H1. Het recht en zijn bronnen

Recht

Verzameling van regels die gelden voor een bepaalde samenleving en op een bepaald ogenblik; het is context-, tijds- en plaatsgebonden.

Rechtssubject

Een burger of rechtszoekende die onderworpen is aan het recht.

Gebodsbepaling

Een rechtsregel die aan het rechtssubject een verplicht gedrag oplegt (dit gedrag kan positief of negatief omschreven zijn).

Verbodsbepaling

Een rechtsregel die een bepaald gedrag of het stellen van een bepaalde handeling verbiedt.

Verlofbepaling

Een rechtsregel die het rechtssubject toestaat een bepaalde handeling te stellen, zonder daartoe verplicht te zijn.

Rechtsregel toepasselijk na keuze

Een regel die bindend wordt zodra een rechtssubject in een bepaalde toestand kiest voor een specifiek gedrag.

Electa una via non datur recursus ad alteram

Latijnse spreuk die betekent: eenmaal een weg gekozen, moet je die weg blijven bewandelen.

Wilsaanvullende rechtsregel

Een regel die de wil van partijen aanvult indien zij zelf geen eigen regeling hebben uitgewerkt.

Ondersteunende regel

Een regel die niet het gedrag van een rechtspersoon regelt, maar instellingen inricht, werking in tijd/ruimte bepaalt of het conflictenrecht regelt.

Technische regel en formalisme

Vorm- en procedurevoorschriften waaraan rechtshandelingen moeten voldoen om rechtsgeldig te zijn omwille van rechtszekerheid.

Nietigheid

De onherstelbare rechterlijke sanctie waarbij een handeling geacht wordt nooit te hebben bestaan.

Gesanctioneerde feitelijkheid

Het bekrachtigen van bestaande feitelijke toestanden en handelingen door ze te verheffen tot een dwingende juridische norm.

Instrumentele visie van het recht

Het hanteren van het recht als beleidsinstrument om een bepaalde levensvisie of politiek systeem te bekrachtigen en te vernieuwen.

Juridisering van de samenleving

De trend waarbij burgers maatschappelijke of persoonlijke problemen steeds vaker kwantificeren als juridische geschillen.

Nachtwakersstaat

Een staatsvorm die zich puur beperkt tot de basistaken (veiligheid en orde), waarna de evolutie naar een welvaartsstaat zorgde voor meer rechtsregels.

Rechtstreekse totstandkoming van recht

Rechtsregels die direct ontstaan via de (democratisch) verkozen organen van de staat, zoals het parlement.

Onrechtstreekse totstandkoming van recht

Recht dat ontstaat door gewoontes of algemene principes die door staatsorganen worden erkend via de rechtspraak.

Hiërarchie van de normen

Het principe dat lagere rechtsnormen de hogere rechtsnormen niet mogen tegenspreken en dat niet alle regels dezelfde waarde hebben.

Bevoegdheidsverdelende regels

Regels die bepalen welke specifieke overheid (bijv. Federaal of Gewest) regelgevend mag optreden voor een bepaalde materie.

Procedureregels

Vormvoorschriften die bepalen op welke wijze en volgens welke stappen een rechtsregel rechtsgeldig tot stand moet komen.

Penale sanctie

Een strafrechtelijke straf opgelegd door de overheid, zoals een vrijheidsberoving of een geldboete.

Administratieve sanctie

Een niet-strafrechtelijke sanctie opgelegd door het bestuur, zoals een GAS-boete of de stillegging van een bouwwerf.

Civiele of gerechtelijke sanctie

Een burgerlijke sanctie opgelegd door een rechter, zoals een dwanguitvoering, dwangsom of schadevergoeding.

Eigenrichting

Het zelf in eigen handen nemen van het recht door een burger, wat strikt verboden is.

Heteronoom

Kenmerk van het recht waarbij de regels afkomstig zijn van een uitwendige macht (externe autoriteit).

Autonoom

Kenmerk van godsdienst en moraal waarbij de regels voortvloeien uit openbaring of het eigen menselijk geweten.

Publiekrecht

De rechtstak die de verhouding tussen de burger en de overheid regelt, gekenmerkt door ongelijkheid wegens het algemeen belang.

Privaatrecht

De rechtstak die de verhoudingen tussen staatsburgers onderling regelt met het oog op private belangen.

Objectief recht

Het geheel van rechtsregels die we terugvinden in de bronnen van het recht (Engels: 'law').

Subjectief recht

Het specifieke recht van een rechtssubject om een juridische verplichting af te dwingen van een derde (Engels: 'right').

Materieel recht

De rechtsregels die aan personen rechten toekennen en plichten opleggen en deze inhoudelijk omschrijven.

Formeel recht

Het procedurerecht dat bepaalt volgens welke formele stappen iemand het materieel recht kan afdwingen of naleven.

Aanvullend recht

Rechtsregels die gelden als leidraad voor zover partijen er zelf niet contractueel van zijn afgeweken.

Dwingend recht

Rechtsregels die zijn opgesteld ter bescherming van de private belangen van de zwakste partij (bijv. de consument).

Recht van openbare orde

Rechtsregels die de essentiële grondslagen van de maatschappelijke ordening of de staat bevatten en waarvan nooit mag worden afgeweken.

Positief recht

Het recht zoals het vandaag de dag daadwerkelijk bestaat en van kracht is.

Natuurrecht

Het wenselijke, ideale recht gebaseerd op rechtsfilosofie.