XVII w w Polsce (po kolei)

XVI w

rozkwit Imperium osmańskiego - zajęcie Węgier, uzależnienie Mołdawii i Wołoszczyzny

1584

śmierć Iwana IV Groźnego - władzę przejmuje Fiodor I, ostatni władca z dynastii Rurykowiczów. Ze jego rządów w 1589 powstał patriarchat w Moskwie.

1587

trzecia wolna elekcja po śmierci Stefana Batorego - podwójna elekcja Zygmunta III Wazy (średnia szlachta) i Maksymiliana Habsuburga (magnateria). Koronacja Zygmunta Wazy przez prymasa Stanisława Karnkowskiego

1588

bitwa pod Byczyną - Jan Zamoyski w imieniu Wazy pokonuje Habsburgów

1589

Tajne rokowania króla z habsburgami wychodzą na jaw - habsburgowie zrzekają się pretensji do tronu polskiego

1592-1598

Po śmierci Jana III Wazy tron Szwecji przejmuje Zygmunt III (jego syn). Przez dążenia do umocnienia swojej władzy królewskiej i szerzenie kontrreformacji zostaje zdetronizowany przez stryja Karola IX Sudermańskiego

1595

Jan Zamoyski osadza na tronie Mołdawii swojego kandydata, Jeremiego Mohyłę

1597

sejm uznaje Kozaków za wrogów państwa

1598

śmierć Fiodora I - Borys Godunow zostaje nowym władcą, ale nikt go nie lubi

1598-1613

wielka smuta - okres chaosu i anarchii w Rosji, walki o władzę

1600

poselstwo RP z propozycją zawarcia unii personalnej (Zygmunt III zostaje carem Rosji) - fiasko rozmów i zaostrzenie niechęci do Polaków

1600

Zygmunt III inkorporuje szwedzką Estonię do Polski, początek wojny ze Szwecją. Szwedzi zajmują większość część polskich Inflant

1600

hospodarem Wołoszczyzny zostaje lennik Polski, Szymon Mohyła - ugodowa polityka RP i Turcji aż do śmierci Zamoyskiego → zbliżenie polityki polskiej i habsburskiej (I odsiecz wiedeńska), przez co Turcja czuła się zagrożona

1601

bitwa pod Kockenhausen - zwycięstwo Polaków pod dowództwem hetmana litewskiego wielkiego Krzysztofa Radziwiłła “Pioruna” i hetmana polnego litewskiego Jana Karola Chodkiewicza. Odzyskanie Inflant przez Jana Zamoyskiego

1601

sejm obejmuje Kozaków amnestią, by poprowadzić ich do wojny ze Szwecją. Początek “heroicznej doby kozaczyzny” - udział Kozaków w wojnach z Moskwą i Szwecją pod dowództwem hetmana Piotra Konaszewicza-Sahajdacznego

1602

W Polsce pojawia się Dymitr I Samozwaniec, pretendent do tronu w moskwie. Uzyskuje poparcie magnatów polskich, m.in. Jerzego Mniszecha i rodziny Wiśniowieckich

1604

zwycięstwo Chodkiewicza pod Białym Kamieniem

1604

początek pierwszej dymitriady - Dymitr I wyrusza na Moskwę z polskimi wojskami i cichą aprobatą Zygmunta III

1605

zwycięstwo Jana Chodkiewicza pod Kircholmem, śmierć Jana Zamoyskiego

1605

po śmierci Godunowa Dymitr I zajmuje Moskwę i zostaje carem. Jego żoną zostaje Maryna Mniszchówna, córka Jerzego Mniszecha

1606

Dymitr I zostaje zamordowany przez bojarów rosyjskich, carem zostaje Wasyl Szujski. Niedługo potem zaczyna się II dymitriada, poparta przez magnatów polskich i lisowczyków. Dwuwładza - Wasyl Szujski rządzi z Moskwy, a Dymitr II z Tuszyna

1606-1607

rokosz Zebrzydowskiego - popularyści Zebrzydowskiego sprzeciwiają się reformom ustroju i wzmocnieniu władzy królewskiej. Postulaty: odstąpienie króla od planów wzmocnienia władzy, bardziej tolerancyjna polityka wobec innowierców, odsunięcie jezuitów z dworu

1607

bitwa pod Guzowem - zwycięstwo wojsk królewskich dowodzonych przez Chodkiewicza, król wybaczył rokoszanom, ogłosił amnestię, a później wycofał się z reform wzmacniających władzę

1608

układ Wasyla Szujskiego z Polską - wypuszczenie polskich jeńców wojennych w zamian za rozejm

1609

układ Wasyla Szujskiego ze Szwecją - pokój wieczysty, wspólna polityka zagraniczna i wsparcie cara przez Karola IX Sudermańskiego. Układ nie podoba się Polakom.

1609

rozpoczęcie wojny z Moskwą, żeby rozbić rozejm cara ze Szwecją.

1609-1611

oblężenie twierdzy Smoleńsk prze Polaków

1610

bitwa pod Kłuszynem - całkowite rozbicie armii szwedzko-rosyjskiej przez hetmana koronnego Stanisława Żółkiewskiego. Zajęcie Moskwy i usunięcie z tronu Wasyla Szujskiego. Odrzucony projekt ugody moskiewskiej - oddanie korony carskiej królewiczowi Władysławowi Wazie, pokój bez aneksji Rosji i przywileje dla bojarów.

1611

rozejm RP i Szwecji, status quo antebellum ponieważ oba kraje nie mają pieniędzy na dalszą wojnę. Królem Szwecji zostaje Gustaw II Adolf i rozpoczyna reformy państwa

1611-1612

powstanie narodowe w Rosji przeciwko Polakom po podpaleniu przez nich Moskwy, oblężenia Polaków na Kremlu

1612

kapitulacja i wycofanie się Polaków z Rosji

1613

nowym carem zostaje Michaił Fiodorowicz Romanow - koniec Wielkiej Smuty

1617-1618

nieudana próba wkroczenia Polaków do Moskwy

1617

zerwanie rozejmu przez Szwedów

1619

rozejm w Dywilinie - do Rzeczpospolitej włączono ziemię smoleńską, michałowską i czernihowską

1620

wojna w Mołdawii - niepotrzebna wyprawa Stanisława Żółkiewskiego, by “zmazać plamę” po wygnaniu Polaków z Moskwy

1620

bitwa pod Cecorą - klęska Polaków, śmierć hetmana Żółkiewskiego (73 lata)

1621

uderzenie Turcji na pogranicze nad Dniestrem, obrona twierdzy w Chocimiu przez Polaków pod wodzą Jana Karola Chodkiewicza i hetmana kozackiego Konoszewicza-Sahajdacznego. Śmierć Chodkiewicza w walce

1621

pokój hetmański w Chocimiu - status quo antebellum, na tronie Mołdawii zasiadają władcy przychylni obu stronom, powstrzymanie najazdów kozackich i tatarskich

1621

zajęcie Panawy i Rygi przez Szwedów

1622

rozejm w Mitawie - RP utraciła Inflanty po rzekę Dźwinę wraz z Rygą.

1624

pokój wieczysty z Turcją

1626-1629

wojna w Prusach Królewskich, które zaatakował Gustaw II Adolf

1627

zwycięstwo Polaków w bitwie morskiej pod Oliwą

1629

zwycięstwo Polaków pod Trzcianą

1629

sześcioletni rozejm w Altmarku (Starym Targu) - wszystkie porty polskie (bez Pucka, Gdańska i Królewca) przejmuje Szwecja, a także zbiera cło 3,5% na handel gdański.

1632

IV wolna elekcja po śmierci Zygmunta III, w 1633 koronacja Władysława IV Wazy

1632-1648

rządy Władysława IV Wazy, starszego syna Zygmunta III

1634

pokój w Polanowie po kapitulacji Moskwy - Władysław IV zrzekł się pretensji do złotej czapki w zamian za odszkodowanie, przy Polsce zostały wszystkie ziemie uzyskane w Dywilinie oprócz pasa ziemi ok 12,5 tys km²

1635

przedłużenie rozejmu w Sztumskiej wsi - koniec konfliktów aż do potopu szwedzkiego, Szwedzi oddają porty pruskie

1637-1638

powstanie Pawła Pawluka - po pokonaniu powstania zmniejszenie rejestru do 6tys i represje wobec Kozaków, co spowodowało kolejne nieudane powstanie

1644

bitwa pod Ochmatowem - zwycięstwo polskiego wojska nad tatarskimi czambułami

1648-1658

powstanie Bohdana Chmielnickiego, spowodowane represjami Kozaków, konfliktami z magnaterią i Polakami, problemem rejestru kozackiego i osobistym konfliktem Chmielnickiego z Polakiem Danielem Czaplińskim

1648

marsz armii kozacko-tatarskiej w głąb RP, porażki wojsk koronnych nad Żółtymi Wodami (Kozacy rejestrowi przeszli na stronę powstańców), pod Korsuniem (do niewoli dostał się h.wlk.koronny Mikołaj Potocki i h.pl.koronny Marcin Kalinowski) i pod Piławcami (ucieczka wojsk RP)

1648

V wolna elekcja Jana II Kazimierza po śmierci Władysława IV, jego starszego brata

1648-1668

rządy Jana II Kazimierza - objął tron w wieku 40 lat

1649

wznowienie wojny - oblężenie twierdzy Zbaraż prze Kozaków, pomoc wojsk pod dowództwem Jana Kazimierza i nierozstrzygnięta bitwa pod Zborowem. Obroną Zbaraża dowodził magnat Jeremi Wiśniowiecki

1649

ugoda zborowska - wyodrębnienie województw ukraińskich (kijowskiego, bracławskiego i czernihowskiego), na które nie miało wstępu wojsko polskie, zwiększenie rejestru do 40 tys, Bohdan Chmielnicki otrzymał buławę hetmańską. Kompromis nikomu się nie podobał i nie został ratyfikowany przez sejm, więc powstanie zostało wznowione

1651

bitwa pod Beresteczkiem - rozbicie Kozaków przez wojska polskie pod dowództwem Jana Kazimierza i Jeremiego Wiśniowieckiego

1651

ugoda w Białej Cerkwi - ograniczenie terytorium Kozaków do województwa kijowskiego, zmniejszenie rejestru do 20tys

1652

Chmielnicki wyrusza na Mołdawię wbrew interesom RP - klęska wojsk polskich dowodzonych przez hetmana Marcina Kalinowskiego pod Batohem

1652

poseł Władysław Siciński zrywa obrady sejmu walnego, symboliczna data początku nadużywania liberum veto

1653

klęska wojsk koronnych pod Żwańcem, ugoda w Żwańcu - na krótko powrócono do postanowień ugody zborowskiej. Tatarzy opuszczają Kozaków - przekupieni przez siły koronne

1654

ugoda perejesławska Kozaków z Rosją - oddanie Ukrainy pod władanie cara, co oznacza wojnę Rosji z Polską. Wkroczenie wojsk rosyjskich na Litwę i Ukrainę, zajęcie Wilna

1655-1660

potop szwedzki - przyczyny: utrata popularności przez Jana Kazimierza, osłabienie Polski po powstaniu Chmielnickiego, dążenia Szwecji do panowania nad Bałtykiem, plan króla Karola X Gustawa na zaatakowanie Polski pod pretekstem używania przez Jana Kazimierza tytułu władcy Szwecji

1655

początek wojny, natarcie Karola X z Pomorza do Wielkopolski i z Inflant na Litwę. Poddanie się pospolitego ruszenia i zajęcie Litwy. Wycofanie się króla na południe kraju, a potem ucieczka do Śląska (monarchia habsburska). Polityka Szwecji wobec zajmowanych ziem budzi opór Polaków, m.in. 2-miesięczne oblężenie klasztoru na Jasnej Górze.

ugoda w Kiejdanach

dokument podpisany w 1655r. przez Karola X Gustawa i hetmana wlk. litewskiego Janusza Radziwiłła - oddanie Litwy pod protektorat Szwecji

1655

zwycięstwo Polaków pod Ochmatowem, po rozpoczęciu potopu szwedzkiego Rosjanie wycofują się z Polski

1655

Zawiązanie konfederacji w Tyszowcach, wzywającej do stawiania oporu i zwołującej pospolite ruszenie. Po wzroście oporu powrót do kraju Jana Kazimierza i ustanowienie Stefana Czarnieckiego jako dowódcy wojsk.

1656

bitwa pod Gołębiem - przegrana Polaków pod dowództwem Czarnieckiego, który ocalił większość armii i odtąd prowadził wojnę podjazdową. Zwycięska bitwa pod Warką i śluby lwowskie Jana Kazimierza, który zobowiązał się do poprawienia doli mieszczan i chłopów i wygnania arian z Polski

1656

walki w Wielkopolsce i Prusach Królewskich, wyzwolenie i stracenie Warszawy w bitwie pod Warszawą. Traktat rozbiorowy w Radnot zawarty przez Szwecję, Brandenburgię, Siedmiogród i Chmielnickiego powoduje interwencję Habsburgów i Danii

1657

klęska koalicji proszwedzkiej, wycofanie się Szwedów z Polski. Śmierć Chmielnickiego, pokonanie armii Siedmiogrodu Jerzego II Rakoczego. Układy welawsko-bydgoskie - sojusz wojskowy Brandenburgii z Polską w zamian za zerwanie zobowiązań lennych Prus Książęcych

1658

ugoda w Hadziaczu hetmana Jana Wyhowskiego - idea RP Trojga Narodów, utworzenie księstwa ruskiego z własną administracją, hetmanem i trybunałem na województwach bracławskim, kijowskim i czernihowskim. Kozacy nie zgadzają się na umowę i wywołują powstanie przeciwko Polakom i Wyhowskiemu

1660

pokój w Oliwie - Polska rezygnuje z większości Inflant oprócz Rygi, uznanie suwerenności i gwarancja wolności wyznania w Prusach Książęcych, zrzeknięcie się przez Jana Kazimierza pretensji do korony szwedzkiej, Szwecja gwarantuje wolność handlu na Bałtyku

1660

wznowienie wojny z Rosją - zwycięstwo Stefana Czarnieckiego pod Połonką, zwycięstwo Stanisława Potockiego i Jerzego Lubomirskiego pod Cudnowem. Wojska królewskie wypierają Rosjan z Litwy

1661

zawiązanie Związku Święconego przez armię koronną, która żądała zapłacenia im zaległego żołdu i obrony przywilejów szlacheckich. Szlachta sprzeciwiała się reformom Jana Kazimierza i Ludwiki Marii Gonzagi, m.in. reformie skarbowej, ograniczeniu liberum veto i elekcji vivente rege Jerzego Sebastiana d’Enghien

1663-1664

wkroczenie wojsk królewskich na tereny Rosji

1664

sąd sejmowy skazuje marszałka i hetmana koronnego Jerzego Lubomirskiego na infamię i pozbawienie dóbr za zdradę stanu, co wywołuje sprzeciw szlachty. Lubomirski uchodzi za granicę

1665

powrót Lubomirskiego, początek wojny domowej

1665

pokonanie wojsk królewskich przez rokoszan pod Częstochową i Mątwami. Król wycofuje się z planów reform, udziela amnestii rokoszanom i obiecuje wypłacenie żołdu

1666

hetman kozacki Piotr Doroszenko oddaje się pod opiekę Turcji i zostaje jej lennikiem. Rok później hetman Jan Sobieski pokonuje Kozaków pod Podhajcami

1667

rozejm w Andruszowie - włączenie do Rosji ziemi czernihowskiej, siewierskiej, wschodniej części Ukrainy i Kijowa. Utworzenie kondominium polsko-rosyjskiego na Zaporożu

1668

abdykacja Jana II Kazimierza rok po śmierci żony Ludwiki Marii Gonzagi

1669

wolna elekcja Michała Korybuta Wiśniowieckiego - króla “Piasta”, syna Jeremiego Wiśniowieckiego wybranego głównie ze względu na reputację ojca

1669-1673

panowanie Michała Korybuta Wiśniowieckiego - jego sejm koronacyjny został zerwany przez malkontentów (magnackie stronnictwo profrancuskie), ale do koronacji doszło

1672

atak Turcji, zajęcie Kamieńca Podolskiego (wojska dotarły aż pod Lwów). Rozejm w Buczaczu - RP traci województwa podolskie, bracławskie i resztki kijowskiego i musi płacić haracz. Sejm nie uznał rozejmu i uchwalił podatek na armię.

1672

powstanie antyhabsburskie na Węgrzech - Turcy uznali jego przywódcę za lennika tureckiego i rozpoczęli wojnę z cesarstwem

1673

Niewykorzystane zwycięstwo Jana Sobieskiego pod Chocimiem. W przeddzień bitwy umiera król Michał Korybut Wiśniowiecki

1674-1696

panowanie Jana III Sobieskiego

1675

wznowienie wojny przez Turcję - oddziały tureckie zostały rozbite przez Polaków. Sojusz Sobieskiego z Ludwikiem XIV

1676

rozejm w Żurawnie - RP odzyskała część prawobrzeżnej Ukrainy, potwierdzenie włączenia Podola i części Ukrainy do Turcji, RP nie musiała płacić haraczy

1677

sojusz Sobieskiego z królem Szwecji, Karolem XI. Królewski plan odzyskania Prus Książęcych

1683

Sobieski wycofuje się z sojuszu z Francją i podpisuje układ z Habsburgami w Warszawie

1683

II odsiecz wiedeńska - połączone wojska polskie, cesarskie i książąt Rzeszy pod dowództwem Sobieskiego rozbiły wojska wezyra Kary Mustafy pod Wiedniem.

1684

zawiązanie Świętej Ligii (Watykan, RP, Austria, Wenecja, od 1686 Rosja). Wyparcie Turków z Węgier.

1686

pokój Grzymułtowskiego - potwierdzenie warunków rozejmu w Andruszowie

1699

pokój w Karłowicach - RP odzyskała utracone tereny, do Austrii włączono Węgry i Siedmiogród, Rosja i Wenecja też tam coś sobie włączyły. “zwycięstwo chrześcijańskiej Europy”, koniec konfliktów polsko-tureckich.