H6: De eeuw van de Romeinse burgeroorlogen

Waarom verkeerde de Romeinse Republiek rond 140–90 v.Chr. in een crisis

Omdat verschillende groepen tegelijk ontevreden waren:

• kleine boeren verloren hun grond;

• het stadsproletariaat werd armer;

• het leger had een tekort aan soldaten;

• de equites wilden meer politieke invloed;

• de Italische bondgenoten eisten meer rechten.
  De senaat kon deze problemen niet meer oplossen.

Welke problemen hadden de vrije kleine boeren

• langdurige legerdienst;

• concurrentie van slavenarbeid;

• verlies van ager publicus;

• schulden en verpaupering.

Hun belangrijkste eis was een herverdeling van staatsland.

Waarom was het stadsproletariaat ontevreden

• minder werk;

• minder oorlogsbuit;

• stijgende graanprijzen.

Ze wilden goedkoop graan, werk en politieke bescherming.

Waarom ontstond een rekruteringsprobleem in het Romeinse leger

Omdat er steeds minder vrije boeren waren die voldeden aan de census voor legerdienst. Daardoor begon Rome ook bezitloze burgers (proletarii) op te nemen.

Waarom waren de equites ontevreden

Ze hadden weinig politieke invloed en vonden dat senatoren elkaar beschermden in de rechtbanken. Daarom wilden ze zelf juryleden leveren.

Waarom waren de Italische bondgenoten ontevreden?

• oneerlijke verdeling van buit;

• geen toegang tot ambten;

• hard optreden van Romeinse magistraten;

• geen Romeins burgerrecht.

Daardoor groeide de roep om burgerrecht of zelfs onafhankelijkheid.

Vergelijk de twee groepen Italische bondgenoten

Geromaniseerde gebieden

• wilden vooral burgerrecht;

• hadden goede contacten met Rome.

Berggebieden

• minder geromaniseerd;

• wilden vaker onafhankelijkheid.

Waarom werd de situatie rond 140 v.Chr. zo explosief

Omdat sociale, economische en militaire problemen tegelijk ontstonden terwijl de senaat geen oplossingen vond en de traditionele politieke samenwerking verdween.

Welke problemen wilden Tiberius en Gaius Gracchus oplossen

• verdwijnen van kleine boeren;

• rekruteringscrisis;

• macht van de senaat;

• ontevredenheid van de Italische bondgenoten.

Wat was het doel van Tiberius Gracchus

Het herstel van de vrije boerenstand door staatsland opnieuw te verdelen, zodat meer burgers een eigen boerderij én het leger weer voldoende soldaten kreeg.

Wat hield de Lex Sempronia agraria in

• maximum op bezit van ager publicus;

• overtollig staatsland werd verdeeld onder arme burgers;

• uitvoering door een speciale landcommissie.

Waarom verzette de senaat zich tegen Tiberius Gracchus

Omdat veel senatoren zelf illegaal staatsland bezaten en vreesden dat Tiberius te machtig werd.

Waarom werd Tiberius Gracchus vermoord

Zijn tegenstanders beschuldigden hem ervan naar alleenheerschappij te streven. Tijdens zijn herverkiezing werd hij met honderden aanhangers gedood.

Welke maatregelen nam Gaius Gracchus

• voortzetting van de landhervorming;

• goedkope graanvoorziening;

• stichting van kolonies;

• meer macht voor de equites;

• voorstel tot burgerrecht voor de Italische bondgenoten.

Waarom mislukte het voorstel van Gaius om burgerrecht te geven aan de Italiërs

Veel Romeinse burgers wilden hun privileges niet delen en keerden zich tegen het voorstel

Wat was het senatus consultum ultimum

Een noodbesluit waarmee consuls alle middelen mochten gebruiken om de staat te beschermen. Het werd voor het eerst gebruikt tegen Gaius Gracchus

Welke gevolgen hadden de Gracchen

• gedeeltelijke landhervormingen;

• goedkope graanwet;

• meer macht voor de equites;

• begin van politiek geweld;

• ontstaan van de tegenstelling optimates en populares;

• burgerrechtenkwestie bleef bestaan.

Waarom voerde Marius legerhervormingen door

Door de rekruteringscrisis en zware militaire nederlagen had Rome dringend een sterker leger nodig.

Vergelijk het oude leger met het leger van Marius

Oude leger

• vrije boeren;

• eigen uitrusting;

• korte dienst;

• manipels.

Nieuwe leger

• vrijwilligers uit alle lagen;

• staat betaalt uitrusting;

• beroepsleger;

• cohorten.

Waarom was het nieuwe leger militair succesvoller

Door professionele training, uniforme bewapening, de cohortstructuur en langdurige ervaring van beroepssoldaten.

Welke politieke gevolgen hadden de hervormingen van Marius

Soldaten werden afhankelijk van hun generaal voor buit en grond, waardoor hun loyaliteit verschoof van de staat naar hun bevelhebber.

Waarom vormden de hervormingen van Marius een belangrijke stap richting de burgeroorlogen

Succesvolle generaals beschikten voortaan over persoonlijke legers die hen trouw waren in plaats van de republiek.

Wat was de belangrijkste oorzaak van de Bondgenotenoorlog

De Italische bondgenoten kregen ondanks hun militaire bijdragen nog steeds geen volledig Romeins burgerrecht.

Hoe probeerde Rome de Bondgenotenoorlog te winnen

Niet alleen militair, maar ook politiek door burgerrecht te geven aan bondgenoten die trouw bleven of zich overgaven.

Waarom kan men zeggen dat Rome militair won maar politiek toegaf

Rome versloeg de opstandelingen, maar gaf uiteindelijk bijna alle Italiërs toch het burgerrecht waar ze voor gevochten hadden.

Welke gevolgen had de Bondgenotenoorlog

• heel Italië kreeg vrijwel volledig burgerrecht;

• Italië werd één burgerstaat;

• romanisering nam toe;

• nieuwe politieke spanningen ontstonden

Wat was de directe oorzaak van de Eerste Burgeroorlog

Er ontstond een conflict tussen Marius en Sulla over het opperbevel in de oorlog tegen Mithradates. De senaat gaf het bevel aan Sulla, maar de volksvergadering droeg het over aan Marius. Daarop marcheerde Sulla met zijn leger op Rome

Waarom was Sulla's mars op Rome zo uitzonderlijk

Voor het eerst gebruikte een Romeinse generaal zijn eigen leger tegen Rome zelf. Dit doorbrak een fundamentele traditie van de Republiek.

Wat zijn proscripties

Officiële lijsten van vijanden van de staat die zonder proces mochten worden gedood. Hun bezittingen werden geconfisqueerd.

Welke hervormingen voerde Sulla door

• Senaat uitgebreid tot 600 leden.

• Equites verwijderd uit de juryrechtbanken.

• Volkstribunaat sterk verzwakt.

• Meer praetoren en quaestoren.

• Meer permanente rechtbanken.

• Cursus honorum strenger geregeld.

Waarom mislukten de hervormingen van Sulla

Ze herstelden tijdelijk de macht van de senaat, maar losten de onderliggende sociale en politieke problemen niet op. Machtige generaals bleven de grootste bedreiging voor de Republiek.

Waarom bleef de Republiek instabiel na Sulla

Omdat de sociale problemen, de macht van generaals en het politieke geweld bleven bestaan. De Republiek werd steeds afhankelijker van individuele machthebbers.

Wat was het Eerste Driemanschap

Een privéafspraak tussen Pompeius, Crassus en Caesar om elkaar politiek te steunen en hun eigen belangen te verdedigen.

Waarom werd Caesar zo machtig tijdens de Gallische Oorlogen

Hij veroverde Gallië, werd enorm rijk, kreeg een ervaren leger en bouwde een grote persoonlijke cliëntenkring op.

Waarom kreeg Pompeius uitzonderlijke bevelen

Omdat Rome met grote problemen kampte (piraten en Mithradates) en Pompeius als de meest bekwame generaal werd gezien.

Waarom stortte het Eerste Driemanschap uiteindelijk in

Crassus stierf, Pompeius sloot zich aan bij de optimates en de senaat eiste dat Caesar zijn leger ontbond. Caesar weigerde.

Hoe bouwden Pompeius en Caesar hun macht op

• succesvolle oorlogen;

• buit en rijkdom;

• trouwe veteranen;

• politieke cliënten;

• steun van de volksvergadering.

Wat was de directe aanleiding voor de Tweede Burgeroorlog

Caesar weigerde zijn leger te ontbinden en stak in 49 v.Chr. de Rubico over.

Waarom won Caesar de Tweede Burgeroorlog

Hij handelde snel, beschikte over een uitstekend leger en behaalde beslissende overwinningen, vooral bij Pharsalus.

Welke hervormingen voerde Caesar door

• minder graanontvangers;

• veteranenkolonies;

• Juliaanse kalender;

• beter provinciebestuur;

• uitbreiding van de senaat;

• clementia tegenover tegenstanders.

Waarom werd Caesar vermoord

Veel senatoren vreesden dat hij koning of alleenheerser wilde worden en hoopten met zijn dood de Republiek te herstellen.

Waarom mislukte de moord op Caesar

Zijn dood leidde niet tot herstel van de Republiek maar tot een nieuwe burgeroorlog.

Wie vormden het Tweede Driemanschap

• Octavianus

• Marcus Antonius

• Lepidus

Waarom was het Tweede Driemanschap anders dan het Eerste

Het had wettelijke dictatoriale bevoegdheden en gebruikte grootschalige proscripties om tegenstanders uit te schakelen.

Waarom kwam Antonius in conflict met Octavianus

Antonius werkte nauw samen met Cleopatra en leek zich meer op Egypte dan op Rome te richten. Octavianus gebruikte dit als propaganda.

Waarom was de Slag bij Actium zo belangrijk

De overwinning van Octavianus maakte hem de enige machthebber van het Romeinse Rijk en betekende het einde van de Republiek.

Waarom accepteerden veel Romeinen uiteindelijk de alleenheerschappij van Octavianus

Na vijftig jaar burgeroorlogen verlangden de meeste Romeinen vooral naar vrede en stabiliteit.

Waarom kende Rome juist tijdens de burgeroorlogen een culturele bloei

Door de enorme rijkdom uit de provincies, de invloed van de Griekse cultuur en de belangstelling van de elite voor kunst, filosofie en literatuur.

Welke culturele ontwikkelingen vonden plaats tijdens de burgeroorlogen

• eerste stenen theater van Pompeius;

• groei van Latijnse literatuur;

• realistische portretkunst;

• meer Griekse architectuur;

• bloei van theater en gladiatorenspelen.

Noem belangrijke auteurs uit deze periode

• Cicero

• Julius Caesar

• Sallustius

• Varro

• Catullus

• Lucretius

Leg uit waarom de hervormingen van Marius uiteindelijk de burgeroorlogen mogelijk maakten

Door de hervormingen ontstond een beroepsleger waarvan soldaten afhankelijk waren van hun generaal voor loon, buit en grond. Hierdoor verschoof hun loyaliteit van de staat naar individuele legerleiders zoals Sulla, Pompeius en Caesar, die hun legers vervolgens tegen Rome konden gebruiken.

Verklaar waarom de Romeinse Republiek tussen 91 en 30 v.Chr. ten onder ging

De Republiek werd ondermijnd door sociale spanningen, de Bondgenotenoorlog, de opkomst van beroepslegers, rivaliteit tussen machtige generaals, politieke moorden, burgeroorlogen en het falen van de republikeinse instellingen. Uiteindelijk bleef Octavianus als enige machthebber over en ontstond het principaat.

Vergelijk Sulla en Caesar als alleenheersers

Sulla

• Dictator om de Republiek te herstellen.

• Gebruikte proscripties en terreur.

• Versterkte de senaat.

• Verzwakte de volkstribunen.

Caesar

• Dictator voor het leven.

• Voerde sociale en bestuurlijke hervormingen door.

• Gebruikte clementia tegenover veel tegenstanders.

• Werd vermoord uit angst voor koningschap.

Vergelijk het Eerste en Tweede Driemanschap

Eerste Driemanschap

• Privéovereenkomst.

• Pompeius, Caesar en Crassus.

• Geen wettelijke basis.

Tweede Driemanschap

• Wettelijk erkend.

• Octavianus, Antonius en Lepidus.

• Dictatoriale bevoegdheden en proscripties.