GME: Hoofdstuk 16

Bonifatius VIII (1294-1303)

In 1294 werd er met veel moeite een nieuwe paus verkozen. Deze paus deed dit echter tegen zijn zin en in hetzelfde jaar werd Bonifatius VIII paus (1294-1303). Hij probeerde om de glorie van de paus terug te brengen. Zo vaardigde hij in 1302 de bulle (pauselijke verordening) 'Unam sanctam' uit. Hiermee ontnam hij de Franse koning het recht om geestelijken te belasten en zorgde hij ervoor dat geestelijken enkel in kerkelijke rechtbanken berecht konden worden, zoals in de vroege middeleeuwen. De Franse koning Fillips ging hier niet mee akkoord en beschuldigde hem van ketterij, waardoor Bonifatius steeds meer in een isolement belandde.

Clemens V (1305-1314)

Clemens V was een marionet van de Franse koning en vestigde zich in Avignon. De Franse koning had veel schulden bij de tempeliers en liet de paus deze daarom ontbinden (en zelfs vervolgen). Het vastgoed van de orde werd overgeheveld naar andere orden. Er ontstond later een conflict tussen hem en keizer Lodewijk van Beieren. Zo werd volgens de traditie de keizer gekroond in Rome en weigerde Lodewijk zich te laten kronen in Avignon. Hij erkende de paus niet meer en liet zich tot keizer kronen door een kardinaal.

Ideeënstrijd (14de eeuw)

Intellectuelen moesten nadenken over de politieke omstandigheden die bijdroegen tot de politicologie. Een voorbeeld van zo'n intellectueel was Marsilius van Padua. Hij was de ideoloog van Lodewijk van Beieren en maakte stellingen rond de volksovereenkomst (hoe ging de relatie tussen volk en heerser?) (= universitas civium). Het idee zelf bestond al, maar Marsilius neemt het op in de kerkelijke context (= universitas fidelium). Hierbij vond hij dat ook de leken een groep vormen die soevereiniteit moest ontwikkelen. Volgens hem was de paus gelegitimeerd door de goedkeuring van het volk. Hij begon als het ware een emancipatiestrijd. Daarnaast had hij twijfels over de kerkelijke hiërarchie en wilde hij deze afschaffen. Vervolgens mocht de kerk geen bezittingen hebben op wereldlijk vlak.

'Babylonische ballingschap'

Van 1309-1377 zaten de pausen te Avignon. 70 jaar tijd werden er veel inspanning geleverd om de bureaucratie van de paus te professionaliseren. Zo werd de curie opgericht. Deze moest de inkomsten van de clerici die ze verkregen door de tienden, beheren en regelden de handel in kerkelijke ambten aan de hand van expectanties. Zo kon een aspirant een reservatie doen voor een ambt in Rome. Wanneer deze later officieel werd benoemd, stond deze iets af aan de kerk wat zorgde voor meer inkomsten voor Rome. Petrarca noemde dit het Babylonische ballingschap.

Expectantie

In de 14de eeuw werd binnen de middeleeuwse kerk met "expectantie" verwezen naar de gewoonte om een kerkelijke functie op voorhand toe te wijzen aan iemand, nog voordat de functie daadwerkelijk beschikbaar kwam. Het ging dus om een soort belofte dat een bepaald ambt – zoals dat van bisschop of abt – aan een specifieke persoon zou toevallen zodra het vrijkwam. Deze praktijk werd vaak ingezet als middel om invloed uit te oefenen op kerkelijke benoemingen. Wereldlijke machthebbers maakten er regelmatig gebruik van om getrouwen of familieleden aan belangrijke posities te helpen binnen de kerkelijke hiërarchie.

Westers Schisma (1378-1417)

Er ontstonden spanningen tussen Frankrijk, het Duitse Rijk en Engeland wat leidde tot de periode van de twee pausen. Zo logeerde er een paus in Avignon en een andere in Rome. Het gevolg was dat niemand wist wie nu eigenlijk de echte paus was. Een voorbeeld hiervan is het Duitse Rijk, waar er een Kamerijkpolitiek werd gevoerd. Deze bisschoppen waren echter niet meer ondergeschikt aan de paus, maar aan de aartsbisschop van Reims, aangezien veel gemeenschappen niet wisten wie de echte paus was. Het gevolg van dit conflict was ook dat er nationale kerken ontstonden. Men begon te beseffen dat de situatie problematisch werd en zocht daarom een orgaan om tot een consensus te komen. Zo werd er een groot concilie georganiseerd dat boven de paus stond. Dit luidde de start in van de conciliaristische beweging.

Concilie van Konstanz (1414-1418)

Na vier jaar onderhandelen werd er een nieuwe paus in Rome verkozen, namelijk Martinus V. Deze wilde de problemen in de kerk oplossen door de vervreemding tussen de kerk en de basis en de opstandigheden van de basis te beëindigen. Zo werd de leer van John Wyclif (1331-1384), theoloog die tegen de kerkelijke hiërarchie was en de teksten in de volkstaal wilde vertalen, veroordeeld. Daarnaast werd ook Jan Hus (1369-1415) terechtgesteld. Hij was een Boheem die een Boheemse nationalistische beweging oprichtte om zich los te maken van de keizers, daarnaast gebruikte hij ook de ideologie uit de teksten van Wyclif om zich af te scheiden van de Duitse kerk.

Wycliff

John Wycliff, een Engelse theoloog en hervormingsdenker uit de 14de eeuw, wordt vaak gezien als een vroege voorloper van de Reformatie. Als professor aan de universiteit van Oxford en priester in de katholieke kerk uitte hij scherpe kritiek op onder meer de macht van de paus, het systeem van aflaten en de rijkdom van de kerk. Voor Wycliff moest de Bijbel de hoogste autoriteit zijn voor het geloof, en hij vond dat iedereen die moest kunnen lezen in zijn eigen taal. Daarom zette hij zich in voor een Engelse vertaling van de Bijbel. Zijn ideeën werden verspreid door zijn volgelingen, de Lollards, die zo de gevestigde kerk uitdaagden. Hoewel hij tijdens zijn leven niet vervolgd werd, werd hij na zijn dood alsnog symbolisch veroordeeld: zijn stoffelijk overschot werd opgegraven en verbrand. Toch bleven zijn ideeën voortleven en kregen ze later weerklank in de protestantse beweging van de 16de eeuw.

Lollarden

De Lollarden waren aanhangers van John Wycliff en kwamen vooral op in Engeland tijdens het einde van de 14de en het begin van de 15de eeuw. Ze namen Wycliffs ideeën over en uitten openlijk kritiek op de katholieke kerk, onder andere op haar rijkdom, macht en leerstellingen. De Lollarden pleiten voor een sobere kerk, benadrukten het belang van de Bijbel in de volkstaal en vonden dat iedere gelovige zelf toegang moest hebben tot de heilige teksten. Hun beweging zorgde voor onrust en werd door de kerk als ketters bestempeld, maar hun invloed leefde voort in latere hervormingsstromingen.

Concilie van Basel

Toen er weer één paus was, was deze niet meer blij met het conciliarisme. In 1431 probeerde de paus dit af te schaffen op de Concilie van Basel, maar dit mislukte echter. De conciliaristische beweging werd pas later, namelijk in 1460, beëindigd doordat de paus een decreet had opgesteld dat zegt dat de concilies geen pauselijke beslissingen konden intrekken.

Mystiek

Deze ontstond eerst in het kloosterlijke milieu tussen de vroege 13de eeuw en de 14de eeuw. Het was het streven om een relatie met God te ontwikkelen. De mystiek was vooral verspreid in de milieus van religieuze vrouwen. Zo schreef onder andere Hadewych mystieke teksten. Dit leidde echter tot een probleem, namelijk dat deze vrouwen zo geïndividualiseerd waren dat ze geen priesters meer nodig hadden als kanaal tussen zij en God. De mystiek in het algemeen werd verdacht gemaakt en gehoorzaamheid en strengheid moesten terug de toon aangeven. Zo ontstond er een tendens tot verkloosterlijking en werd er een nadruk gelegd op ascese.

Lekenbewegingen

De derde orden van de Franciscanen en de Dominicanen (leken) waren zeer populair tijdens de late middeleeuwen, want ze gaven de kans om religie zelf te beleven. Begijnen waren degenen die een semi-religieus leven leidden en kwamen alleen voor in de Nederlanden en in het Rijnland. Het was een stedelijk fenomeen doordat ze een belangrijke rol speelden in de economie. Zo kende de textielsector een intensieve vrouwenarbeid, vooral het spinnen werd door vrouwen gedaan. Ze namen hiervoor ook begijnen aan, omdat deze goedkoper waren dan de gewone arbeidsters.

Observantisme

Observantisme was een idee van onderuit, waarbij men op gehoorzame wijze voorschriften opvolgt. Men probeerde terug te keren naar de oorspronkelijke idealen van de orde. Zo wilden de Franciscanen bijvoorbeeld terug verstrengen. Daarnaast werden er ook nog nieuwe orden opgericht in de verstedelijkte gebieden. Dit kwam onder andere ook voor bij de vrouwelijke orden. Zo werd het klooster van de Coletinen (Coleta) in het noorden van Gent opgericht. Een voorbeeld van een andere nieuwe orde is die van de Brigittinen. Deze orde werd namelijk opgericht door een Zweedse koningin.

Moderne devoties

Deze kwamen voor in de Lage Landen en in het Rijnland. Geert Grote was hier de voornaamste prediker van. Hij stelde zijn huis open voor leken om samen teksten in de volkstaal te lezen. Hij richtte zo de 'broeders en zusters op van het gemene leven'. Door de congregatie van Windesheim werden ze gezien als ketters. Daarnaast ontstond er in deze moderne devotie een tendens tot verkloostering.

Geert Grote

Actief in de 14de eeuw en afkomstig uit Deventer, wordt hij gezien als een sleutelfiguur binnen de Moderne Devotie. Uit onvrede met de wereldse en corrupte houding van veel geestelijken pleitte hij voor een eenvoudiger, persoonlijker geloofsbeleving. Hij beklemtoonde het belang van innerlijke toewijding, religieus onderwijs en geestelijke vernieuwing. Met zijn nadruk op praktische vroomheid en navolging van Christus legde hij de basis voor een beweging die later ook invloed had op hervormingsstromingen zoals het protestantisme.

Margareta Porete

Margareta Porete, een begijn uit Valenciennes, schreef de mystieke allegorie Le Miroir des âmes simples (De Spiegel van Eenvoudige Zielen), waarin de Ziel – geholpen door Amour (Liefde) – in zeven fasen de weg naar God zoekt. Het werk, sterk beïnvloed door minnemystiek, werd door sommigen in verband gebracht met de Heresie van de Vrije Geest. Door haar uitgesproken ideeën over goddelijke liefde en innerlijke overgave werd ze als ketter veroordeeld en in 1310 in Parijs op de brandstapel terechtgesteld.