pri Temperament

Zasada nerwizmu - Teoria Pawłowa

każde zachowanie jest kontrolowane i regulowane przez ośrodkowy układ nerwowy (OUN)

Podstawowe właściwości OUN są odpowiedzialne za RI w zachowaniu zwierząt i człowieka

siła procesu pobudzenia (SPP) - Teoria Pawłowa

Wydolność funkcjonalna układu nerwowego

Zdolność do pracy komórki nerwowej

Adekwatne reagowanie na silną stymulację

Reagowanie komórki nerwowej bez przechodzenia w stan hamowania ochronnego

siła procesu hamowania (SPH) - Teoria Pawłowa

Wygaszanie i opóźnianie, różnicowanie i hamowanie warunkowe

Łatwość wytwarzania hamulcowych odruchów warunkowych i czas utrzymywania stanu hamowania warunkowego

Przejawia się w zdolności do przerywania określonych zachowań, do ich odraczania, adekwatnie do wymogów sytuacji lub podtrzymywania reakcji i zachowań kiedy jest to niezbędne

ruchliwość procesów nerwowych (RPN) - Teoria Pawłowa

Przechodzenie z jednego pobudzenia na inne

Szybkie i adekwatne reagowanie na zmiany w otoczeniu

SPP>SPH

impulsywność w zachowaniu, szybkość podejmowania decyzji, “słomiany zapał”, niska ugodowość i nonkonformizm, niska sumienność, łatwe ujawnianie emocji

sangwinik - Teoria Pawłowa

Typ silny, zrównoważony i ruchliwy, duża SPP i SPH wysoka RPN

choleryk - Teoria Pawłowa

Typ silny i niezrównoważony , SPP > SPH wysoka RPN

flegmatyk - Teoria Pawłowa

Typ silny, zrównoważony i powolny , duża SPP i SPH niska RPN

melancholik- Teoria Pawłowa

Typ słaby, słabość procesów SPP i SPH

SPP - Składniki definicyjne PTS

• sytuacje zagrażające nie powstrzymują od uprzednio zaplanowanych działań

• skłonność do podejmowania aktywności w warunkach silnie stymulujących

• preferencja dla wykonywania czynności ryzykownych i wymagających

• wykonywanie czynności pod wpływem obciążenia społecznego i/lub fizycznego nie wywołuje zaburzeń emocjonalnych

• w przypadku czynności lub sytuacji o dużej wartości stymulacyjnej efektywność wykonywania zadań (czynności) nie obniża się w sposób istotny

• odporność na zmęczenie w sytuacji wykonywania czynności długotrwałych i/lub intensywnych

• w warunkach silnego napięcia emocjonalnego reakcje są adekwatne do wymagań

SPH - Składniki definicyjne PTS

• łatwość powstrzymywania się od zachowań, które są niezgodne z oczekiwaniami społecznymi

• łatwość w odroczeniu wykonania zadania, jeżeli konieczna jest zwłoka w wykonywaniu tej czynności

• zdolność przerwania już rozpoczętej czynności, jeżeli zachodzi taka konieczność

• łatwość odroczenia reakcji na działające bodźce, jeżeli okoliczności tego wymagają

• zdolność do nieujawniania swoich emocji, kiedy jest to pożądane

RPN - Składniki definicyjne PTS

• adekwatne reakcje na nieoczekiwane zmiany w środowisku

• szybka adaptacja do nowego otoczenia

• łatwość przechodzenia od jednej czynności do drugiej

• łatwość zmieniania nastroju z dodatniego na ujemny i odwrotnie

• preferowanie sytuacji, które wymagają wykonywania różnych czynności jednocześnie

RWN - Teoria Pawłowa

równowaga między procesami pobudzenia i hamowania

Teoria PEN Eysencka

• Psychotyczno

• Ekstrawersja

• Neurotycznoś

TEMPERAMENT - RTT Strelaua

zespół formalnych cech zachowania → cech, które: ujawniają się w różnych sytuacjach dotyczą wszelkich rodzajów działania

Teoria regulacyjna – cechy temperamentu:

• regulują stosunki człowieka z otoczeniem

• uczestniczą w procesie dopasowywania sposobu działania jednostki do sytuacji

Prawdziwa natura człowieka ujawnia się dopiero w tych okresach życia, kiedy może on decydować o sobie

Wymiary temperamentu Energetyczne - RTT Strelaua

• Wrażliwość sensoryczna -zdolność do reagowania na bodźce zmysłowe o niskiej wartości stymulacyjnej i/lub wykrywania niewielkich różnic w wartości stymulacyjnej bodźców zmysłowych, przejawiająca się w wysokiej wrażliwości i czułości zmysłowej

• Reaktywność emocjonalna -tendencja do intensywnej reakcji na bodźce emocjogenne, przejawiająca się w wysokiej wrażliwości i niskiej odporności emocjonalnej

• Wytrzymałość - zdolność do adekwatnego reagowania w sytuacjach wymagających długotrwałej i wysoce stymulującej aktywności, przejawiająca się w wysokiej odporności na zmęczenie i dystraktory

• Aktywność - tendencja do podejmowania się wysoce stymulującej aktywności i/lub podejmowania zachowań dostarczających stymulacji zewnętrznej (z otoczenia)

Wymiary temperamentu Czasowe - RTT Strelaua

• Żwawość - tendencja do szybkiego reagowania i utrzymywania wysokiego tempa wykonywanych czynności

• Perseweratywność - tendencja do utrzymywania i/lub powtarzania zachowania pomimo ustania działania bodźca, który wywołał to zachowanie

• Rytmiczność - tendencja do rytmicznego wykonywania czynności związanych z cyklem snu i czuwania, spożywania posiłków oraz stylem życia, która przejawia się w regularnych przerwach pomiędzy jednorodnymi reakcjami

SANGWINIK

Typ o dużych możliwościach przetwarzania stymulacji oraz adekwatnej

regulacji stymulacji

(typ zharmonizowany)

wysokie ŻW, WS, WT i AK

niskie PE, RE, RT

MELANCHOLIK

Typ o małych możliwościach przetwarzania stymulacji oraz adekwatnej

regulacji stymulacji

(typ zharmonizowany)

niskie ŻW, WS, WT i AK, RT

wysokie PE, RE

CHOLERYK

Typ o małych możliwościach przetwarzania stymulacji oraz

nieadekwatnej regulacji stymulacji (typ niezharmonizowany) – tendencja

do przestymulowania

wysokie ŻW, PE, WS, RE, AK

niskie WT, RT

Typy versus cechy - RTT Strelaua

• Celem diagnozy jest uzyskanie całościowego opisu temperamentu jednostki

• Klasyfikacja typologiczna wydaje się mieć znaczenie pomocnicze i nie stanowi zwieńczenia diagnozy

• Możliwe mechaniczne kwalifikowanie do określonych typów i utrata informacji o specyfice osobowości danej osoby, czyli unikatowej konfiguracji jej cech

• Całościowy opis osobowości danej jednostki, ujmujący specyfikę jej zachowania, może zostać uzyskany na podstawie profilu cech → tyle typów osobowości, ile osób poddanych diagnozie

Poziom zapotrzebowania na stymulację (“głód bodźca”) -Teoria poszukiwania doznań Zuckermana

• Poszukiwanie grozy

• Poszukiwanie doświadczeń

• Rozhamowanie

• Podatność na znudzenie

Enzym monoamino oksydazy (MAO) - Teoria poszukiwania doznań Zuckermana

• Uczestniczy w “sprzątaniu mózgu”

• Niski poziom MAO a poszukiwanie doznań

Koncepcja Cloningera

• Poszukiwanie nowości

• Unikanie krzywdy

• Zależność od nagród

• Wytrwałość (wymiar dodany po kilku latach przez Cloningera, Svrakica i Przybecka)

Interakcyjna teoria temperamentu Thomasa i Chess

• Temperament jest jedną z tych cech dziecka, która wpływa modyfikująco na oddziaływania ze strony otoczenia

• Badania podłużne New York Longitudinal Study of Child Temperament (1956) – założenia: dzieci przejawiają różnice indywidualne w zakresie temperamentu temperament odgrywa ważną rolę w rozwoju, zarówno “normalnym”, jak i zaburzonym

• Termin „temperament” odnosi się do tego, jak dziecko się zachowuje, a więc do tego, co nazwać można stylem zachowania

• Termin „temperament” odnosi się do tego, jak dziecko się zachowuje, a więc do tego, co nazwać można stylem zachowania

• Aktywność – aspekt motoryczny zachowania dziecka oraz proporcja okresów aktywności i braku aktywności w ciągu doby

• Rytmiczność (regularność) – regularność funkcji biologicznych (np. cyklu snu i czuwania)

• Zbliżanie się - wycofywanie – rodzaj pierwotnej reakcji na nowy bodziec (np. pokarm, zabawkę, osobę) zbliżanie się ma miejsce wtedy, gdy reakcja jest pozytywna, wycofywanie ma miejsce wtedy, gdy dziecko reaguje negatywnie, na poziomie emocji i/lub aktywności motorycznej

• Łatwość przystosowania – łatwość, z jaką zachowanie dziecka można zmienić w pożądanym kierunku, wyrażająca się w sposobie reagowania na nowe bodźce

• Próg reagowania – siła bodźca potrzebna do wywołania zauważalnej reakcji

• Siła reakcji – poziom energetyczny reakcji niezależny od jej jakości lub kierunku

• Jakość nastroju – proporcja emocji (nastrojów) pozytywnych do negatywnych

• Podatność na roztargnienie – skuteczność, z jaką bodźce zewnętrzne odwracają uwagę dziecka od tego, co robi w danym momencie

• Zasięg uwagi – najdłuższy czas poświęcony bez przerwy danemu rodzajowi aktywności

• Wytrwałość – zdolność kontynuowania aktywności mimo działania bodźców rozpraszających

Temperament łatwy (około 40% próby)

wysokie wyniki w kategoriach: regularność, zbliżanie się, łatwość przystosowania, siła reakcji niewielka lub umiarkowana, przewaga przyjemnych nastrojów

Dobroć dopasowania (goodness of fit) - Interakcyjna teoria temperamentu Thomasa i Chess

• zgodność między temperamentem dziecka a oczekiwaniami i wymogami otoczenia (rodziców, nauczycieli, itd.)

• gdy występuje dobroć dopasowania, zaburzenia u dziecka nawet z trudnym temperamentem nie wystąpią

Niedopasowanie (poorness of fit) - Interakcyjna teoria temperamentu Thomasa i Chess

• istotna i długotrwała rozbieżność między temperamentem a warunkami środowiska

• istotna i długotrwała rozbieżność między temperamentem a warunkami środowiska

Temperament - Rozwojowy model temperamentu Rothbart i Derryberry’ego

• konstytucjonalne różnice indywidualne w reaktywności i samoregulacji

• wyposażenie biologiczne, kształtujące się pod wpływem czynnika dziedzicznego, dojrzewania i doświadczenia

Reaktywność - Rozwojowy model temperamentu Rothbart i Derryberry’ego

• pobudliwość fizjologiczna i behawioralna: somatyczna, autonomiczna, neurohormonalna i poznawcza

• wskaźniki reaktywności to różne parametry reakcji, takie jak próg wrażliwości, czas latencji, siła, amplituda i czas powrotu do stanu wyjściowego

Samoregulacja - Rozwojowy model temperamentu Rothbart i Derryberry’ego

• procesy modyfikujące (tj. podwyższające lub obniżające) reaktywność, czyli uwaga, dążenie, unikanie, powstrzymywanie się od reakcji i samouspokajanie się

• w miarę rozwoju samoregulacja wywiera coraz większy, modyfikujący wpływ na reaktywność u małych dzieci samoregulacja polega przede wszystkim na procesach kierowania uwagą, u starszych dzieci dominującą rolę zaczyna odgrywać kontrola werbalna ← wytężona kontrola dzięki np. wyjaśnianiu sobie i samoinstruowaniu starsze dzieci mogą zachować się w różny sposób, nie zawsze zgodny z jego cechami temperamentalnymi

Rozwój temperamentu we wczesnym dzieciństwie

• Noworodek: niezadowolenie i łatwość uspokajania, aktywność, orientacja i czujność, zbliżanie-wycofywanie się; rola emocji negatywnych

• Wczesne niemowlęctwo: wszystkie wyżej wymienione charakterystyki oraz uśmiech, wokalizacja, poszukiwanie i unikanie bodźców, frustracja

• Późne niemowlęctwo: wszystkie wyżej wymienione charakterystyki oraz kontrola zachowania, strach (jak w EAS)

• Wiek przedszkolny i powyżej: wszystkie wyżej wymienione charakterystyki oraz dalszy rozwój samokontroli i wytężonej kontroli zachowania; zaznacza się rola emocji “pozytywnych”

Koncepcja Kagana

• Nieśmiałość/lękliwość versus śmiałość/towarzyskość w bardzo małym stopniu zmienia się w trakcie rozwoju

• Dwie kategorie temperamentu: temperament zahamowany (10% próby) – dzieci milkły, były ostrożne,

  onieśmielone i wystraszone

  temperament niezahamowany (25% próby) – dzieci łatwo i odważnie

  nawiązywały kontakt, były rozmowne, nie bały się oraz spontanicznie

  okazywały emocje

• Kategorie te odnoszą się do pierwszych reakcji dziecka na zdarzenia (osoby, bodźce, sytuacje) nieznane (wywołujące stan niepewności)

• Pomiar: obserwacja w warunkach laboratoryjnych pomiar psychofizjologiczny

Temperament jako zespół dziedziczonych cech osobowości - Behawioralno-genetyczna koncepcja Bussa i Plomina

• zdeterminowane biologicznie

• ujawniają się we wczesnym okresie rozwoju

• podstawa do kształtowania się i rozwoju osobowości

EAS-C - Behawioralno-genetyczna koncepcja Bussa i Plomina

• Emocjonalność

• Aktywność

• Towarzyskość

• Nieśmiałość

EAS-D - Behawioralno-genetyczna koncepcja Bussa i Plomina

• Niezadowolenie

• Strach

• Złość

• Aktywność

• Towarzyskość

Emocjonalność - Behawioralno-genetyczna koncepcja Bussa i Plomina

charakteryzuje emocje w kategoriach cech:

• Niezadowolenie - tendencja do łatwego i silnego reagowania niepokojem, którego składnikiem jest poziom pobudzenia układu sympatycznego (determinacja genetyczna); brak reakcji a intensywne, trudne do kontrolowania i niekontrolowane reakcje

• Strach – skłonność do unikania awersyjnej sytuacji i ucieczki przed zagrożeniem

• Złość – skłonność do reagowania złością na bodźce drażniące i frustrujące (atakowanie i negatywizm)

Aktywność - Behawioralno-genetyczna koncepcja Bussa i Plomina

związana z wydatkowaniem energii fizycznej

od bezruchu do skrajnie energetycznego zachowania główne składniki:

• tempo – szybkość działania (np. szybkość mówienia i chodzenia)

• wigor – siła lub intensywność reakcji (np. głośność mówienia, śmiania się, chodzenia)

Towarzyskość - Behawioralno-genetyczna koncepcja Bussa i Plomina

ogólna tendencja do poszukiwania kontaktów z ludźmi i przebywania z nimi oraz unikania samotności

typowe miary: częstotliwość inicjowania kontaktów społecznych, liczba związków, ilość czasu spędzanego z innymi, reakcja na izolację i społeczna wrażliwość

• wysoka towarzyskość: silna motywacja do poszukiwania towarzystwa, frustracja w warunkach odosobnienia

• niska towarzyskość: słabsza motywacja do przebywania z innymi, większa tolerancja samotności (ale te osoby także lubią przebywać z innymi)

Nieśmiałość - Behawioralno-genetyczna koncepcja Bussa i Plomina

• pochodna ogólnej tendencji, jaką wyraża towarzyskość

• odnosi się do zachowania w obecności osób przypadkowych lub obcych

• zahamowanie i skrępowanie, poczucie napięcia i dyskomfortu oraz dążenie do wycofywania się z interakcji społecznych

• u dzieci nieśmiałość ujawnia się jako lęk przed obcymi – ostrożność (towarzyskość to preferowanie zabaw z innymi dziećmi i niechęć do bycia pozostawianym samemu przez osoby dorosłe)

Znaczenie temperamentu dziecka

• Rodzice, którzy nie osiągnęli celów rodzicielskich, doświadczali rozbieżności i stresu niezależnie od płci dziecka

• Chłopcy częściej są opisywani przez nauczycieli jako „trudni”!

• Rodzice o niskim poziomie rozbieżności (którzy osiągnęli swoje cele) i stresu rodzicielskiego ⇆ ich dzieci miały wysokie wyniki w dobrym i niskie w złym nastroju

• Rodzice o wyższych wynikach w rozbieżności (niemożności osiągnięcia celów wychowawczych) i doświadczający stresu ⇆ ich dzieci miały umiarkowane wyniki w dobrym i wyższe niż dzieci rodziców należących do pierwszego skupienia w złym nastroju oraz znacznie wyższy poziom elastyczności

• Ze stresem rodzicielskim i rozbieżnością związane są zły nastrój dziecka oraz elastyczność!

• Temperament dziecka może silnie warunkować postawy rodziców wobec niego

Temperament a wychowywanie

Temperament trudny do wychowania:

• Duża aktywność

• Nieprzewidywalność

• Trudności w adaptacji

• Silne reakcje

• Mała wytrwałość

• Negatywny nastrój

• Wycofywanie się

• Łatwość w rozpraszaniu się (etykieta)

! czynniki ryzyka i dobroć dopasowania !

Temperament a nauka i szkoła

• “Trudny” temperament a niższe wyniki w nauce i gorsza adaptacja do środowiska szkolnego

• Niska orientacja zadaniowa – mała wytrwałość, roztargnienie, wysoka aktywność motoryczna, mały zasięg uwagi

• Mała plastyczność – wycofywanie się, obniżona łatwość przystosowania się i negatywny nastrój

• Duża reaktywność – niski próg reagowania i duża intensywność reakcji

Temperament a zaburzenia zachowania

• Wysoka reaktywność → drażliwość, duża aktywność, duże natężenie emocji

• Niska samoregulacja → roztargnienie, mała rytmiczność, mała wytrwałość (temperament trudny)

• Temperament trudny a zaburzenia zachowania w wieku dorosłym

Temperament a praca zawodowa

• Indywidualizacja sposobu pracy (jak uczniowie w przypadku nauki)

• Indywidualizacja sposobu pracy a efektywność pracy

• Preferencje zawodowe a temperament

• Niedopasowanie poziomu stymulacji związanej z pracą zawodową

• Temperament a style radzenia sobie ze stresem i wypalenie zawodowe

Temperament a zaburzenia

Temperamentalny czynnik ryzyka (TCR) – jakakolwiek cecha temperamentu lub konfiguracja cech, które w interakcji z innymi czynnikami działającymi bardzo intensywnie, stale lub cyklicznie (środowisko fizyczne i społeczne, wychowanie, charakterystyki jednostki) zwiększają ryzyko rozwoju zaburzeń zachowania czy patologii oraz sprzyjają kształtowaniu się osobowości nieprzystosowanej

Temperament a uzależnienia

• Teoria Cloningera a alkoholizm:

- Typ I - niskie poszukiwanie nowości, wysokie uníkanie szkody i wysoką

zależność od nagrody (późniejsze wystąpienie uzależnienia, picie

okresowe z dłuższymi okresami abstynencji, rzadkie występowanie

problemów alkoholowych w rodzinie)

-Typ II - wysokie poszukiwanie nowości, niskie unikanie szkody oraz niską zależność od nagrody (wczesne wystąpienie uzależnienie, picie systematyczne bez dłuższych przerw, rodzinna historia alkoholizmu)

• Poszukiwanie doznań a zachowania ryzykowne

Temperament a PTSD

• Unikanie szkody

• Reaktywność emocjonalna

• Perseweratywność

• Wytrzymałość

SPH > SPP

nadmierna ostrożność przy podejmowaniu decyzji, sztywne kierowanie się normami, ugodowość i konwencjonalność, silna kontrola emocji

FLEGMATYK

Typ o dużych możliwościach przetwarzania stymulacji oraz nieadekwatnej

regulacji stymulacji (typ niezharmonizowany) – tendencja do

niedostymulowania

niskie ŻW, PE, WS, RE, AK, RT

wysokie WT, RT

Temperament trudny (około 10% próby)

odwrotna konstelacja mperamentalna: nieregularność, wycofywanie, trudność przystosowaniu, intensywność reakcji, z przewagą trudnych emocji

Temperament wolno rozgrzewający się (około 15% próby)

reaguje negatywnie na nowe bodźce, przystosowuje się powoli, wykazuje przewagę nastrojów negatywnych nad pozytywnymi, ale za to reaguje z niewielką siłą i zajmuje pozycję pośrednią