Pojęcia na maturze z historii

Z arkuszy maturalnych 2022-2026

Pryncypat

Forma ustroju cesarstwa rzymskiego wprowadzona przez Oktawiana Augusta w 27 r. p.n.e., łącząca pozory zachowania instytucji republikańskich (senatu, urzędów) z faktyczną, jednowładczą i nienaruszalną władzą cesarza jako pierwszego obywatela (princepsa).

Dominat

Ustrój cesarstwa rzymskiego u schyłku starożytności (od Dioklecjana w 284 r. n.e.), w którym cesarz odrzucił pozory republikańskie i sprawował władzę absolutną jako pan i bóg (dominus et deus).

Areopag

Organ sądowniczo-kontrolny w starożytnych Atenach, zrzeszający byłych archontów, którego uprawnienia polityczne drastycznie ograniczono w wyniku demokratycznych reform Efialtesa i Peryklesa w V w. p.n.e.

Ostracyzm (sąd skorupkowy)

Demokratyczna procedura w starożytnych Atenach, podczas której obywatele raz do roku na Zgromadzeniu Ludowym głosowali na glinianych skorupkach (ostrakonach), skazując na 10-letnie wygnanie polityka uznanego za zagrożenie dla ustroju państwa.

Eforowie

Kolegium pięciu urzędników w starożytnej Sparcie wybieranych na rok, posiadających pełnię władzy wykonawczej, kontrolujących królów oraz nadzorujących wychowanie państwowe (agoge).

Heloci

Całkowicie bezprawna i przypisana do ziemi grupa społeczna w starożytnej Sparcie, stanowiąca własność państwa i poddana stałemu terrorowi militarnemu ze strony obywateli (spartiatów).

Lokacja na prawie magdeburskim

Nadanie miastu (np. Krakowowi w 1257 r.) lub wsi praw samorządowych, określających regularny układ urbanistyczny (szachownicowy rynek i ulice), odrębne sądownictwo oraz zwolnienia podatkowe.

Symonia (świętokupstwo)

Potępiony w średniowieczu proceder handlu godnościami, urzędami i dobrami kościelnymi.

Monarchia stanowa

Ustrój polityczny późnego średniowiecza, w którym władza monarchy została ograniczona na rzecz reprezentacji stanów (duchowieństwa, szlachty, mieszczaństwa), co dało początek zgromadzeniom przedstawicielskim.

Nihil novi (nic nowego)

Konstytucja sejmowa z 1505 r. (uchwalona w Radomiu), zakazująca królowi stanowienia nowych praw bez wspólnej zgody senatu i izby poselskiej, co ugruntowało ustrój demokracji szlacheckiej.

Ruch egzekucyjny

Ruch polityczny średniej szlachty w XVI w., domagający się reformy państwa, przestrzegania praw, ściślejszej unii z Litwą oraz egzekucji (zwrotu) nielegalnie rozdanych magnatom królewszczyzn.

Konfederacja warszawska (1573)

Akt prawny gwarantujący bezwarunkowy pokój religijny, tolerancję oraz pełne równouprawnienie innowierców w Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Dualizm gospodarczy

Nowożytny podział ekonomiczny Europy wzdłuż rzeki Łaby: na część zachodnią (kapitalistyczną, opartą na pracy najemnej i manufakturach) oraz wschodnią (folwarczno-pańszczyźnianą, opartą na darmowej pracy chłopów pańszczyźnianych).

Liberum veto (wolne „nie zgadzam się”)

Zasada ustrojowa dająca każdemu posłowi prawo do zerwania sejmu i unieważnienia podjętych na nim uchwał w imię literalnie rozumianej jednomyślności.

Oligarchia magnacka

Okres w dziejach Rzeczypospolitej (od poł. XVII w. do 1764 r.), w którym faktyczną władzę w państwie przejęła nieliczna grupa najbogatszych rodów magnackich, paraliżująca sejm za pomocą liberum veto.

Pacta conventa

Osobiste, publicznoprawne zobowiązania nowo wybranego króla Rzeczypospolitej, zaprzysięgane przed koronacją, zawierające konkretne obietnice (np. sfinansowanie floty czy spłatę długów).

Sejm niemy (1717)

Jednodniowy sejm pod kuratelą wojsk rosyjskich, na którym ze strachu przed zerwaniem obrad niedopuszczono nikogo do głosu, uchwalając redukcję wojska i stałe podatki na armię.

Statut organiczny (1832)

Ustawa cara Mikołaja I wprowadzona po stłumieniu powstania listopadowego; znosiła konstytucję z 1815 r., likwidowała sejm i polskie wojsko, drastycznie ograniczając autonomię Królestwa Polskiego.

Rusyfikacja

Systematyczny proces przymusowego narzucania języka rosyjskiego, kultury oraz religii prawosławnej mieszkańcom ziem zabranych i Królestwa Polskiego.

Autonomia galicyjska

Szerokie uprawnienia samorządowe nadane przez cesarza austriackiego Galicji w latach 60. XIX w., co pozwoliło na spolonizowanie administracji, szkół i sądów oraz swobodny rozwój polskiej kultury.

Krakowska szkoła historyczna

Pesymistyczny nurt w polskiej historiografii II połowy XIX w. (J. Szujski, M. Bobrzyński), głoszący tezę, że główną przyczyną upadku Rzeczypospolitej były wady wewnętrzne ustroju, anarchia i brak posłuszeństwa wobec władzy.

Zimna wojna

Trwający po II wojnie światowej stan rywalizacji politycznej, militarnej, gospodarczej i ideologicznej między blokiem zachodnim (USA i NATO) a blokiem wschodnim (ZSRS i Układ Warszawski).

Totalitaryzm

Antydemokratyczny system rządów (np. stalinizm, nazizm), w którym państwo za pomocą monopolu jednej partii, terroru, propagandy i kultu wodza sprawuje całkowitą kontrolę nad wszystkimi sferami życia obywateli.

Autorytaryzm

System rządów niedemokratycznych (np. rządy sanacji), w którym władza spoczywa w rękach elity lub jednostki i opiera się na armii, ale państwo – w przeciwieństwie do totalitaryzmu – nie dąży do całkowitej kontroli nad życiem prywatnym i poglądami obywateli.

Kryzys kubański (1962)

Najgroźniejsze zaostrzenie zimnej wojny, wywołane tajną budową sowieckich wyrzutni rakietowych na Kubie, zakończone blokadą morską wyspy przez USA i dyplomatycznym kompromisem Kennedego i Chruszczowa.

Aksamitna rewolucja (1989)

Pokojowy, bezkrwawy proces odsunięcia od władzy komunistów w Czechosłowacji na drodze masowych demonstracji społecznych.

Stan wojenny (13 grudnia 1981 – 22 lipca 1983)

Nadzwyczajny rygor prawny wprowadzony w PRL przez gen. Wojciecha Jaruzelskiego (na czele WRON) w celu stłumienia opozycji (NSZZ „Solidarność”), związany z zawieszeniem praw obywatelskich, cenzurą i internowaniami.

Referendum ludowe (30 czerwca 1946)

Sfałszowane przez komunistów powszechne głosowanie w Polsce (hasło propagandowe „3xTAK”), mające na celu zalegalizowanie władzy komunistów i zniszczenie opozycyjnego PSL.

PKWN (Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego)

Tymczasowy, marionetkowy organ władzy powołany pod dyktando Stalina w Moskwie w lipcu 1944 r., służący komunistom do stopniowego przejmowania rządów w powojennej Polsce.