René Boomkens

Wat bedoelen we met het begrip cultuur in het dagelijks taalgebruik?

Een breed begrip dat verwijst naar allerlei praktijken, gebruiken, waarden en instituties die ons leven vormgeven

In welke contexten wordt het begrip cultuur gebruikt?

Bijvoorbeeld bij eetgewoonten, nationale identiteit, gezinsleven, politiek, religie en geweld

Waar verwijst cultuur naar in het alledaagse bestaan?

Naar wat mensen als vanzelfsprekend beschouwen in hun leven als individu en als lid van een gemeenschap

Welke rol speelt cultuur in het geven van betekenis?

Cultuur bepaalt hoe individuen en groepen betekenis geven aan hun wereld en aan zichzelf

Wat is de relatie tussen cultuur en identiteit?

Cultuur draait om identiteit en om de vraag wie wij zijn

Wat wordt bedoeld met dorpscultuur?

De gebruiken, praktijken en sociale kenmerken die typisch en vanzelfsprekend zijn voor het leven in een dorp

Welke sociale kenmerken worden vaak verbonden met dorpscultuur?

• sterke sociale controle

• beslotenheid

• hechte sociale banden

Welke waarden en tradities worden vaak geassocieerd met dorpscultuur?

• religieuze traditie

• eenvoud

• ambachtelijkheid

• onderlinge zorg

• afhankelijkheid

Welke negatieve connotatie wordt soms gekoppeld aan dorpscultuur?

Bekrompenheid of benauwdheid

Wat toont het voorbeeld van dorpscultuur over het cultuurbegrip aan?

Dat cultuur meerdere en soms tegenstrijdige betekenissen heeft

Hoe kan dorpscultuur negatief worden beoordeeld?

Als benauwend en bekrompen door sterke sociale controle

Hoe kan dorpscultuur positief worden beoordeeld?

Als zorgzaam en gebaseerd op vertrouwen

Waarom leidt cultuur tot verschillende waardeoordelen?

Omdat dezelfde gedeelde kenmerken verschillend geïnterpreteerd worden

Wat drukt cultuur uit volgens de tekst?

Een samenhang van collectief gedeelde betekenissen

Wat benadrukt cultuur naast samenhang ook?

Het verschil met andere gemeenschappen

Wat bestudeert de cultuurfilosofie?

Cultuur in de breedste zin, van kunst tot alledaagse praktijken

Welke soorten culturele praktijken onderzoekt de cultuurfilosofie?

Zowel kunst en esthetiek als sport, eetcultuur en feesten

Welke rol speelt Theodor Adorno binnen de cultuurfilosofie?

Hij analyseerde moderne muziek en de cultuurindustrie van Hollywood

Waarmee hield Mikhail Bakhtin zich bezig?

Met volkscultuur en vooral het carnaval

Wat onderzocht Pierre Bourdieu in verband met cultuur?

Hoe kunst en cultuur sociale verschillen uitdrukken en versterken

Is cultuurfilosofie een duidelijk afgebakende discipline?

Nee, ze heeft uiteenlopende methodes en overlapt met andere wetenschappen

Met welke wetenschappen hangt cultuurfilosofie samen?

Onder andere antropologie, sociologie, ideeëngeschiedenis en kunstgeschiedenis

Wat maakt cultuurfilosofie filosofisch van aard?

Haar expliciet normatieve inzet

Wat betekent het normatieve karakter van cultuurfilosofie?

Dat ze niet alleen verklaart maar ook stelling inneemt in maatschappelijke debatten

Tot welke generatie filosofische disciplines behoort de cultuurfilosofie?

Tot de moderne filosofische disciplines

Welke klassieke filosofische vakgebieden gaan terug tot de oude Grieken?

Logica, metafysica en ethiek

Wanneer werd het begrip cultuur voor het eerst expliciet filosofisch besproken?

In de late achttiende eeuw

Wie schreven de eerste filosofische teksten over cultuur?

Duitse romantische filosofen

Wanneer bloeide de cultuurfilosofie sterk op?

Aan het einde van de negentiende eeuw

Rond welke discussie groeide de cultuurfilosofie in de negentiende eeuw?

De discussie over het verschil tussen natuur- en geesteswetenschappen

Is cultuurfilosofie een duidelijk gevestigde academische discipline?

Nee, ze heeft zich niet nadrukkelijk als aparte discipline gevestigd

In welk Europees land heeft cultuurfilosofie een duidelijke traditie?

In Duitsland

Komt cultuurfilosofisch onderzoek alleen in Duitsland voor?

Nee, het komt wereldwijd voor

Waarom kan de onbestemdheid van de cultuurfilosofie een kracht zijn?

Omdat ze grenzen tussen disciplines en tussen wetenschap en alledaagse cultuur overschrijdt

Welke grenzen overschrijdt de cultuurfilosofie?

Die tussen verschillende wetenschappen en tussen universiteit en alledaagse cultuur

Met welke wetenschappen deelt de cultuurfilosofie haar problematiek?

Onder andere antropologie, sociologie, psychologie, pedagogiek en kunstgeschiedenis

Met wat voor soort vragen worden cultuur- en sociale wetenschappers geconfronteerd?

Met filosofische vragen

Waarop richten deze filosofische vragen zich?

Niet alleen op het object van studie, maar ook op de manier waarop het wordt onderzocht

Wat betekent het dat cultuurfilosofie het object problematiseert?

Dat ze kritisch nadenkt over hoe het object wordt begrepen en onderzocht

Wat bestuderen literatuurwetenschappers volgens het eerste onderscheid?

Concrete literaire werken zoals romans en poëzie

Welke vragen stellen cultuurfilosofen over literatuur?

Wat literatuur is en hoe ze wetenschappelijk kan worden bestudeerd

Waarom vervaagt het onderscheid tussen literatuurwetenschap en cultuurfilosofie?

Omdat literatuurwetenschappers zelf ook filosofische vragen stellen

Geldt deze overlapping alleen voor literatuurwetenschap?

Nee, ook voor andere cultuurwetenschappen

Met welke disciplines overlapt cultuurfilosofie nog meer?

Onder andere antropologie, communicatiewetenschap, kunstgeschiedenis en sociologie

Welke andere filosofische disciplines delen het interdisciplinaire karakter van de cultuurfilosofie?

Sociale filosofie, taalfilosofie en wetenschapsfilosofie

Waarom is cultuurfilosofie de overtreffende trap van deze disciplines?

Omdat haar object cultuur ook wetenschap, taal en samenleving omvat

Vervangt cultuurfilosofie andere filosofische disciplines?

Nee, ze benadert hun onderwerpen vanuit een cultureel perspectief

Hoe bekijkt cultuurfilosofie wetenschap, taal en samenleving?

Als culturele fenomenen en praktijken

Wat wordt bedoeld met alledaagse cultuur?

De vanzelfsprekende praktijken en gewoontes die onze leefwereld vormen

Welke vraag stelt de cultuurfilosoof over alledaagse cultuur?

Wat haar waarheid en betekenis zijn

Waarom heeft deze vraag normatieve en politieke gevolgen?

Omdat ze gaat over waarde, betekenis en kennis

In welk spanningsveld wordt cultuurfilosofie beoefend?

Tussen alledaagsheid en verandering

Waarom is cultuurfilosofie vaak historisch georiënteerd?

Omdat ze veranderingen in cultuur door de tijd onderzoekt

Wat is het doel van het diagnostische karakter van veel cultuurfilosofie?

Een kritische analyse van het eigen tijdperk maken

Hoe noemde Foucault dit project van tijdsdiagnose?

Een ontologie van het heden

Wat is de centrale vraag van de ontologie van het heden?

Wie of wat zijn wij hier en nu

Welke cultuurfilosofen richtten zich op algemene structuren van cultuur?

Henri Bergson, Ernst Cassirer, Hans-Georg Gadamer, Ludwig Wittgenstein, Maurice Merleau-Ponty en Jacques Derrida

Wat onderzocht Henri Bergson binnen cultuurfilosofie?

De menselijke beleving van tijd

Wat was het onderwerp van Cassirer?

De betekenis van symbolische vormen in cultuur

Waarin richtte Gadamer zich?

Op de beleving van schoonheid

Hoe benaderde Wittgenstein cultuur?

Als een verzameling taalspelen

Wat onderzocht Merleau-Ponty?

De betekenis van lichamelijkheid en waarneming

Wat was Derrida’s focus in de cultuurfilosofie?

Cultuur als intertekstualiteit

Blijven deze filosofen de spanning tussen alledaagsheid en verandering benadrukken?

Ja, hun werk wordt ook als tijdsdiagnose gelezen

Wat bepaalt de horizon van het denken van deze cultuurfilosofen?

De moderniteit

Hoe wordt moderniteit economisch, politiek en cultureel gekarakteriseerd?

Economisch door kapitalisme

Politiek door autonome staten

Cultureel door wetenschap en kunst

Welke twee filosofische stijlen domineren de moderniteit?

Verlichting en Romantiek

Wat vormt de rode draad in cultuurfilosofische studies van de moderniteit?

De spanningsrelatie tussen Verlichting en Romantiek

Wat onderzoekt cultuurfilosofie met betrekking tot moderniteit?

De problematiek van moderne cultuur in al haar verscheidenheid

Wat betekent ‘modern’ in alledaags taalgebruik?

Hedendaags, nieuw of bij de tijd

Welke kenmerken worden vaak aan een moderne levensstijl verbonden?

• vertrouwdheid met techniek

• rationele levenshouding

• humanistische en seculiere wereldbeschouwing

Waarom zijn alledaagse definities van modern problematisch?

Omdat wat vroeger modern was, nu verouderd kan zijn

Geef een voorbeeld van iets dat ooit modern was maar nu niet meer?

Een platenspeler in de eerste helft van de twintigste eeuw

Waarom wordt Piet Mondriaan als modern beschouwd?

Omdat hij een typische modernistische schilder van zijn tijd was

Kunnen modern en modernisme ook verwijzen naar iets anders dan hedendaagsheid?

Ja, naar een historisch tijdperk of stroming

Waarom spreken we nog steeds van de moderniteit?

Omdat het begrip verwijst naar een historisch en filosofisch gedefinieerd tijdperk, ondanks verandering

Wat betekent ‘modern’ in de cultuurfilosofie naast hedendaagsheid?

Het duidt een aspect van collectieve identiteit aan: ‘wij modernen’

Wat is een contrastbegrip?

Een begrip waarvan de betekenis wordt bepaald door vergelijking met iets anders

Wat is het verschil tussen sterk en zwak contrast?

Sterk contrast heeft universele claim (bv. christenen vs heidenen), zwak contrast betreft tijdelijk onderscheid (bv. modernen vs voorgangers)

Hoe werd modern in de zwakke zin toegepast?

Modernen breken telkens tijdelijk met het verleden, zoals radio en platenspeler ooit modern waren

Wie gebruikte het begrip ‘modern’ voor het eerst volgens Habermas?

Nieuwe christelijke heersers in het laat-Romeinse rijk

Wanneer kreeg ‘modern’ een meer pregnante betekenis?

Sinds de achttiende eeuw, gekoppeld aan vooruitgang

Met welke filosofische stroming is deze sterke betekenis van modern verbonden?

De Verlichting

Wat verwijst het begrip ‘Verlichting’ naar?

De late zeventiende en achttiende eeuw in de westerse cultuur, met grote veranderingen in wetenschap en politiek

Waarom is periodisering cruciaal voor cultuurfilosofie?

Omdat het helpt historische ontwikkelingen zichtbaar te maken en cultuur in context te begrijpen

Welke periodiserende begrippen worden genoemd?

Oudheid, Middeleeuwen, Renaissance en Verlichting

Wat betekent de Oudheid in deze context?

De oorsprong of bron van de westerse cultuur

Wat symboliseert de Renaissance?

Een terugkeer naar de bron, een wedergeboorte van de klassieke Oudheid

Wat suggereert de Verlichting volgens de tekst?

Een ontwaken en breuk met een ‘duistere’ voorgeschiedenis

Wat is het doel van historische periodiseringen?

Structuur en ordening brengen in de chaos van historische feiten en betekenis toekennen aan cultuur

Welke functie hebben periodiseringen naast ordening?

Een legitimerende functie: ze rechtvaardigen onze cultuur en leefwijze

Wat gebeurt er bij alternatieve periodiseringen?

Ze kunnen bestaande legitimatie ondervragen en leiden tot nieuwe vormen van verantwoording

Wat betekent reificatie in de context van historische periodisering?

Het proces waarbij een ordenend begrip stolt tot een ogenschijnlijk gesloten en objectieve eenheid

Geef een voorbeeld van reificatie in de twintigste-eeuwse geschiedenis?

Het begrippenpaar voor- en naoorlogs

Wat suggereert de indeling voor- en naoorlogs?

Een scherpe breuk tussen gebeurtenissen voor 1939 en na 1945

Wat liet een documentaire uit de jaren tachtig zien over de voor- en naoorlogse periode?

Dat er continuïteit was en de breuk niet absoluut was

Waarom kan reificatie problematisch zijn?

Omdat het de complexiteit en continuïteit van historische gebeurtenissen verhult

Welke term wordt gebruikt om de Middeleeuwen als afgesloten eenheid te beschrijven?

Een reificatie van het begrip Middeleeuwen

Wat onderzoekt cultuurfilosofie met betrekking tot ordenende begrippen?

Ze onderzoekt kritisch de perspectieven en legitimaties die aan deze begrippen verbonden zijn

Wat is het doel van dit kritische onderzoek?

Niet om begrippen af te wijzen, maar om hun werking en legitimaties zichtbaar te maken