H4 - Sociaal-emotionele ontwikkeling

Sociaal-emotionele ontwikkeling

Proces waarin jongeren

• emoties leren herkennen, reguleren

• relaties opbouwen en onderhouden

• verantwoord gedrag ontwikkelen

4 doelen van sociaal-emotionele ontwikkeling

1. zelfinzicht

2. empathie

3. sociale vaardigheden

4. emotioneel welzijn

Zelfbewustzijn

Vermogen om eigen emoties, gedachten en waarden te herkennen en te begrijpen.

Intern zelfbewustzijn

Inzicht in eigen gevoelens, gedachten en reacties.

Extern zelfbewustzijn

Inzicht in hoe anderen jou waarnemen.

Zelfvertrouwen

Geloof in eigen mogelijkheden en capaciteiten.

Metacognitie

Nadenken over het eigen denken en leren.

Johari-venster

Model dat inzicht geeft in wat je over jezelf weet en wat anderen over jou weten.

Leg de vensters van het Johari venster uit.

1. open: info bekend bij jezelf en anderen

2. blinde vlek: info bekend bij anderen maar onbekend bij jezelf

3. verborgen: bekend bij jezelf maar onbekend bij anderen (die je niet toont)

4. onbekend: onbekend voor iedereen

Doel van het Johari-venster

De open ruimte vergroten om communicatie en zelfinzicht te verbeteren. “Hoe kwam mijn uitleg over bij jullie?”

Manier om blinde vlekken te verkleinen.

Feedback vragen

Daniel Ofman

Ontwikkelaar van de kernkwadranten. (hoe onze kernkwaliteiten andere beïnvloeden)

Emotieregulatie

Vermogen om emoties te herkennen, begrijpen en beheersen.

Co-regulatie

Proces waarbij een volwassene een jongere helpt emoties te reguleren.

Thermostaatmetafoor

De leraar blijft rustig en helpt emoties temperen.

Amygdala

Hersengebied betrokken bij emotionele reacties.

didactische tips om emoties te reguleren

1. herkennen + benoemen

2. afkoelfase

3. herwaardering

4. stop-denk-doe

Empathie

Vermogen om gevoelens van anderen te begrijpen of mee te voelen.

Affectieve empathie

Emoties van anderen meevoelen.

Cognitieve empathie

Perspectief van anderen begrijpen zonder dezelfde emotie te voelen.

Attributiebias

Neiging om gedrag van anderen verkeerd of negatief te interpreteren.

Sociale acceptatie

Geaccepteerd worden door leeftijdsgenoten.

Peer-invloed

Invloed van leeftijdsgenoten op gedrag en keuzes.

Relatievorming

Proces van het opbouwen en onderhouden van relaties.

Peergroup

Groep leeftijdsgenoten die belangrijk is voor sociale ontwikkeling.

Conformisme

Neiging zich aan te passen aan de groep.

Veilige haven

Persoon of omgeving die steun biedt tijdens stress.

Thomas-Kilmann Conflict Model

Model met vijf stijlen van conflicthantering.

Assertiviteit

Opkomen voor eigen belangen.

Coöperativiteit

Rekening houden met belangen van anderen.

Vijf stijlen van conflicthantering volgens Thomas-Kilmann Conflict Model

1. forceren: hoge assertiviteit en lage coöperativiteit

2. samenwerken: hoge assertiviteit en coöperativiteit

3. compromis sluiten: gemiddelde as en co

4. vermijden: lage as en co

5. aanpassen: lage as en hoge co

principes bij een conflict

1. de-escaleer

2. focus op behoefte en niet gedrag

3. werk herstelgericht

Ik-boodschap

Communicatievorm die gevoelens benoemt zonder beschuldigingen.

Autonomie

vermogen om zelf beslissingen te maken

Zelfregulatie

Doelgericht sturen van gedachten, emoties en gedrag.

Zimmerman met 3 fasen van zelfregulatie

1. vooruit blikken: doelen stellen en plannen

2. uitvoeren

3. zelfreflectie

didactisch bij autonomie geven

1. autonomie-ondersteunend lesgeven: waarom een taak en hoe saai is toegeven

2. structuur bieden

3. geleidelijke opdracht

4. keuze-dillema’s

Psychische kwetsbaarheid

Verhoogde gevoeligheid voor psychische problemen.

Signaalfunctie van de leraar

Problemen opmerken en doorverwijzen zonder te diagnosticeren door

1. observeren: verandering in gedrag

2. normaliseren en benoemen: zonder oordeel

3. doorverwijzen

Empathische vermoeidheid

Uitputting door langdurige emotionele betrokkenheid.

Digitale invloeden

Effecten van sociale media op ontwikkeling.

Eenzaamheid

Hoger risico bij veel online en weinig fysieke sociale contacten.

Emotionele intelligentie (EI)

Vermogen om emoties te herkennen, begrijpen, uiten en reguleren.

componenten van EI

1. zelfbewustzijn

2. emotieregulatie

3. empathie

4. zelfmotivatie

5. sociale vaardigheden

4 kerncomponenten van EI

emoties:

1. herkennen

2. begrijpen

3. reguleren

4. empathie en expressie

Hoge emotionele intelligentie

Hangt samen met meer welzijn en betere relaties.

Lage emotionele intelligentie

Hangt samen met meer psychische problemen en problematisch gedrag.

signaalfunctie als leerkracht

1. sociale terugtrekking

2. coping-switch: externaliserend (ongecontroleerde woedeuitbarstingen) en internaliserend (extreme faalangst en apathie)

3. digitale weerslag

4. kelderende executieve functies: sociaal-emotionele stress neemt over

5. verandering in identiteitsverkenning

John Bowlby

Grondlegger van de gehechtheidstheorie.

Gehechtheid

Duurzame affectieve band met belangrijke zorgfiguren.

Gehechtheidssysteem

Aangeboren systeem dat nabijheid zoekt bij stress.

Veilige gehechtheid

Vertrouwen in beschikbaarheid van zorgfiguren.

Onveilige gehechtheid

Onvoldoende vertrouwen in beschikbaarheid van zorg.

Strange Situation Test door Mary Ainsworth

Gestandaardiseerde observatie van gehechtheid bij jonge kinderen.

Doel van Strange Situation

Vaststellen van gehechtheidstype.

4 types gehechtheid volgens Strange Situation Test

1. veilige gehechtheid

2. onveilig-vermijdend (onverschillig bij vertrek van ouder en zoekt weinig contact)

3. onveilig-ambivalent/resistent (boos)

4. gedesorganiseerde gehechtheid (inconsistent)

Beschermend effect van veilige gehechtheid.

Buffer tegen stress

Gevolgen van veilige gehechtheid

1. emotioneel: beter in emotieregulatie + meer zelfvertrouwen

2. sociaal: empathie + vriendschappen

3. cognitief: meer exploratie + concentratie + doorzettingsvermogen

4. mentaal: positief zelfbeeld + verlaagt kans op mentale problemen

5. autonomie: meer zelfstandigheid + identiteitsontwikkeling

Gevolgen van onveilige gehechtheid

1. emotioneel: moeite met stress en emotieregulatie + hoger risico op angst, impuls, …

2. sociaal: moeite met vertrouwen + nabijheid

3. cognitief: minder exploratie + concentratie

4. autonomie: lager zelfvertrouwen + afhankelijk van bevestiging + extreme onafhankelijkheid

Interne werkmodellen uit de hechtingstheorie van John Bowlby

Mentale schema's over zichzelf, anderen en relaties.

Functie van interne werkmodellen

Voorspellen hoe relaties zullen verlopen.

kritiek op gehechtheidstheorie

1. culturele bias (vooral gebaseerd op westerse families)

2. strange situation is geen universele perfecte maat (is een momentopname)

3. overmatige focus op de moeder

4. te sterke nadruk op vroegere ervaringen

5. relatief zwakke voorspellende waarde op lange termijn

6. onduidelijke grens tussen gehechtheid en temperament

7. pathalogisering van normaal veriabel gedrag

Leertheorie van gehechtheid

• volgens klassieke conditionering: wat het kind verwacht van de ouder

• volgens operante conditionering: welk gedrag het kind ontwikkeld om steun te krijgen

Verklaring vermijdende gehechtheid

Steun zoeken wordt niet beloond of afgewezen.

Verklaring ambivalente gehechtheid

Steun zoeken wordt onvoorspelbaar beloond.

Sensitief responsief handelen

Signalen opmerken, juist interpreteren en passend reageren.

Internaliserend probleemgedrag

Problemen die naar binnen gericht zijn. (angst, schuld, vermijdend)

Externaliserend probleemgedrag

Problemen die naar buiten gericht zijn. (opstandig, agressie, moeite met autoriteit)

Ferme pedagogiek

Opvoedingsstijl met sensitiviteit én duidelijke grenzen.

Mild opvoeden

Opvoedingsstijl met nadruk op zachtheid en emoties.

Ferme opvoeding

Combinatie van warmte, structuur en duidelijke grenzen.

Sensitief disciplineren

Begrenzen met aandacht voor gevoelens en behoeften.

Sleutelcompetentie 9

Zelfbewustzijn en zelfexpressie.

Sleutelcompetentie 10

Sociaal-relationele competenties.