Biolka 2026 — Budowa chemiczna organizmów i Kwasy nukleinowe

Fiszki słownikowe obejmujące budowę chemiczną organizmów, węglowodany, lipidy, białka oraz strukturę i funkcje kwasów nukleinowych zgodnie z wymogami maturalnymi.

Pierwiastki biogenne

$C, H, O, N, P, S$ — podstawowe pierwiastki budujące związki organiczne każdej komórki.

Magnez ($Mg$)

Makroelement będący centrum chlorofilu i kofaktorem wielu enzymów.

Wapń ($Ca$)

Pierwiastek niezbędny do budowy kości i muszli, krzepnięcia krwi oraz skurczu mięśni.

Sód ($Na$) i Potas ($K$)

Pierwiastki odpowiedzialne za potencjał błonowy i przewodzenie impulsów nerwowych (pompa $Na^+/K^+$).

Żelazo ($Fe$)

Składnik hemoglobiny (transport $O_2$) oraz cytochromów w łańcuchu oddechowym.

Jod ($I$)

Mikroelement niezbędny do produkcji hormonów tarczycy (tyroksyny), regulujący metabolizm.

Polarność wody

Właściwość decydująca o tym, że woda jest dobrym rozpuszczalnikiem dla substancji o charakterze polarnym i jonowym.

Gęstość wody w 4^\round{C}

Stan, w którym woda ma najwyższą gęstość i opada na dno, co chroni zbiorniki przed zamarznięciem do dna dzięki izolacyjnej warstwie lodu.

Napięcie powierzchniowe

Efekt silnych sił spójności (kohezji) między cząsteczkami wody, tworzący na powierzchni elastyczną błonę.

Wysokie ciepło parowania wody

Właściwość wymagająca znacznej ilości energii do zmiany stanu skupienia w gaz, co pozwala wodzie pełnić funkcję termoregulacyjną.

Aktywność osmotyczna monosacharydów

Zdolność cukrów prostych do podwyższania potencjału osmotycznego i powodowania napływu wody, co u zwierząt może grozić rozerwaniem komórki.

Aldehyd glicerynowy (Trioza $3C$)

Związek wyjściowy i produkt pośredni kluczowych szlaków metabolicznych: fotosyntezy i oddychania.

Deoksyryboza

Pentoza ($5C$) budująca DNA; różni się od rybozy brakiem jednego atomu tlenu przy węglu $2'$.

Glukoza

Heksoza ($6C$) będąca głównym substratem energetycznym organizmu.

Sacharoza

Dwucukier (glukoza + fruktoza) będący główną formą transportową węglowodanów u roślin.

Laktoza

Cukier występujący w mleku ssaków, zbudowany z glukozy i galaktozy.

Maltoza

Produkt hydrolizy skrobi (cukier słodowy), zbudowany z dwóch cząsteczek glukozy.

Skrobia

Materiał zapasowy roślin (amyloza i amylopektyna), połączony wiązaniami $\text{alfa}$-glikozydowymi.

Glikogen

Silnie rozgałęziony wielocukier zapasowy zwierząt i grzybów.

Celuloza

Materiał budulcowy ściany komórkowej roślin, połączony wiązaniami $\text{beta}$-glikozydowymi, nierozkładany przez ludzki układ pokarmowy.

Wiązanie $\text{alfa}$-glikozydowe

Wiązanie, w którym grupa $-OH$ przy anomerycznym węglu skierowana jest w dół; buduje łatwostrawne sacharydy zapasowe.

Wiązanie $\text{beta}$-glikozydowe

Wiązanie, w którym grupa $-OH$ przy anomerycznym węglu skierowana jest w górę; buduje trudnostrawne sacharydy strukturalne.

Wiązanie estrowe

Wiązanie powstające w reakcji kondensacji między grupą $-OH$ alkoholu a grupą $-COOH$ kwasu tłuszczowego.

Lipidy proste

Tłuszcze właściwe (zawierające glicerol) oraz woski (zawierające alkohol monohydroksylowy).

Kwasy tłuszczowe nasycone

Kwasy nieposiadające wiązań podwójnych, występujące zazwyczaj w stanie stałym (np. smalec).

Kwasy tłuszczowe nienasycone

Kwasy posiadające wiązania podwójne $C=C$, co nadaje im płynną konsystencję (np. oleje).

Fosfolipidy

Związki amfifilowe budujące błony biologiczne; mają hydrofilową głowę i hydrofobowe ogony.

Cholesterol

Steroid regulujący płynność błon komórkowych zwierząt; prekursor hormonów steroidowych i witaminy $D$.

Glikolipidy

Lipidy z przyłączoną resztą cukrową, występujące w błonach (np. mielinie) i biorące udział w rozpoznawaniu komórek.

Kutykula i Lanolina

Woski ochronne: kutykula chroni rośliny przed transpiracją, lanolina chroni wełnę owiec przed zamoczeniem.

Sudan III

Odczynnik barwiący tłuszcze na intensywny czerwony kolor.

Budowa aminokwasu

Centralny węgiel $\text{alfa}$ + grupa aminowa ($-NH_2$) + grupa karboksylowa ($-COOH$) + wodór ($-H$) + podstawnik $R$.

Białka złożone

Zbudowane z aminokwasów i składnika niebiałkowego (grupy prostetycznej), np. hemoglobina z hemem.

Struktury białkowe (I, II, III, IV)

$I$: sekwencja; $II$: $\text{alfa}$-helisa/$\text{beta}$-harmonijka; $III$: kłębek (mostki dwusiarczkowe); $IV$: kompleks kilku łańcuchów.

Histony

Zasadowe, dodatnio naładowane białka pakujące ujemnie naładowane DNA w nukleosomy.

Denaturacja

Nieodwracalne zniszczenie struktur wyższych białka pod wpływem wysokiej temperatury (powyżej 40^\round{C}).

Koagulacja

Odwracalna agregacja białek pod wpływem soli lekkich (wysalanie).

Nukleotyd

Podstawowa jednostka kwasów nukleinowych: cukier $5C$ + reszta fosforanowa + zasada azotowa.

Puryny

Dwupierścieniowe zasady azotowe: Adenina ($A$) i Guanina ($G$).

Pirymidyny

Jednopierścieniowe zasady azotowe: Cytozyna ($C$), Uracyl ($U$) i Tymina ($T$).

Podwójna helisa DNA

Dwie nici polinukleotydowe połączone antyrównolegle ($5' \rightarrow 3'$ i $3' \rightarrow 5'$) wiązaniami wodorowymi.

Wiązania wodorowe w DNA

Między $A$ i $T$ występują $2$ wiązania; między $C$ i $G$ występują $3$ wiązania.

Replikacja semikonserwatywna

Proces, w którym każda nowa cząsteczka DNA zawiera jedną starą nić matrycową i jedną nową.

Polimeraza DNA

Enzym dobudowujący nową nić DNA w kierunku $5' \rightarrow 3'$.

mRNA

Informacyjny RNA pełniący rolę matrycy w procesie translacji; przenosi informację o białku z jądra do rybosomów.

tRNA

Transportujący RNA; dostarcza odpowiednie aminokwasy do rybosomu na podstawie antykodonu.

Komórka prokariotyczna

Komórka bez jądra komórkowego i kompartymentalizacji, posiadająca rybosomy $70S$.

Komórka eukariotyczna

Komórka z jądrem komórkowym i organellami błonowymi, posiadająca głównie rybosomy $80S$.

rodzaje wiązań chemicznych występujące w cząsteczkach biologicznych i ich rola

ustalanie przynależności danego związku organicznego na podstawie wzorów strukturalnych i półstrukturalnych