İslam Tarihi ÖSYM Anahtar Kavramlar ve Terimler

İslam Tarihi ders notlarından derlenen Dört Halife, Emeviler, Abbasiler ve Endülüs Emevileri dönemlerine ait önemli kavramlar, terimler ve olayları içeren kelime kartları.

Mütenebbî

Hz. Muhammed'in vefatından önce veya sonra peygamberlik iddiasıyla ortaya çıkan sahte peygamberlere verilen ad (Örn: Esved el-Ansî, Müseylimetü'l-Kezzâb, Tuleyha b. Huveylid, Secâh bint el-Hâris).

Ridde

Hz. Muhammed'in ölümü sonrasında meydana gelen kitlesel dinden dönme (irtidad) olayları üzerine ilk halife Ebu Bekir tarafından 632-633 yıllarında yapılan askerî harekât ve savaşlar.

Yemame Savaşı

Hz. Ebubekir döneminde Ridde olayları nedeniyle yapılan ve sonucunda Kur'an-ı Kerim'in cemedildiği (toplandığı) savaş.

Ecnadeyn Savaşı

Dört Halife döneminde Bizans İmparatorluğu ile yapılan ilk savaş.

Emîrü'l-Mü'minîn

İslam tarihinde ilk kez Hz. Ömer döneminde kullanılmaya başlanan halifelik unvanı.

Mukavafat-ı Ömer

Hz. Ömer'in beyan ettiği görüşler ve arzular doğrultusunda inen ayetleri (Maide 90, Ahzab 58, Tevbe 84, Bakara 125) ifade eden kavram.

Fethu'l-Fütûh (Nihâvend Zaferi)

Hz. Ömer döneminde Sâsânîler'e karşı kazanılan, Sâsânîler'in mağlubiyetin ardından bir daha toparlanamayarak Dînever, Hemedan ve İsfahan'ın fethine zemin hazırlayan zafer.

Sevad Arazileri

Hz. Ömer döneminde verimli olduğu için askerlere verilmeyip eski sahiplerine bırakılan, haraç ödemesi ile devlete sürekli gelir sağlayan araziler.

Cünd

Hz. Ömer döneminde stratejik önemi olan yerlerde (Küfe, Basra, Şam, Remle, Fustat) kurulan daimi ordugah şehirler.

Divan Teşkilatı

İslâm devletlerinde resmî işlerin görüşülüp karara bağlandığı meclis ve buna bağlı devlet daireleri.

Fidye

Esaretten kurtulmak için veya yerine getirilmeyen yahut kusurlu olarak eda edilen bazı ibadetlerin telâfisi amacıyla ödenen bedel.

Zimmî

İslâm ülkelerinde yaşayan gayrimüslim tebaa.

Cizye

İslâm devletindeki gayrimüslim tebaanın erkeklerinden alınan baş vergisi.

Haraç

İslam devletinde gayrimüslim tebaadan alınan toprak vergisi.

Ağnam

Küçükbaş hayvanlardan alınan vergi.

Öşür

Toprak ürünlerinden alınan zekât.

Zi'n-Nureyn

Hz. Muhammed'in Rukiyye ve Ümmü Gülsüm isimli iki kızıyla evlenmiş olması sebebiyle Hz. Osman'a verilen 'iki nur sahibi' anlamındaki unvan.

Büyük Fitne

İslam tarihinde Hz. Osman'ın evinde öldürülmesi ile başlayan ve Muaviye'nin devletin başına geçmesi ile sonuçlanan (656-661) iç savaş dönemi.

Zatus Savari Savaşı

Hz. Osman döneminde gerçekleşen Kıbrıs fethi sırasındaki deniz savaşı.

Cemel Vak‘ası

Hz. Ali ile Hz. Âişe arasında 36/656 yılında gerçekleşen, iman-küfür sınırı, irade hürriyeti ve kader tartışmalarına tesir eden olay.

Nehrevan Savaşı

Hz. Ali ile Abdullah b. Vehb er-Râsıbî liderliğindeki Hâricîler arasında 38/658 yılında meydana gelen savaş.

Sıffîn Savaşı ve Tahkim Olayı

Halife Hz. Ali ile Muâviye b. Ebû Süfyân arasındaki savaş (37/657) ve sonucunda ihtilâfı Kur'ân ve Sünnet'e göre halletmek üzere tarafları temsilen hakem seçilmesi olayı.

Mevalî

Emevî döneminde Arap olmayan Müslüman halklar için kullanılan terim.

Halifetullah

Halifenin gücünü ilahi temele dayandırmak için kullanılan unvan.

Tevvâbîn

Hz. Hüseyin'i Kûfe'ye davet edip yardım etmedikleri için pişmanlık duyan ve onun intikamını almak için harekete geçen Kûfeli grup ('tövbe edenler').

Şuûbiyye

Arap olmayan milletlerin Araplar'dan üstün olduğunu iddia eden siyasî, fikrî ve edebî hareket.

Harre Olayı

I. Yezîd döneminde Medinelilerin muhalefeti üzerine Medine şehrinin 3 gün boyunca yağmalandığı olay.

Merc-i Rahıt Savaşı

İkinci Cemel olarak adlandırılan, Adnanî ve Kahtânî Arapları arasında yaşanan kanlı mücadele.

Belâtüşşühedâ (Poitiers Savaşı)

114/732 yılında Abdurrahman el-Gāfıkī kumandasındaki İslâm ordusu ile Charles Martel emrindeki Frank kuvvetleri arasında Poitiers yakınlarında meydana gelen savaş.

Deyrülcâselik (Yevmü’d-deyr)

72 (691) yılında Emevî Halifesi Abdülmelik b. Mervân ile Mus‘ab b. Zübeyr arasında cereyan eden savaş.

Divan-ı Mezalim

Ömer b. Abdülazîz döneminde idarî alanda halka zulmeden ve yolsuzluklara adı karışan valileri ve memurları görevden almak için yürütülen idari yargı mekanizması.

Zilullah Fi’l-Arz

Halifenin gücünü ilahi temele dayandırmak için Abbâsîler döneminde kullanılan 'Allah'ın yeryüzündeki gölgesi' anlamına gelen unvan.

Beytülhikme

Ortaçağ İslâm ilim ve kültür tarihinde tercüme ve yüksek seviyedeki ilmî araştırmaların yapıldığı, Bağdat merkezli ilim merkezi.

Mihne

Bazı Abbâsî halifeleri döneminde Halkul-Kur’ân konusunda bazı âlimlerin sorguya çekilip eziyet edilmesine ilişkin olaylara verilen ad.

Bermekîler

Abbâsîler devrinde başta vezirlik olmak üzere çeşitli makamlarda bulunan ve halifeler nezdinde büyük nüfuz kazanan aile.

Sâmerrâ

Halife Mu‘tasım-Billâh tarafından 836 yılında Bağdat'ın 100 km kuzeyinde kurulan ve 836-892 yılları arasında başşehir olarak kullanılan ordugah şehir.

Nefsuzzekiyye İsyanı

Abbâsîler döneminde Muhammed en-Nefsuz-Zekiyye ve kardeşi İbrahim tarafından gerçekleştirilen önemli Şiî isyanı.

Mülûkü’t-Tavâif

Endülüs Emevî Devleti’nin yıkılmasından sonra ortaya çıkan Abbâdîler, Âmîrîler, Bekrîler gibi 20 civarındaki küçük siyasal birim/devletçik.

Morisko

İspanyol hâkimiyeti altında yaşayan zorla Hristiyanlaştırılmış eski Müslümanlara verilen ad.

Müdeccen

İspanya’da Hristiyan yönetimi altında yaşamını sürdüren azınlık Müslümanlar.

Müvelled

İslâmiyet'i kabul eden ilk İspanyolların çocukları hakkında kullanılan terim.

Reconquista

Hristiyanların Endülüs’ü Müslümanların elinden geri alma projesi.

Eyyamü’l Arus

2. Abdurrahman bin Hakem'in sultanlık dönemi için 'düğün günleri' anlamında kullanılan ve Endülüs Emevî devletinin en parlak devrini ifade eden tabir.

Sakalibe

Endülüs'te savaş esirlerinden kurulan ordu.

Müzterika

Endülüs Emevî Devleti'nde görev yapan ücretli ordu.