12_Własność i jej ochrona

Definicje własności

• Pozytywna (przez wyliczenie uprawnień, które właściciel ma w stosunku do rzeczy)

• Negatywna (poprzez wskazanie zakazu ingerencji wszystkich innych osób we władztwo właściciela)

• Własność jako najszersze „prawo do rzeczy”

Uprawnienia właściciela

Uprawnienia właściciela związane z jego prawem do rzeczy:

• Posiadanie (ius possidendi)

• Używanie (ius utendi)

• Zużycie (ius abutendi)

• Pobieranie pożytków (ius fruendi)

• Rozporządzanie rzeczą (ius disponendi)

Ograniczenia prawa własności

• Prawo sąsiedzkie

• Prawo publiczne

• Ograniczenia ustanowione samodzielnie (ograniczone prawa rzeczowe + ograniczenia umowne)

• W rozwoju historycznym własność często ogranicza również koncepcja nadużycia prawa

Prawo sąsiedzkie

W interesie utrzymania dobrych relacji z sąsiadem ☺

• Zakaz zmiany spływu wody (si aqua pluvia nocet)

• Wycięcie rzucających cień drzew i gałęzi

• Możliwość wchodzenia na cudzy grunt po owoce (co 3 dzień)

• Actio aquae pluviae arcendae

  • Konstrukcja na sąsiednim gruncie powoduje zalanie gruntu sąsiadującego [roszczenie ma sąsiad do sąsiada – o rozebranie budowli]

• Actio finium regundorum

  • O ponowne ustalenie granicy („o miedzę”)

• Cautio damni infecti

  • Zabezpieczenie przed szkodą z cudzego gruntu

• Operis novi nuntiatio

  • Zakaz wznoszenia nowej budowli na gruncie sąsiada

Prawo publiczne

• Ochrona zdrowia: zakaz grzebania zmarłych w obrębie Rzymu

• Budowlane: zakaz wyjmowania belki (tignum iunctum)

• Komunikacyjne: przykład zniszczonej drogi

• Administracyjne: utrzymywanie stanu dróg

• Przekazywanie poczty (od Augusta) itd.

• W prawie rzymskim istniało też umowne wywłaszczenie (a niejako przymusowy wykup)

Ograniczenia ustanawiane samodzielnie

• Ustanowienie na rzecz osoby trzeciej prawa rzeczowego:

  • Służebności gruntowe (wiejskie i miejskie)

  • Służebności osobiste

• Umowy związane z rzeczą:

  • Najem

  • Oddanie rzeczy w zastaw

  • Użyczenie

  • Inne o treści dowolnie ukształtowanej przez strony

Współwłasność

• Dwie lub większa liczba osób ma prawo własności na jednej niepodzielnej rzeczy

• Sposoby powstania współwłasności (np. dziedziczenie, czynności prawne, czynności faktyczne) Współwłasność w częściach idealnych (communio pro indiviso)

• Współwłasność to ułamkowy udział we własności rzeczy, a nie własność jej fizycznej części ZNAĆ !!!

• Każdy ze współwłaścicieli ma możliwość dysponowania udziałem – nie może dysponować fizyczną częścią ani całością rzeczy

Metody zniesienia współwłasności:

• Umowa

• Actio familiae erciscundae (podział majątku spadkowego)

• Actio communi dividundo

Ochrona własności kwirytarnej- rodzaje skarg

• Skarga windykacyjna (wydobywcza) – Rei vindicatio

  • Jeśli pozbawiono właściciela posiadania rzeczy

• Skarga negatoryjna („zaprzeczająca”) – Actio negatoria

  • Jak ktoś utrzymywał, że przysługuje mu prawo do korzystania z rzeczy

• Skargi skierowane przeciw każdemu naruszającemu (skuteczne „erga omnes”) – wynikające z bezwzględnego charakteru prawa własności (ZNAĆ !!!)

Rei vindicatio - powód

• Komu przysługuje? [czyli kto ma legitymację procesową czynną]

  • Właściciel kwirytarny

  • Pozbawiony posiadania

• Jak długo przysługuje?

  • Dopóki istnieje własność danej osoby (tj. dopóki tej własności nie przeniesiemy; nie utracimy jej przez to, że ktoś rzecz zasiedział; nie porzucimy rzeczy z zamiarem wyzbycia się własności albo dopóki rzecz nie przestanie istnieć)

Rei vindicatio - pozwany

Przeciw komu kierujemy roszczenie? [czyli legitymacja procesowa bierna ☺]

• Pierwotnie: tylko posiadacz w chwili litis contestatio

  • Czyli nie można było kierować skargi przeciwko detentorowi

• Potem: przeciwko fikcyjnym posiadaczom (ficti possessores) – na zasadzie dolus pro possessione est

  • Osoby które podstępnie pozbyły się rzeczy (np. oddały ją w depozyt)

  • Osoby, które pozornie wdały się w spór, żeby umożliwić posiadaczowi zasiedzenie

Rei vindicatio - przedmiot sporu

• Przedmiot sporu:

  • Rzecz

  • Pożytki:

• Posiadacz w dobrej wierze – zwraca tylko pożytki po litis contestatio (w prawie poklasycznym również pożytki nieskonsumowane, znajdujące się w majątku w chwili litis contestatio)

• Posiadacz w złej wierze – zwraca wszystkie pożytki, zarówno te zużyte, jak i niezużyte, a nawet te, których nie zebrał z własnej winy

Problem nakładów:

• Posiadacz w dobrej wierze - może żądać zwrotu wszystkich nakładów

• Posiadacz w złej wierze – może żądać tylko nakładów koniecznych

• Obaj: Ius retentionis propter impensas necessarias

• Obaj: Ius tollendi w stosunku do nakładów zbytkowych

Rei vindicatio - formułka

,,Sędzią niech będzie Titius. Jeśli się okaże, że rzecz, o którą toczy się spór jest powoda wg prawa Kwirytów, i rzecz nie zostanie zwrócona powodowi na żądanie sędziego, ile ta rzecz będzie warta, taką sumę zasądź sędzio od pozwanego na rzecz powoda. Jeśli się nie okaże, uwolnij.”

Actio negatoria - powód

Powód: właściciel kwirytarny

• Naruszany w uprawnieniach

• Naruszyciel twierdzi, że ma do tego prawo (okres klasyczny)

• W prawie poklasycznym wystarczyło samo naruszenie prawa własności (ponieważ w praktyce pozwany, aby nie przegrać w procesie, musiał udowodnić przysługiwanie mu prawa do naruszania własności)

• W nowożytnych kodeksach cywilnych ochrona negatoryjna jest niezależna od tego, czy naruszający rości sobie jakieś prawo do rzeczy (np. prawo niemieckie, czy polskie)

Actio negatoria - formułka

,,Sędzią niech będzie Titius. Jeśli się okaże, że pozwanemu nie przysługuje [np.] prawo użytkowania gruntu powoda, o który toczy się spór i jeśli na żądanie sędziego rzecz nie zostanie zwrócona powodowi przez pozwanego, ile rzecz jest warta, taką sumę zasądź sędzio od pozwanego na rzecz powoda. Jeśli się nie okaże, uwolnij.”

Actio negatoria – roszczenia

Żądanie powoda obejmuje:

• Uznanie własności za wolną od ograniczeń

• Zaprzestanie naruszania

• Przywrócenie do stanu poprzedniego

• Odszkodowanie za szkody powstałe wskutek naruszeń

• Zabezpieczenie (cautio de non amplius turbando)

Actio Publiciana - powód

Kogo chroni?

• Właściciela bonitarnego (posiadacza ad usucapionem – posiadacza w drodze do zasiedzenia)

• Właściciela kwirytarnego, który nie chce udowadniać w procesie własności kwirytarnej [ze względu na konieczność udowodnienia „pochodzenia” prawa własności oraz długie – od Justyniana – terminy zasiedzenia nieruchomości dowód ten określany był jako probatio diabolica]

• Posiadacz ad usucapionem jest to

  • Osoba, która w dobrej wierze nabyła rzecz od niewłaściciela

  • Osoba, która nieformalnie nabyła res mancipi co proszę znać !!!

• Ma on actio Publiciana jeśli został pozbawiony posiadania rzeczy

Actio Publiciana - formułka

,,Jeśli rzecz, którą powód kupił w dobrej wierze i która została mu wydana i która stałaby się jego wg prawa Kwirytów gdyby ją przez rok posiadał i ta rzecz, o którą toczy się spór nie zostanie zwrócona powodowi na żądanie sędziego, ile ta rzecz jest warta, taką sumę zasądź sędzio od pozwanego na rzecz powoda. Jeśli się nie okaże, uwolnij.’’

Actio Publiciana - przesłanki

Przesłanki, których wystąpienie umożliwiało podniesienie Actio Publiciana:

• TITULUS – rzecz powód musiał kupić

• BONA FIDES – rzecz powód kupił w dobrej wierze

• POSSESSIO - rzecz powód musiał posiadać, po tym jak została mu ona wydana

• RES HABILIS – rzecz mogłaby stać się jego po upływie odpowiedniego czasu w drodze zasiedzenia

• TEMPUS – okres czasu, który jeszcze nie upłynął, a z upływem, którego powód mógłby powołać się na nabycie własności kwirytalnej rzeczy w drodze zasiedzenia

Actio Publiciana – względność ochrony

W wypadku sporu: właściciel kwirytarny vs. właściciel bonitarny:

• Właściciel bonitarny ma jeden z dwóch zarzutów:

  • Exceptio rei venditae et traditae

  • Exceptio doli

• Od chwili przyznania tych zarzutów właściciel bonitarny ma właściwie ochronę bezwzględną [ale w zasadzie jedynie przeciwko właścicielowi kwirytalnemu, który zbył mu rzecz lub jego następcy prawnego]

W wypadku sporu: właściciel bonitarny vs. właściciel bonitarny:

• Gdy nabyli od tej samej osoby (lepsze prawo ma ten, kto nabył pierwszy) prior tempore potior iure – „pierwszy w czasie, lepszy w prawie”

• Gdy nabyli od różnych osób (z których żadna nie jest właścicielem) (lepsze prawo ma ten, kto posiada rzecz) in pari causa melior est condicio possidentis – „w równej sytuacji lepsze jest stanowisko posiadającego”

Rozwój prawa własności

• W rozwoju historycznym od okresu średniowiecza (glosatorzy) wytworzyła się tzw. własność podzielona (dominium directum – dominium utile), która oddawała podejście państw feudalnych do kwestii własności

• W okresie rozwoju kapitalizmu pojęcia własności podzielonej odrzucono (zwłaszcza w francuskim Kodeksie Napoleona a następnie niemieckim BGB)

• Koncepcję własności podzielonej można odnaleźć obecnie w tradycji common law (realizuje je najczęściej instytucja trustu)

• Prawa rzeczowe w rozwoju historycznym przeciwstawiano tzw. ius ad rem tzn. skutecznej wobec osób trzecich wierzytelności o wydanie rzeczy (koncepcja Jakuba de Ravanis)

• Pojęcie ius in re (prawo na rzeczy) w przeciwieństwie do ius ad rem (zobowiązaniowego prawa do rzeczy) zostało stworzone dopiero w XVI wieku (Jan Apel)