Begrippenlijst examen 2026 Nederlands

Ballade

Een episch-lyrisch-dramatisch lied of gedicht in strofevorm met meestal een tragische afloop.

Romance

Een specifieke vorm van de ballade die wordt gekenmerkt door een gelukkige afloop.

Intertekstualiteit

Het verschijnsel waarbij een literaire tekst verwijst naar een andere tekst, film of muziek.

Geëngageerde kunst

Kunstwerken waarin de kunstenaar een maatschappelijke taak opneemt om verandering teweeg te brengen.

Motief

Een steeds terugkerend element in een verhaal dat een bepaalde betekenis draagt.

Middeleeuwse Topoi

Vaste ingrediënten of motieven die traditioneel in de proloog van een middeleeuws verhaal voorkomen.

Antropomorfisme

Het toekennen van menselijke eigenschappen, emoties en gedragingen aan dieren.

Satire

Een kunstvorm waarbij op humoristische wijze maatschappijkritiek wordt geleverd.

Parodie

Een spottende nabootsing van een bestaand werk of genre.

Religieuze Epiek

Verhalende teksten bedoeld om 'nutscap' (stichtelijkheid of lering) over te brengen.

Exempel (Exemplum)

Een kort voorbeeldverhaal met een duidelijke morele of religieuze boodschap.

Waarheidsclaim

De bewering van een auteur dat zijn verhaal 'naar waarheid' geschreven is.

Citeren

Een brontekst direct en letterlijk overnemen.

Parafraseren

Een deel van een brontekst herformuleren in eigen woorden.

Samenvatten

Een brontekst in verkorte vorm weergeven, waarbij alleen de hoofdzaken aan bod komen.

Morfeem

De kleinste betekenisdragende eenheid in een taal.

Allomorfen

Vormvarianten van een morfeem die een verschillende vorm hebben maar dezelfde betekenis dragen.

Recursiviteit

Het principe waarbij eenzelfde procedé onbeperkt na elkaar kan worden toegepast.

Open Woordklassen

Inhoudswoorden die uitbreidbaar zijn (Zelfstandig naamwoord, werkwoord, bijvoeglijk naamwoord).

Gesloten Woordklassen

Functiewoorden die niet uitbreidbaar zijn (Voorzetsel, voegwoord, voornaamwoord).

Drogreden

Een fout in de argumentatie waarbij er geen correct of sluitend verband is tussen het standpunt en de argumenten.

Syllogisme

Een vorm van deductief redeneren die uit drie onderdelen bestaat: majorpremisse, minorpremisse en conclusie.

Romantiek

Kunststroming waarbij gevoel, verbeelding en subjectiviteit centraal staan (1800-1850).

Realisme

Reactie op de Romantiek waarbij de nadruk ligt op objectiviteit en een gedetailleerde benadering van de werkelijkheid.

Naturalisme

Een vorm van "wetenschappelijk realisme" dat de werkelijkheid wil verklaren vanuit objectieve factoren.

Impressionisme

Stroming die niet de objectieve realiteit weergeeft, maar de subjectieve indruk (stemming en sfeer).

Popart

Kunstvorm die directe aansluiting zoekt bij de alledaagse consumptiemaatschappij.

Nieuw Realisme

Stroming die stelt dat alles onderwerp van een gedicht kan zijn, vaak met readymades.

Neoromantiek

Reactie op het nieuw realisme waarbij gevoelens, subjectiviteit en melancholie opnieuw centraal staan.

Sonnet (Klinkdicht)

Gedicht bestaande uit 14 verzen, traditioneel met twee kwatrijnen, twee terzinen en een volta.

Valentie

Het aantal noodzakelijke zinsdelen dat een werkwoord vereist om een zin te vormen.

Bananenzin

Constructie in spreektaal waarbij een voorzetsel dat bij een werkwoord hoort, achteraan de zin staat.

Ambiguïteit

Wanneer een zin op meer dan één manier begrepen kan worden.

Standaardtaal

De normatieve taal bruikbaar in officiële situaties, onderwijs en media.

Dialect

Een geografisch beperkte taalvariëteit.

Regiolect

Variëteit die fungeert als 'gemene deler' van een aantal dialecten in een groter gebied.

Tussentaal

Informele variëteit tussen dialect en standaardtaal in.

Taalcontinuüm

De geleidelijke overgang tussen verschillende taalvormen.

Sociolect

Variëteit gesproken door een sociale groep of klasse om verbondenheid te versterken.

Expressionisme

Poëzie die breekt met rijm, metrum en vaste strofebouw om emoties direct te uiten.

Ritmische Typografie

Techniek waarbij visuele bladspiegel en auditief ritme gecombineerd worden.

Voornaamwoordelijk Bijwoord

Combinatie van een bijwoord van plaats en een voorzetsel.

Codewisseling

Het willekeurig overschakelen tussen taal, dialect of register tijdens een gesprek.