H5: Verdere expansie en nieuwe sociale spanningen

Waarom kon Rome de Eerste Punische Oorlog winnen ondanks zijn gebrek aan maritieme ervaring?

Door zijn institutionele veerkracht en enorme doorzettingsvermogen. Rome bouwde snel een vloot, gebruikte de corvus om zeeslagen om te vormen tot landgevechten en bleef nieuwe vloten bouwen ondanks zware verliezen

Welke drie factoren verklaren de snelle Romeinse expansie tijdens de Punische Oorlogen

• Militaire flexibiliteit

• Institutionele veerkracht en politieke wil

• Loyaliteit van het Italische bondgenootschap

Waarom verloor Hannibal uiteindelijk de Tweede Punische Oorlog

• De meeste Italische bondgenoten bleven trouw aan Rome.

• Rome gaf zich nooit over.

• De Fabiaanse tactiek putte Hannibal uit.

• Scipio verplaatste de oorlog naar Afrika en versloeg Hannibal bij Zama.

Waarom vormden de Punische Oorlogen een keerpunt in de Romeinse geschiedenis

Rome veranderde van een regionale macht in een Middellandse-Zee-imperium met provincies, enorme rijkdom, veel slaven en een blijvende rol in het oosten

Waarom vernietigde Rome Carthago volledig tijdens de Derde Punische Oorlog

Uit angst voor een mogelijk herstel van Carthago en om elke toekomstige bedreiging uit te schakelen

Vergelijk de Romeinse politiek in het oosten met die in het westen

Oosten

• Indirect bestuur

• Bondgenoten en cliëntstaten

• Verdeel-en-heers

Westen

• Directe annexatie

• Provincievorming

• Romeinse stadhouders

Waarom bestuurde Rome het oosten anders dan het westen

Het oosten had ontwikkelde staten waarmee indirect bestuur mogelijk was; in het westen maakten stammen zonder centraal gezag directe annexatie noodzakelijk

Wat waren de taken van een Romeinse stadhouder

• Defensie

• Rechtspraak

• Belastinginning controleren

• Provincie besturen

Waarom werd de promagistratuur ingevoerd

Omdat oorlogen langer duurden dan één ambtstermijn; ex-magistraten konden daarom als proconsul of propraetor aanblijven

Welke problemen ontstonden in het provinciebestuur

• Corruptie

• Afpersing door stadhouders

• Misbruik door publicani

• Onvrede en opstanden

Waarom leidde de Romeinse expansie tot grote sociale spanningen

• Rijkdom kwam vooral bij de elite terecht.

• Slavernij nam sterk toe.

• Kleine boeren gingen failliet.

• Stadsproletariaat groeide.

• Leger kreeg rekruteringsproblemen.

Waarom verdwenen veel vrije kleine boeren

• Lange legerdienst

• Concurrentie van goedkoop graan

• Concurrentie van slavenarbeid

• Schulden

• Verlies van staatsland

Welke gevolgen had de ondergang van de kleine boeren

• Trek naar Rome

• Groei stadsproletariaat

• Rekruteringscrisis

• Politieke instabiliteit

Vergelijk de marktgerichte villa met de latifundia

Villa

• Intensieve landbouw

• Wijn, olijfolie, groenten

• Rond Rome

Latifundia

• Uitgestrekte veeteelt

• Zuid-Italië en Sicilië

• Grote groepen slaven

Waarom ontstond een rekruteringscrisis in het Romeinse leger

Het leger steunde op vrije boeren, maar hun aantal daalde sterk waardoor Rome steeds meer bezitloze vrijwilligers moest toelaten

Waarom nam de slavernij zo sterk toe

Door de vele krijgsgevangenen uit de grote veroveringsoorlogen

Waarom kwamen er zoveel slavenopstanden

• Grote concentraties slaven

• Gemeenschappelijke afkomst

• Slechte leefomstandigheden

• Verlangen naar vrijheid

Waarom was Sicilië zo belangrijk tijdens de slavenopstanden

Sicilië leverde een groot deel van het graan voor Rome, waardoor Rome de opstanden snel moest onderdrukken

Waarom kwamen vrijlatingen in Rome veel voor

• Beloning voor trouwe dienst

• Ouderdom

• Slaven konden zich vrijkopen

• Testamentaire vrijlating

Welke gevolgen had de explosieve groei van Rome

• Uitbreiding van infrastructuur

• Groei van handel

• Nieuwe beroepen

• Meer immigratie

• Meer sociale problemen

Waarom bleef de Romeinse staatsorganisatie achter op de groei van het rijk?

Er kwamen nauwelijks extra magistraten of instellingen, er was geen professioneel ambtenarenapparaat en geen staand leger

Waarom werkte het patronagesysteem steeds minder goed

Het was geschikt voor een stadstaat, maar niet voor het bestuur van een wereldrijk

Hoe veranderde de mentaliteit van de Romeinse elite

• Meer luxe

• Meer individualisme

• Grotere eerzucht

• Hellenisering

• Minder belang van de mos maiorum

Waarom bekritiseerde Cato de Oudere de hellenisering

Hij vond dat Griekse luxe en ideeën de traditionele Romeinse waarden en de republiek ondermijnden

Waarom werd de politiek na 140 v.Chr. instabieler

De traditionele moraal verzwakte, persoonlijke belangen kregen voorrang en corruptie, factievorming en geweld namen toe

Leg uit hoe de Punische Oorlogen uiteindelijk leidden tot de crisis van de Romeinse Republiek

De oorlogen brachten enorme rijkdom, provincies en slaven naar Rome. Hierdoor werden de elite rijker, verdwenen kleine boeren, groeide het stadsproletariaat, ontstonden rekruteringsproblemen en nam de politieke instabiliteit toe

Verklaar waarom de Romeinse expansie zowel een succes als een probleem was

Ze maakte Rome de grootste macht van de Middellandse Zee, maar veroorzaakte sociale ongelijkheid, corruptie, slavernij, politieke spanningen en een staatsorganisatie die niet langer aangepast was aan een wereldrijk

Waarom schafte Rome in 167 v.Chr. het tributum af?

Door de enorme inkomsten uit oorlogsbuit, schattingen en provinciale belastingen hoefden Romeinse burgers in Italië geen directe vermogensbelasting meer te betalen. De provincies betaalden voortaan de kosten van het rijk

Welke inkomsten haalden de Romeinen uit hun provincies

• Belastingen

• Oorlogsschattingen

• Mijnopbrengsten

• Graan

• Slaven

Wie waren de publicani

Rijke equites die belastingen pachtten. Ze betaalden vooraf een bedrag aan Rome en probeerden daarna zoveel mogelijk belasting te innen om winst te maken

Waarom werden de publicani gehaat

Ze eisten vaak hogere belastingen dan wettelijk toegestaan en verrijkten zich ten koste van de provinciale bevolking

Hoe zag de nieuwe sociale hiërarchie in Italië eruit

1. Senatoren en top-equites

2. Lokale notabelen

3. Middelgrote grondbezitters

4. Kleine boeren

5. Pachters en dagloners

6. Stadsproletariaat

7. Slaven en vrijgelatenen

Waarom groeide het stadsproletariaat

Veel kleine boeren verloren hun grond en trokken naar Rome op zoek naar werk en voedsel

Waarom werd het stadsproletariaat een belangrijke politieke factor

Zij konden stemmen, deelnemen aan demonstraties en werden door politici gewonnen met graanuitdelingen, spelen en beloften van land

Waarom vormde het stadsproletariaat de voedingsbodem voor de Gracchen

Omdat zij hervormingen wilden die de problemen van de arme bevolking en de kleine boeren moesten oplossen

Wat wordt bedoeld met de hellenisering van de Romeinse elite

De elite nam Griekse cultuur over, zoals kunst, filosofie, onderwijs, architectuur en luxe

Welke culturele veranderingen bracht de hellenisering mee

• Griekse leraren

• Romeinse literatuur

• Griekse opvoeding

• Meer kunst en luxe

• Grotere invloed van filosofie

Waarom veranderde de Romeinse buitenlandse politiek in de 2e eeuw v.Chr.

Expansie werd steeds meer gestuurd door persoonlijke belangen zoals roem, rijkdom, nieuwe markten en belastinginkomsten

Waarom nam de piraterij toe

De groeiende slavenhandel maakte piraterij zeer winstgevend. Piraten verkochten gevangenen als slaven.

Waarom trad Rome lange tijd niet op tegen piraten

Veel senatoren profiteerden zelf van de goedkope slaven die de piraten aanvoerden

Welke nieuwe vormen van cultuur ontwikkelden zich in Rome

• Latijnse literatuur

• Grieks onderwijs

• Gladiatorenspelen

• Wagenrennen

• Geschiedschrijving

Vergelijk de situatie van vrije boeren en slaven

Vrije boeren

• Burgerrechten

• Eigen grond (vaak verloren)

• Legerdienst

• Schulden

Slaven

• Geen rechten

• Eigendom van meester

• Zware arbeid

• Kans op vrijlating

Vergelijk de Romeinse Republiek vóór en na de expansie

Vóór

• Regionale macht

• Veel kleine boeren

• Beperkte slavernij

• Stadstaat

Na

• Wereldrijk

• Grootgrondbezit

• Massale slavernij

• Sociale ongelijkheid

• Politieke spanningen