Kernbegrippen uit de Geschiedenis van de Filosofie

Deze set flashcards definieert de belangrijkste begrippen en stromingen uit de geschiedenis van de antieke, islamitische en middeleeuwse filosofie, zoals behandeld in de colleges.

Het Griekse wonder

Een 18de- en 19de-eeuwse visie die stelt dat in de 6de eeuw v.C. een fundamenteel nieuwe manier van denken ontstond via de overgang van mythos naar logos; verbonden met de Milesische natuurfilosofie.

Achsenzeit

Een begrip van Karl Jaspers dat verwijst naar de periode van $800$ tot $200$ v.C., waarin wereldwijd gelijktijdig nieuwe, reflectieve manieren van denken ontstonden.

Theogonie

De leer over de oorsprong en afstamming van de goden; verbonden met Hesiodus en het mythische denken in de archaïsche Griekse oudheid.

Kosmogonie

De leer over de oorsprong en wording van de wereld; verbonden met Hesiodus en Homerus, en later rationeler ingevuld door Anaximander.

Antropogonie

Het mythische verhaal over de oorsprong van de mens; vooral verbonden met Hesiodus en het pre-filosofische denken.

Philomuthos

Betekent 'mythenvriend'; verbonden met Aristoteles, die stelde dat wie mythen liefheeft al deels een filosoof is vanwege de verwondering.

Historiê

Betekent navorsing of onderzoek; verbonden met de Milesische natuurfilosofie (Thales, Anaximander, Anaximenes) als een nieuwe manier van vragen over de natuur.

Theôria

Het afstandelijk schouwen van de objectieve structuur van de werkelijkheid; ontstaan bij de Milesische filosofen en verder uitgewerkt door Plato en Aristoteles.

Mythe

Een verhaal dat de wereldorde verklaart via sacrale gebeurtenissen in een oertijd; verbonden aan Homerus en Hesiodus vóór de Achsenzeit.

Mythologie

De literaire ordening van mythische verhalen in de archaïsche oudheid door figuren als Homerus en Hesiodus.

Moira

De lotsbestemming of het onontkoombare deel dat elk wezen toevalt; in de traditie van Homerus staan zowel mensen als goden hieronder.

Heimarmenê

Lot als een geordende kosmische en causale keten; vooral verbonden met de hellenistische periode en de Stoïcijnen.

Kosmos

Een harmonieuze en geordende totaliteit geregeld door een immanente orde; centraal begrip bij de Milesische natuurfilosofen.

Physis

Het immanent levengevend principe van de natuur; verbonden met de Milesische school en later systematisch uitgewerkt door Aristoteles.

Archê

Het begin en heersende beginsel waaruit alles voortkomt; voorbeelden zijn water (Thales), apeiron (Anaximander) en lucht (Anaximenes).

Hylozoïsme

De opvatting dat materie ($hylê$) zelf levend en bezield is; een term van Ralph Cudworth gebruikt om de vroege natuurfilosofen te typeren.

Apeiron

Het kwalitatief en kwantitatief onbepaalde oerstof waaruit de kosmos ontstaat; kernbegrip van Anaximander van Milete.

Polis

De Griekse stadstaat ($8\text{e--5e}$ eeuw v.C.) gebaseerd op publiek debat en wetten; door Jean-Pierre Vernant gezien als de bakermat van de filosofie.

Isonomia

Gelijkheid van burgers voor de wet en gelijke toegang tot wetgeving; verbonden met Solon en Kleisthenes als voorloper van democratie.

Eleutheria

Politieke vrijheid van burgers die niet onderworpen zijn aan tirannie en kunnen deelnemen aan polis-beslissingen.

Peitho

De macht van overreding en overtuiging door het woord; essentieel voor de Griekse polis waar besluitvorming op logos berust.

A-lêtheia

Letterlijk 'onverborgenheid'; waarheid als het ontsluiten van wat werkelijk is, voor het eerst scherp gedefinieerd door Parmenides.

Doxa

Mening of schijnkennis gebaseerd op zintuiglijke ervaring; door Parmenides en Plato tegenover de zekere waarheid geplaatst.

Ontologie

De leer van het zijn als zijn; in de Griekse context verbonden met Parmenides en de Eleatische filosofie.

Reductio ad absurdum

Redeneermethode waarbij een stelling wordt weerlegd door aan te tonen dat de ontkenning ervan tot een tegenspraak leidt; verbonden met Zeno van Elea.

Antropomorfisme

Het toeschrijven van menselijke gedaanten of eigenschappen aan goden; bekritiseerd door Xenophanes.

Agnosticisme

De houding dat men het bestaan of de natuur van goden niet kan vaststellen; verbonden met de sofist Protagoras van Abdera.

Euhemerisme

De opvatting dat goden oorspronkelijk historische personen waren die later werden vergoddelijkt; verbonden met Euhemerus van Messene.

Homo mensura-leer

De stelling dat de mens de maat is van alle dingen; centraal in het relativisme van Protagoras van Abdera.

Physis-nomos-debat

Het debat over wat berust op natuur t.o.v. conventie of afspraak; verbonden met de sofisten zoals Hippias in de $5\text{e}$ eeuw v.C.

Het socratische probleem

De moeilijkheid om de leer van Socrates betrouwbaar te reconstrueren omdat hij zelf niets heeft geschreven.

Inductie

Een redenering van het bijzondere naar het algemene om een essentie vast te stellen; verbonden met Socrates en Aristoteles.

Elenchos

Socratische dialectische weerlegging waarbij via vragen de innerlijke tegenstrijdigheid van de gesprekspartner wordt aangetoond.

Aporie

Een toestand van vastlopen of radeloosheid waarin geen antwoord wordt gevonden; kenmerkend voor de vroege dialogen van Plato.

Maieutikê technê

De 'verloskundige kunst'; de methode waarbij Socrates anderen via vragen helpt hun eigen inzicht te 'baren'.

Eirôneia

Geveinsde onwetendheid door Socrates om zijn gesprekspartners tot zelfonthulling en nadenken te dwingen.

Isêgoria

Het gelijke recht om in het openbaar te spreken en deel te nemen aan het debat; verbonden met de Atheense democratie.

Sofisme

De leer van betaalde leraren in de retorica ($5\text{e}$ eeuw v.C.); later ook gebruikt voor schijnredeneringen.

Aretê

Deugd of voortreffelijkheid; bij sofisten onderwijsbaar geacht, bij Socrates specifiek gericht op morele voortreffelijkheid.

Socratisch intellectualisme

De opvatting dat deugd gelijkstaat aan inzicht: wie het goede echt begrijpt, handelt er ook naar; kwaad komt door onwetendheid.

Zôon logon echon

De definitie van de mens als een wezen dat over logos (rede/taal) beschikt; verbonden met Aristoteles.

Epistêmê

Wetenschappelijke of ware kennis van het onveranderlijke; verbonden met de filosofie van Plato.

Dialektiek

Methode van tegensprekelijk denken om via begripsonderscheiding tot een definitie te komen; verbonden met Plato en Socrates.

Objectivisme

De opvatting dat ware kennis correspondeert met een objectieve werkelijkheid; kernpunt in de filosofie van Plato.

Anamnese

Het principe van herinnering waarbij de ziel kennis opdiept die zij reeds bezat; verbonden met Plato.

Demiurg

De goddelijke 'werker' die de materie ordent naar het voorbeeld van de Ideeën; beschreven door Plato in de Timaeus.

Wereldziel

De kosmische ziel die de wereld levend en rationeel maakt; een begrip uit de natuurfilosofie van Plato.

Logistikon

Het redelijke deel van de menselijke ziel dat moet leiden; verbonden met de zielenleer van Plato.

Thymoeides

Het moedige of wilskrachtige deel van de ziel; verbonden met Plato.

Epithymêtikon

Het begerende of zinnelijke deel van de ziel gericht op lichamelijke verlangens; verbonden met Plato.

Spiritualisme

De opvatting dat de ziel een onstoffelijke natuur heeft die niet herleidbaar is tot het lichaam; verbonden met Plato.

Praxis versus poiêsis

Handelen waarbij de waarde in de handeling zelf ligt (praxis) tegenover maken waarbij de waarde in het resultaat ligt (poiêsis); onderscheid door Aristoteles.

Passief intellect

Het vermogen van de ziel om indrukken en vormen te ontvangen; verbonden met Aristoteles.

Actief intellect

Het vermogen tot abstractie dat de algemene vorm onttrekt aan zintuiglijke zaken; verbonden met Aristoteles.

Categorie

Een fundamentele zijnswijze of soort predicaat (zoals substantie, kwaliteit of tijd); kernonderdeel van de logica van Aristoteles.

Substantie

Datgene wat op zichzelf bestaat en als drager van eigenschappen dient; het centrale begrip in de metafysica van Aristoteles.

Substantieel predicaat

Een predicaat dat een essentieel kenmerk uitdrukt van wat iets is; verbonden met de aristotelische essentieleer.

Accidens

Ook wel symbebêkoton; een bijkomstige eigenschap die niet noodzakelijk is voor het wezen van een ding. Verbonden met Aristoteles.

Praedicabilia

De vijf manieren van prediceren: genus, species, differentia specifica, proprium en accidens; aristotelische logica later verbreid via Porphyrius.

Differentia specifica

Het wezenlijke verschil dat een soort binnen een genus onderscheidt; term uit de logica van Aristoteles.

Proprium

Een eigenschap die eigen is aan één soort maar niet essentieel is voor de definitie ervan; aristotelisch begrip.

Syllogisme

De klassieke aristotelische redeneervorm waarbij uit twee premissen noodzakelijk een conclusie volgt.

Middenterm

De term die in beide premissen van een syllogisme voorkomt en de verbinding legt; essentieel in de logica van Aristoteles.

Substantiële beweging

Het ontstaan en vergaan: de overgang van niet-zijn naar zijn of omgekeerd; een van de vier bewegingsvormen bij Aristoteles.

Finalisme

De opvatting dat natuurlijke processen doelgericht zijn; typerend voor het wereldbeeld van Aristoteles.

Teleologie

De leer dat de natuur gestructureerd wordt door doelgerichtheid en de actualisering van vorm; kernidee van Aristoteles.

Hylemorfisme

De metafysische leer dat concrete dingen bestaan uit een eenheid van stof ($hylê$) en vorm ($morphê$); typerend voor Aristoteles.

Prohairesis

Bewuste keuze of wilsbesluit als bron van morele verantwoordelijkheid; verbonden met de ethiek van Aristoteles.

Phronêsis

Praktische wijsheid: het vermogen om in concrete situaties moreel juist te oordelen; centrale deugd bij Aristoteles.

Politeia

Een gemengde staatsvorm gericht op het algemeen belang; begrip uit de politieke filosofie van Aristoteles.

Kosmopolitisme

De visie dat de mens wereldburger is en lid van een universele menselijke gemeenschap; centraal in de Stoa.

Ataraxie

Toestand van onverstoorbare gemoedsrust; het hoogste geluksideaal in het epicurisme en scepticisme.

Autarkeia

Zelfgenoegzaamheid of onafhankelijkheid van externe zaken voor geluk; ideaal van de stoïcijnse wijze.

Apatheia

Vrijheid tegenover passies en innerlijke beheersing; centraal begrip in het stoïcisme.

Oikeiôsis

Het proces van natuurlijke zelfherkenning en toe-eigening van de eigen natuur; verbonden met de ethiek van de Stoa.

To kathêkon

De 'passende handeling' die in overeenstemming is met onze natuur; een begrip uit de stoïcijnse leer.

To kathortoma

De volkomen deugdelijke handeling die voortkomt uit volledig inzicht; verbonden met de wijze in de Stoa.

Sympathia moralis

Universele morele verbondenheid tussen mensen; vooral benadrukt in het Romeinse stoïcisme.

Humanitas-ideaal

Het ideaal van menselijke waardigheid en broederlijkheid; verbonden met het stoïcijnse kosmopolitisme.

Theologie

De systematisering van geloofsinhoud met filosofische middelen; verbonden met de patristiek (bijv. Origenes).

Apologetiek

De rationele verdediging van het christelijk geloof tegen heidense kritiek; verbonden met auteurs zoals Justinus.

Concilie van Nicaea

Concilie in $325$ dat de christelijke orthodoxie en het credo (Triniteit en menswording) vastlegde.

Philosophia christiana

Filosofie als levenswijsheid ingebed in de christelijke openbaring; kernbegrip bij Augustinus.

Isagôgê

Een inleiding op de Categorieën van Aristoteles door Porphyrius, later cruciaal voor de middeleeuwse logica via Boëthius.

Prohodos

Het neoplatonische proces waarbij de werkelijkheid voortvloeit uit het Ene; verbonden met Plotinus.

Epistrophê

De terugkeer van de werkelijkheid naar haar oorsprong, het Ene; kernbegrip van Plotinus.

Emanatie

De leer dat de werkelijkheid noodzakelijk en eeuwig uit het hoogste beginsel voortvloeit; typerend voor het neoplatonisme.

Katharsis

Zuivering van de ziel en losmaking van het lichaam; krijgt een filosofisch-spirituele invulling bij Plotinus.

Illuminatie

De leer dat God eeuwige waarheden in de menselijke geest verlicht; kernbegrip in de kennisleer van Augustinus.

Exemplarisme

De leer dat God eeuwige ideeën als modellen voor de schepping beschouwt; verbonden met Augustinus.

Rationes seminales

Kiemvormen door God in de schepping gelegd voor latere ontwikkeling; verbonden met Augustinus.

Noölogisch godsbewijs

Een godsbewijs gebaseerd op de menselijke kennis van noodzakelijke waarheden; verbonden met Augustinus.

Creationisme

De antropologische leer dat de ziel bij elke geboorte door God uit het niets wordt geschapen; verbonden met Augustinus.

Traducianisme

De leer dat de ziel via menselijke voortplanting wordt doorgegeven; onderdeel van de discussies bij Augustinus.

Eschatologie

De leer over de voltooiing van de geschiedenis; verbonden met de lineaire geschiedenisvisie van Augustinus.

Artes liberales

De vrije wetenschappen (trivium en quadrivium) die de basis vormden van de middeleeuwse opleiding.

Artes mechanicae

De nutgerichte technieken en ambachten, onderscheiden van de intellectuele vrije kunsten in de middeleeuwen.

Trivium

Het taalkundige deel van de artes liberales: grammatica, retorica en dialectica.

Quadrivium

Het wiskundige deel van de artes liberales: rekenkunde, meetkunde, astronomie en muziek.

Nominalisme

De positie dat algemene begrippen enkel woorden zijn en niet naar reële entiteiten verwijzen; verbonden met Roscelin in de vroege scholastiek.