit qepallor të të cilit veza e fekonduar - tashmë zigota, ngadalë zbret përgjatë vezëpërquesit

polispermia

në vezë hyjnë më shumë spematozoide për vetëm njëri prej tyre kryen fekondimin.

(haset tek pakurrizorët; mollusqet, gjemborët, insektet dhe më rrallë tek kurrizorët; macja e detit, gjitarët monotremata)

partenogjeneza (shumimi i virgjër)

shumimi i qelizës vezë të pafekonduar (pa depërtimin e spermatozoidit)

partenogjeneza natyrore

zhvillimi në qelizën vezë të pafekonduar (n) - pra oocitet nuk kanë kaluar fazën e pjekjes

(haset tek krimbat e shtypur, dafniet, morrat e bimëve etj)

partenogjeneza natyore tek bletët

meshkujt e bletëve zhvillohen nga vezët haploide të pafekonduara kurse mbretëresha dhe bletët puntore zhvillohen nga vezët e fekonduara diploide

partenogjeneza artificiale

proces që bën nxitjen e partenogjenezës tek llojet të cilat në kushte normale zhvillohen me fekondim. Kjo arrihet përmes ndryshimit të temperaturës, pH-së, përqendrimit të materieve minerale etj

• nxitja e zhvillimit të vezës së bretkosës bëhet duke bërë shpuarjen e saj me gjilpërë

• nxitja e zhvillimit të vezës së krimbit të mëndafshit bëhet me fërkim

• partenogjeneza e provokuar tek lepuri