Mezhepler Tarihi ve Anahtar Kavramlar

İslam Mezhepleri Tarihi ders notlarında yer alan mezhepler, temsilciler, anahtar kavramlar ve temel eserlere dair detaylı kelime kartları.

İsmailiyye (Anahtar Kavram)

Bâtın

İmamiye Şiası

12 İmam anlayışını benimseyen, Tevhit ilkesini 4 esasa (Zad, Sıfat, Fiil, İbadet) dayandıran; imamete inanmayı günahsızlık ve iman esası sayan mezhep.

Nusayrilik

Hamdan el Hasibi tarafından sistemleştirilen; anahtar kavramı Sır olan, AMS Formülü, Ali'nin batında ilah kabul edilmesi ve Kitabü'l Mecmu kitabını esas alan mezhep.

Dürzilik

Hamza b. Ali önderliğinde gelişen; anahtar kavramları Takammüs ve Hudud olan, Hakimin ilah olduğuna inanan ve Resailül hikme (Hikmetüş Şerife) kitabını esas alan mezhep.

Bâbîlik

Ahmet el Ahsai çizgisinde gelişen; anahtar kavramı 19 sayısı olan ve el-Beyan kitabını esas alan hareket.

Kadiyanilik

Anahtar kavramı Muhaddes olan ve Mirza Ghulam Ahmad tarafından yazılan Berâhin-i Ahmediyye eserini temel alan mezhep.

Vehhabilik (Anahtar Kavram)

Tevessül

Mürcie

Anahtar kavramları Şüpheciler / Erteleyenler olan; imanı bilgi ve marifetten ibaret görüp ameli imandan bir cüz saymayan mezhep.

Mutezile

Anahtar kavramı 5 Esas olan; Tevhid, Adl, Vad vel Vaid, El Menzile, Emri bil Maruf ilkelerini savunan ve husun-kubuhun akılla bilineceğini öne süren mezhep.

Selefilik

Müteşabih nasslar konusunda Yorum Yapmamak esasına dayanan; Takdis, Tasdik, İtirafı acz, Sukut, İmsak ve Kef ilkelerini benimseyen anlayış.

Haricilik

Siyasi itikadi ilk mezhep; halifenin Kureyşli olma şartını reddeden, imanı amel ile bir bütün sayan ve Hakem olayını kabul edenleri kafir sayan ekol.

Eşariler

Allah'ın varlığına akıl yürütme ile ulaşılabileceğini, Kuran'ın mahluk olmadığını, kulların fiillerini Allah'ın yarattığını ve Allah'ın ahirette görülebileceğini savunan mezhep.

Maturidilik

Ebu Miun En nesefi tarafından sistemleştirilen; Allah'ı bilmeyi aklen vacip gören, husun kubuhun akılla bilinebileceğini ve insanın kendi fiillerinin sahibi olduğunu savunan mezhep.

Cebriye

Cehm b. Saffan (Cehmiye) tarafından kurulan; insanın fiillerinde yaprak gibi iradesiz olduğunu, imanın sadece Allah'ı bilmek olduğunu ve Kuran'ın mahluk olduğunu savunan mezhep.

Kaderiye

Mabed el Cüheyni ve Gaylan Dımaşki önderliğinde gelişen; insanın fiillerini kendisinin yaptığını, Allah'ın ezeli sıfatı olmadığını ve ahirette görülemeyeceğini savunan anlayış.

Zeydiye

Ehli sünnete en yakın Şii mezhep; büyük günah işleyeni nimet küfrü içinde gören ve El Mecmuul Fıkh eserini esas alan ekol.

Yezidilik

Tavus-i Melek anlayışına, tenasühe ve Sare Sale bayramına sahip; horoz, balık ve marul tüketmenin yasak olduğu; Kitabı Cilve ve Mushafı Reş eserlerine dayanan inanç.

Bahâîlik

Kıyametin kopmayacağını ve peygamberlerin sonunun olmadığını savunan; el-İkan, el-Akdes ve Kelimat-ı Maknune eserlerini esas alan mezhep/inanç.

Alevilik (Erkân Kitabı)

Buyruk

Bektaşilik (Eser ve Yazarı)

Makâlât (yazarı: Hacı Bektaş Veli)

Mead (İmamiye Kavramı)

Ahiretin hak olduğuna inanmak.

Reca (İmamiye Kavramı)

Ahir zamanda geri gelmek.

Beda (İmamiye Kavramı)

Daha sonra vuku bulmak.

Takdis (Selefilik İlkesi)

Allah'ı cisim ve noksan sıfatlardan uzak tutma.

Tasdik (Selefilik İlkesi)

Allah'ın zatını kabul etme.

İtirafı Acz (Selefilik İlkesi)

Müteşabihleri bilemeyeceğimizi itiraf etme.

Sukut (Selefilik İlkesi)

Müteşabihler hakkında soru sormamak, susmak.

İmsak (Selefilik İlkesi)

Dili ve zihni kapalı tutmak.

Kef (Selefilik İlkesi)

Kalbi müteşabihlerle meşgul etmemek.

İsmailiyye (Anahtar Kavram)

Bâtın

İmamiye (Anahtar Kavram)

12 İmam

Nusayrilik (Anahtar Kavram)

Sır

Dürzilik (Anahtar Kavramlar)

Takammüs ve Hudud

Bâbîlik (Anahtar Kavram)

19

Kadiyanilik (Anahtar Kavram)

Muhaddes

Vehhabilik (Anahtar Kavram)

Tevessül

Mürcie (Anahtar Kavram)

Şüpheciler / Erteleyenler

Mu'tezile (Anahtar Kavram)

5 Esas

Selefilik (Anahtar Kavram)

Yorum Yapmamak

Haricilik

Siyasi itikadi ilk mezheptir. Halifenin Kureyşli olma şartını kabul etmez, imanı amel ile bir bütün görür, Hakem olayını kabul edeni kafir sayar. Diğer isimleri Şurat, Marika, Muhakkime, Vai diye ve Haruriye'dir.

Mürcie

Allah'a havale eden, Şükkat (Şüpheciler) olarak adlandırılan mezheptir. İmanı bilgi ve marifetten ibaret görür, ameli imandan bir cüz saymaz ve imanda istisna kabul etmez.

Mu'tezile

Beş esas (Tevhid, Adl, Va'd ve Va'id, El-Menzile beyne'l-menzileteyn, Emr-i bi'l-ma'rûf) ilkesini benimser. Katil tarafından ölenin kendi eceliyle ölmediğini, öldürüldüğünü savunur. Haram yiyecekleri rızık saymaz. Husun ve kubuhun akılla bilineceğini kabul eder. Vasil ve Nazzam önemli temsilcilerindendir; Sarfe teorisini savunur.

Takdis (Selefilik)

Allah'ı cisimden uzak tutma anlayışı.

Tasdik (Selefilik)

Allah'ın zatını kabul etme anlayışı.

İtiraf-ı acz (Selefilik)

Müteşabih ayetleri bilemeyeceğimizi itiraf etme ilkesi.

Sukut (Selefilik)

Müteşabih konular hakkında soru sormama ilkesi.

İmsak (Selefilik)

Müteşabih konularda dili ve zihni kapalı tutmak.

Kef (Selefilik)

Kalbi müteşabihlerle meşgul etmemek.

Ahmet b. Hanbel'e Göre Selefilik

İman; kalp ile tasdik, dil ile ikrar ve azalar ile ameldir. Mürtekibi Kebire (büyük günah işleyen) tövbe etmezse durumu Allah'a kalır. Allah'ın sıfatları konusunda tartışmaya girilmez, Kur'an mahluk değildir ve Allah ahirette görülecektir.

Eşariler

Allah'ın varlığına akıl yürütme ile ulaşılabileceğini, Allah'ın görülmesinin mümkün olduğunu ve Kur'an'ın mahluk olmadığını savunurlar. Kullara ait fiilleri Allah yaratır, Allah dilediğini peygamber olarak gönderir, devlet başkanı seçmek farzdır ve Allah kullarını güç yetiremediği fiillerden sorumlu tutar.

Maturidilik

Ebu Miun En-Nesefi tarafından sistemleştirilmiştir. Allah'ı bilmenin aklen vacip olduğunu, husun ve kubuhun akılla bilinebileceğini savunur. İnsan kendi fiillerinin sahibidir. Allah insana gücünün üzerinde fiil yüklemez ve kadın peygamber göndermez.

İmamiye Şiası

Tevhid 4 esasa dayanır: Zad, Sıfat, Fiil, İbadet. İmamete inanmak iman esaslarındandır ve imamlar günahsızdır.

Mead (İmamiye Şiası)

Ahiretin hak olduğuna inanmak.

Reca (İmamiye Şiası)

Ahir zamanda geri gelmek.

Beda (İmamiye Şiası)

Daha sonra vuku bulmak / ortaya çıkmak.

Cebriye

Cehm b. Saffan (Cehmiye) tarafından kurulmuştur. İmanı Allah'ı bilmek, küfrü ise bilmemek olarak tanımlar. Tüm isim ve sıfatları inkar eder, Kur'an-ı Kerim'in mahluk olduğunu savunur. Allah'ın ahirette görülmeyeceğini, cennet ve cehennemin ebedi olmadığını kabul eder ve insanı yaprak gibi iradesiz görür.

Kaderiye

Mabed el-Cüheyni ve Gaylan ed-Dımaşki önde gelen isimleridir. İnsanın kendi fiillerini kendisinin yaptığını kabul eder. Allah'ın ezeli sıfatlarının olmadığını ve Allah'ın gözle görülmesinin imkansız olduğunu savunur. İman artmaz eksilmez; imamın Kureyş'ten olması zorunlu değildir.

Zeydiye

Ehl-i Sünnet'e en yakın Şii mezheptir. Görüşleri genelde Mu'tezile ile aynıdır. Büyük günah işleyenleri nimet küfrü içinde değerlendirir. Hz. Peygamber'in imam tayin etmediğini fakat Hz. Ali'nin imamete en yakın kişi olduğunu kabul eder. Temel fıkıh kitabı El-Mecmuu'l-Fıkıh'tır.

Nusayrilik

Hamdan el-Hasibi tarafından sistemleştirilmiştir. AMS Formülünü benimser. Allah'ın ilahi ve beşeri yönü olduğunu, Hz. Ali'nin zahirde imam batında ilah olduğunu savunur. Gökteki yıldızları melek kabul eder, 'mümin' kelimesini Nusayr olarak tanımlar ve sır tutmaya önem verir. Temel kitabı Kitabü'l-Mecmu'dur.

Dürzilik

Hamza b. Ali tarafından temellendirilmiştir. Hakim'in ilah olduğuna inanırlar. Temel kitapları Resâilü'l-Hikme (Hikmetüş-Şerefiyye)'dir. Hududu tanımak ve takammüs (tenasüh) temel ilkelerdendir. Yedi esası bilmek ve tek evlilik esastır.

Yezidilik

Kitâbu'l-Cilve ve Mushaf-ı Reş temel kitaplarıdır. Şeyh Adi'yi Tanrı'nın meleği kabul ederler ve Tavus-i Melek'e (Melek Tavus) inanırlar. Tenasühü ruhun ölümsüzlüğü olarak görürler. Horoz, balık ve marul yemek yasaktır. Sare Sale bayramını kutlarlar.

Bâbîlik ve Bahâîlik

Ahmet el-Ahsai öncülerindendir. Dünyanın son bulmayacağını, kıyametin kopmayacağını ve peygamberlerin sonunun gelmeyeceğini savunurlar. 19 sayısı kutsaldır. Bâbîlik'te el-Beyan; Bahâîlik'te ise el-İkan, el-Akdes ve Kelimat-ı Maknune temel kitaplardır.

Kadiyanilik (Eser ve Kurucu)

Yazarı Mirza Ghulam Ahmad olan Berâhin-i Ahmediyye eserine dayanan anlayıştır.

Alevilik (Eser ve Kavramlar)

Erkân kitabı Buyruk'tur. Zülfikar ve Cemevi temel ögeleri arasında yer alır.

Bektaşilik (Eser ve Yazar)

Yazarı Hacı Bektaş Veli olan Makâlât eserini esas alan anlayıştır.