LISA - inntaka fæðu 26.ágúst

1. Hvað er samvægi (homeostasis)?

Ferli þar sem efnum og eiginleikum líkamans er haldið við ákjósanlegt stig.

2. Hvað er kerfisbreyta (system variable)?

Breyta sem er stjórnað af lífeðlisfræðilegu stjórnunarkerfi.

3. Hvað er ákjósanlegt gildi (set point)?

Ákjósanlegt stig kerfisbreytu í ákveðnu stjórnunarkerfi.

4. Hvað er nemi (detector)?

Ferli sem greinir þegar kerfisbreyta víkur frá ákjósanlegu gildi.

5. Hvað er leiðréttingarferli (correctional mechanism)?

Ferli sem getur breytt gildi kerfisbreytunnar og fært hana aftur í átt að ákjósanlegu gildi.

6. Hvað er neikvæð afturverkun (negative feedback)?

Ferli þar sem áhrif ákveðinnar aðgerðar leiða til þess að sama aðgerð minnkar eða stöðvast.

7. Hvað er innanfrumuvökvi (intracellular fluid)?

Vökvi sem er inni í frumum líkamans.

8. Hvað er utanfrumuvökvi (extracellular fluid)?

Allur líkamsvökvi sem er utan við frumurnar.

9. Hvað er vökvi innan æðakerfis (intravascular fluid)?

Blóðvökvi (blood plasma), þ.e. vökvinn innan æðakerfisins.

10. Hvað er millivefjavökvi (interstitial fluid)?

Vökvi sem umlykur frumur líkamans og fyllir rýmið á milli þeirra.

11. Hvað er þorsti vegna lækkunar á blóðvökva (volumetric thirst)?

Þorsti sem orsakast af blóðmagnsþurrð (hypovolemia), þ.e. þegar blóðrúmmál minnkar.

Hvað er þorsti vegna himnuflæðis (osmometric thirst)?

Þorsti sem orsakast af auknum himnuflæðisþrýstingi millivefjavökva miðað við innanfrumuvökva.

13. Hver er einfaldasti munurinn á volumetric og osmometric thirst?

Volumetric thirst tengist minnkuðu blóðrúmmáli, en osmometric thirst tengist breytingu á styrk vökva þannig að vatn færist út úr frumum.

14. Hvað eru líffæri sem liggja að heilahólfum (circumventricular organs)?

Afmörkuð heilasvæði með miklu blóðflæði sem liggja meðfram heilahólfskerfinu. OVLT og SFO eru dæmi.

15. Hvert er hlutverk OVLT?

Í OVLT eru flestir himnunemarnir sem taka þátt í að greina breytingar sem tengjast osmótískum þorsta.

16. Hvert er hlutverk SFO?

SFO inniheldur taugafrumur sem geta greint fjölpeptíð í blóði og virkjað taugabrautir sem leiða til drykkju.

17. Hvað er angíótensín (angiotensin)?

Hormón sem hækkar blóðþrýsting, stuðlar að upptöku vatns og natríums og kallar fram þorsta og löngun í salt.

18. Hvað eru nemar í efra hjartahólfi (atrial baroreceptors)?

Nemar sem bregðast við breytingum í þenslu hjartans og hjálpa þannig til við að greina breytingar á blóðrúmmáli.

19. Hvar verkar angíótensín til að kalla fram þorsta?

Virkni angíótensíns við að kalla fram þorsta fer fram í SFO.

20. Hvað er median preoptic nucleus?

Lítill kjarni nálægt fremri þverstreng (anterior commissure) sem tengist þorsta af völdum angíótensíns.

21. Hvað er glýkógen (glycogen)?

Skammtímageymsla næringarefna sem er einkum að finna í lifur og vöðvum.

22. Hvað er insúlín (insulin)?

Hormón sem er framleitt í brisinu og hjálpar meðal annars við umbreytingu glúkósa í glýkógen og flutning glúkósa og fitu inn í frumur.

23. Hvað er glúkagon (glucagon)?

Brishormón sem hjálpar við umbreytingu glýkógens aftur í glúkósa.

24. Hvað eru þríglýseríð (triglycerides)?

Helsta form fitugeymslu í fitufrumum. Eitt þríglýseríð samanstendur af einni glýserólsameind og þremur fitusýrum.

25. Hvað er glýseról (glycerol)?

Hluti af þríglýseríði.

26. Hvað er fitusýra (fatty acid)?

Hluti af þríglýseríði.

27. Hvað er tímabil föstu (fasting phase)?

Tímabil efnaskipta þegar næringarefni eru ekki til staðar í meltingarkerfinu. Brisið hættir að seyta insúlíni og samkvæmt glærunum getur þá aðeins heilinn tekið upp glúkósann í blóðinu.

28. Hvað er tímabil upptöku (absorptive phase)?

Tímabil efnaskipta þegar næringarefni eru til staðar í meltingarkerfinu.

29. Hver er einfaldasti munurinn á fasting phase og absorptive phase?

Fasting phase: engin næringarefni í meltingarkerfinu → líkaminn þarf að nota birgðir.
Absorptive phase: næringarefni eru í meltingarkerfinu → líkaminn getur notað og geymt nýja orku.

30. Hvaða umhverfismerki geta komið máltíð af stað?

Meðal annars ofgnótt eða hörgull matar í umhverfinu, hungurmerki, tími dags og ásýnd og lykt matar.

31. Hvað er ghrelín (ghrelin)?

Hormón sem maginn losar og eykur fæðuinntöku.

32. Hvað er glúkósaskortur (glucoprivation)?

Minnkun á því magni glúkósa sem frumur líkamans hafa aðgang að.

33. Hvað er fituskortur (lipoprivation)?

Minnkun á því magni fitusýra sem frumur líkamans hafa aðgang að.

34. Hvar eru nemar sem greina glúkósa- og fituskort?

Glærurnar leggja áherslu á nema í heila og lifur sem greina skort á glúkósa og fituefnum.

35. Hvaða umhverfisþættir hafa áhrif á seddu?

Tími dags, framsetning matar og samvera með öðrum.

36. Hvaða skynþættir gefa upplýsingar um mat?

Nemar í augum, nefi, tungu og hálsi gefa upplýsingar um útlit, lykt, bragð, áferð og hitastig matar.

37. Hvernig stuðlar maginn að seddu?

Í maganum eru nemar sem skynja magn næringarefna og geta þannig stuðlað að því að máltíð stöðvist.

38. Hvað er CCK (cholecystokinin)?

Hormón sem losnar úr skeifugörn (duodenum), tekur þátt í stjórnun flutnings fæðu frá maga í skeifugörn og veldur samdrætti gallblöðru. Það virðist einnig senda seddumerki í gegnum flökkutaug (vagus nerve).

39. Hvað er PYY (peptide YY3–36)?

Peptíð sem losnar úr smágirni eftir máltíð. Magn þess tengist stærð máltíðarinnar og það tekur þátt í seddumerkjum.

40. Hvaða taug flytur seddumerki CCK til heilans?

Flökkutaugin (vagus nerve).

41. Hvernig stuðlar lifrin að seddu?

Í lifrinni eru nemar sem greina næringarefni í blóðinu.

42. Hvernig getur insúlín virkað sem seddumerki?

Nemar í heila geta greint insúlín og það gefur til kynna að líkaminn sé að vinna næringarefni úr fæðu.

43. Hvað er langvarandi sedda/ofmettun (long-term satiety)?

Langtímastjórnun á fæðuinntöku sem tengist meðal annars merkjum frá fituvef.

44. Hvað er leptín (leptin)?

Hormón sem fituvefur, þ.e. langtímaorkubirgðir líkamans, losar og tengist langvarandi seddu.

⭐ Gott að greina á milli:

Ghrelín → eykur át.
CCK, PYY og leptín → tengjast seddu/minni fæðuinntöku.

45. Hvað er heilastýfing (decerebration)?

Þverskurður á heilastofni sem aðskilur afturheila frá framheila.

46. Hvaða áhrif hefur heilastýfing samkvæmt glærunum?

Hún veldur því að dýr geta ekki sjálf nálgast mat og borðað.

47. Hvaða svæði undirstúku tengist hungri?

Hliðarsvæði undirstúku (lateral hypothalamus).

48. Hvað gera MCH- og orexín-taugafrumur?

Þær eru í hliðarsvæði undirstúku, örva matarlyst og draga úr hraða orkubrennslu (metabolic rate).

49. Hvað er taugapeptíð Y (neuropeptide Y; NPY)?

Taugaboðefni sem örvar fæðuinntöku og samkvæmt glærunum einnig framleiðslu insúlíns og glúkósa, dregur úr niðurbroti þríglýseríða og lækkar líkamshita.

50. Hvað er bogakjarninn (arcuate nucleus)?

Kjarni í undirstúku sem tekur þátt í stjórnun hormónalosunar frá heiladingli og gegnir mikilvægu hlutverki í kerfum sem stjórna matarlyst

51. Hvað er paraventricular-kjarninn (PVN)?

Kjarni í undirstúku með taugafrumur sem taka þátt í stjórnun sjálfvirka taugakerfisins og aftari heiladinguls.

52. Hvað er AGRP (Agouti-Related Protein)?

Taugaboðefni sem binst melanocortin-4 viðtaka (MC-4R) og eykur fæðuinntöku.

53. Hvað er CART (cocaine- and amphetamine-regulated transcript)?

Taugaboðefni sem finnst meðal annars í bogakjarna og hamlar fæðuinntöku.

54. Hvað er α-MSH (α-melanocyte-stimulating hormone)?

Taugaboðefni sem verkar sem gerandefni (agonist) á MC-4 viðtaka og hamlar fæðuinntöku.

55. Hvað er melanocortin-4 viðtakinn (MC-4R)?

Viðtaki í heila sem binst bæði α-MSH og AGRP og tekur þátt í stjórn matarlystar.

56. Hvernig hafa AGRP og α-MSH gagnstæð áhrif á MC-4R?

AGRP → stuðlar að aukinni fæðuinntöku.
α-MSH → hamlar fæðuinntöku.