5 The Age of Catastrophe

Vrede, hoop + vernieuwing: Nasleep van WOI

• Verergerde met de Spaanse Griep, 1918-20

• Paradox: 50 miljoen doden (meer dan door oorlogsgeweld):
  mogelijk gemaakt door troepenbewegingen,
  versnelt allicht einde van de oorlog 

• ‘Spaans’ omd zij erover rapporteerde (andere landen = censuur)

Culturele shock -> Einde van de burgerlijke “lange 19e eeuw” 

• Eurocentrische zelfbeeld geschaad (burgerij verliest hegemonie + ideologie v ‘leiders vd wereld’)

Finale breuk met Ancien Régime: doorbraak liberalisering 

• Uitbreiding democratie: tegemoetkoming aan arbeidersklasse en vrouwen  (+ bijdrage tijdens WOI)

België -> 1919: AS vr mannen;
1920: AS voor vrouwen, in gemeente (ook verkiesbaar)

Vrede, hoop + vernieuwing: Doorbraak liberalisering in internationale politiek

• Steun v VS

-> “Wilsonian optimism”: Woodrow Wilson (president) als instigator Volkenbond (14- puntenplan) 

= Onderdeel van Verdrag van Versailles (1919-20) 

• Leidende principes: 

• Universele ambitie (alle landen lid, X =/= ‘blokken’)

• Geen achterkamerdiplomatie (bv. Sykes-Picot over Ottomaanse Rijk; Balfour Declaration over Palestina)
  -> Publieke organen

• Zelfbeschikkingsrecht voor volkeren + territoriale integriteit
  Koloniale landen => onafhankelijk

Maar: blijvend kolonialisme + mandatensysteem voor ex-kolonies Duitsland en stukken Ottomaanse Rijk (bv. Irak, Palestina, Libanon) (-> overgenomen dr andere landen: FR + EN)

• Problemen

  • Revanchisme FR (VvV: DUI vernederen + verzwakken)

  • VS X deel Volkenbond

Vrede, hoop + vernieuwing: Revanchisme

Revanchisme (FR) versus Revanchisme (DUI)

• Duitse herstelbetalingen, geen leger (straf)

• Bezetting Ruhrgebied door Frankrijk en België (1923-25) 

• Dolkstootlegende: Verlies WOI is gevolg van interne sabotage door linkse/joodse krachten
  -> Antisemitische beeldvorming

Vrede, hoop + vernieuwing: Weimarrepubliek

(1919-33) 

• Leidende partij: sociaal-democraten 

-> Spartakusopstand: Communisten, 1919 => S.D. vermoorden comm. Leiders v opstand
=> schisma tussen s.d. en comm. -> geen links front

• Pol.-mil. samenwerking met SU vanaf 1922 

(materiaal -> DUI: leger opbouwen)

• Hyperinflatie 1923 dr stakingen in ruil vr blijvende loon (geld bijdrukken)
  -> Steun VS: nieuwe leningen -> inflatie ingeperkt
  => stabilisatie en econ. groei in 2e helft 1920s 

• Culturele vernieuwing (bv. Bauhaus, Metropolis, expressionisme, nachtclubs) 

• “De republiek is niet ten onder gegaan aan een gebrek aan democraten, maar er waren te veel mogelijkheden voor niet democraten om de democratie aan te vallen.” (Daniel Siemens, 2025)

Evoluties in het Nationalisme: België

• Vóór WOI: Belgicistisch politiek nationalisme (staat naar natie) en Vlaams cultuurnationalisme 

• Tijdens WOI: Flamenpolitik (natie naar staat) 

• Raad van Vlaanderen: verklaart onafh. V Vlaanderen (X gelegitimeerd)
  => vlaams nationalisme

• Vernederlandsing Gentse universiteit 1930

Evoluties in het Nationalisme: Turkije

• Al voor WOI: Jonge Turken
  -> Initieel tegen autoritarisme sultan in veelvolkerenstaat
  -> vanaf Balkanoorlogen zwenking naar exclusief/radicaal nationalisme (homogene Turkse staat)
  -> staatsgreep Jonge Turken in 1913

• Tijdens WOI: Armeense genocide (1 à 1,5 milj. doden)
  (gebied enkel Turks maken; gebied m overlap)
  = natie -> staat traject: probleem: welke volk krijgt hegemonie?

• 1918: Bezetting Ottomaanse Rijk door geallieerden
  -> Turkse Onafhankelijkheidsoorlog tegen o.a. Fr, GB (1919-22) 

• 1923: Republiek Turkije o.l.v. Mustafa Kemal (Atatürk) 

• Kemalisme: industrialisering, secularisering, uniformisering dialecten, modernisering levensstijl (kledij)
  => aansluiting bij Westen/inhalen

Evoluties in het Nationalisme: Brits-Indië

• 1857: East India Company -> Vicekoninkrijk

  • Econ. exploitatie (katoen, opium, thee)

  • Ontwikkeling Indiase intelligentsia
    = trouw aan Britten

• WOI: Belangrijke participatie Indiase soldaten

• Geen zelfbeschikkingsrecht na Versailles
  -> Protesten (geweldloos verzet Gandhi + radicalere groepen) 

• Steun voor onafhankelijkheidsbeweging door VS en SU

Evoluties in het Nationalisme: China

• Val Keizerrijk (1912)
  -> Instabiele republiek
  -> Vanaf eind

Evoluties in het Nationalisme: Japan

• Militaire interventies tegen Duitsland tijdens WOI (helpen geallieerden)
  => X erkenning bij Verdrag v Versailles

• Vraag om “Gelijkheidsclausule” in Verdrag Versailles: geen “raciale” hiërarchie tussen naties onderling en voor Japanners in het buitenland
  -> Afgewezen (o.a. door VS, Australië, Canada) 

• Revanchisme, militarisering

Dictaturen: Sovjet Unie

Sovjet Unie

= verzameling ‘Sovjets’/raden ipv land

-> iedereen kan zich bij S-U aansluiten

• Brutale burgeroorlog tot 1921: consolidatie van USSR
  (Lenin tot 1924; machtsgreep Stalin 1924-28; Stalin tot 1953)
  X ‘presidenten’, ‘voorzitter commissaris v volksvertegenwoordigers’

• Federatie
  MAAR de facto centralistisch bestuur (Moskou) (X democratisch)
  + eenpartijstaat met marxisme als officiële ideologie 

• Beginperiode: afschaffing tsaristisch straf- en burgerrecht
  -> decriminalisering homoseksualiteit (heringevoerd door Stalin, jaren 30), stemrecht vrouwen, burgerlijke gelijkheid man/vrouw

• Begin jaren 20: 

  • Nieuwe Economische Politiek: kleine ondernemingen mogen wel eigen bezit hebben

  • Electrificatieplan: elektriciteit = motor Industriële revolutie, dus verspreiding => modernisering

• Vanaf 1928: Planeconomie met vijfjarenplannen (collectivisatie)

  • Quotas (overheid beslist + reguleert)

• + investeringen in propaganda
  -> =/= talen -> verspreid over wereld

• Interesse in Fordisme + Taylorisme (kapitalistisch)
  => efficiënt, + opbrengsten
  => smw m Amerikaanse bedrijven

• Stakhanovisme
  = mijnwerker, volksheld in ‘30
  => top-down beweging; wedstrijden v arbeiders m doel + productie

Dictaturen: Sovjet Unie - Stalinisme

• Asharshylyk (1930-33) in Kazakhstan (1.5 à 2.3 milj. doden: ca. 40% van alle Kazakken) 

= hongersnood, 5j plan = ook volkeren m slecht grond gedwongen quota bereiken => opbrengsten opgeëist)

• Holodomor (1932-33) in Oekraïne (2.5 à 4 milj. doden)
  = hongersnood, misoogsten

• GULAG (ca. 1.5 milj. doden) 

= ‘correctionele arbeidskampen’ voor staatsvijanden
+ koude gebieden, ++ X.X

• Grote infrastructuurwerken (bv. Moskou-Volgakanaal) 

• Great terror (1936-38): alle lagen van de bevolking getroffen (ca. 1 milj. doden)
  -> ied verdacht = geëxecuteerd

• Social engineering

Dictaturen: Italië

• Italië na Versailles: “vittoria mutilata”
  (v kant verandert => X beloning) => ontevredenheid

• Benito Mussolini (1883-1945): ideoloog van het fascisme; 

-> Steun van conservatieven en leger na Mars op Rome (1922) 

-> Eenpartijstaat met Duce (+ koning)

 

Opkomst ‘management’ 

• ⇔ Fordisme + Taylorisme, VS

• Organigramme: schemas die hiërarchie weergeven

• -> overheden beginnen ook te gebruiken

• Individuen = plaats gegeven; partij + duce = enigen boven anderen

Cultuur: vrijheid e.g. architectuur

• Gebouw: ‘huis v/h volk’: transparant (2-zijdig)

Dictaturen: Italië - Fascisme

• “palingenetisch ultranationalisme” (Roger Griffin)
  = wedergeboorte nastreven, extremistisch, natie = + hoog niveau
  (bestaande regime = dood, leidt tot neergang; fascisme => vitale staat)

• verheerlijking van mannelijkheid/kracht/geweld (knokploegen) + discipline (= alles in dienst v staat) 

• expansionisme (koloniale oorlog in Abyssinië; ++ geweld)
  (- succes in scramble for Africa)

• Politieke religie (propaganda, symbolen/rituelen, totalitarisme) 

• Vijanddenken (anti-ALLES) 

• Corporatisme (ied = functie, X klassenstrijd, smw)

• X rassentheorie, tot 1938 onder druk v Hitler

• - binnenlandse executies (X eliminationistisch)
  -> w smw binnen Italië

Dictaturen: Spanje

• Spanje: Republiek vanaf 1931 na republikeinse/linkse verkiezingsoverwinning (einde monarchie) 

• Nieuwe overwinning in 1936 door Linksen
  -> Staatsgreep door monarchisten/conservatieven (= nationalisten)
  = Spaanse Burgeroorlog 

• Republikeinen (steun SU) vs nationalisten (steun D, PORT, IT.); Fr en GB houden zich afzijdig; ca. 500.000 doden 

• Overwinning voor nationalisten onder generalísimo Francisco Franco (1892-1975)
  = 1 vd langstzittende dictators in EU

• Autoritaire ultrakatholieke conservatieve staat (geen massamobilisatie totalitarisme wedergeboorte retoriek -> X fascisme)

Great Terror

Sovjet-Unie

(1936-38)

• politieke campgne dr Stalin: Sovjet Unie ‘zuiveren’ van tegenstanders

• Executies + opsluiting in Gulag-werkkampen

• gedwongen bekentenissen, schijnprocessen (Höhenschauhausen)

• Zeer veel angst

• Alle lagen van de bevolking getroffen (ca. 1 milj. doden)
  -> ied verdacht = geëxecuteerd

Holodomor

• (1932-33) in Oekraïne (2.5 à 4 milj. doden)
  = hongersnood, misoogsten

• strenge quota opgelegd dr SU, inbeslagname voedsel

Vijfjarenplannen in USSR

• Vanaf 1928: Planeconomie met vijfjarenplannen (collectivisatie)

  • Quotas (overheid beslist + reguleert)

  • industrialisatie + collectivisatie landbouw
    => max productie (Westen inhalen)

  • Alles gecentraliseerd: door overheid in Moskou bepaalt

NEP

Nieuwe Economische Politiek

1921, Lenin

• Gemengd economisch systeem: vrijemarktprincipes om economie na burgeroorlog te herstellen

• boeren mochten overschotten verkopen, privatisering bedrijven

Armeense genocide

Turkije

• Tijdens WOI: 1 à 1,5 milj. doden

• gebied enkel Turks maken; gebied m overlap
  = natie -> staat traject: probleem: welke volk krijgt hegemonie?

• systematische vervolging, deportatie + moord Armeniërs door het Ottomaanse Rijk

Flamenpolitik

België

• Tijdens WOI: Flamenpolitik (natie naar staat) 

• beleid v DUI bezetter tijdens WOI om Vlaamse bewging te steunen

• Vlamingen tegen Belgische staat, teg verfransing

• zelfbestuur + taalgelijkheid

Bezetting Ruhrgebied

• door Frankrijk en België (1923-25) 

• Duitse industriële hartland bezet omdat DUI X herstel betalingen had terugbetaald na WOI

• => economische + politieke crisis in Weimarrepubliek, hyperinflatie

Dolkstootlegende

• Verlies WOI is gevolg van interne sabotage door linkse/joodse krachten
  -> Antisemitische beeldvorming

Volkenbond

• Eerste intergouvernementele organisatie met doel om internationale vrede + veiligheid te waarbogen na WOI

• Wereldvrede, ontwapening

• sterk gestimuleerd dr Woodrow Wilson, maar VS X deel => ???

Balfour Declaration

Nationaal tehuis voor Joodse volk in Palestina

• uitspraak/verklaring door de Britse regering in 1917

• Balfour = minister van Buitenlandse Zaken

Spaanse griep

WOI: Humanitaire catastrofe 

• Verergerde met de Spaanse Griep, 1918-20

• Paradox: 50 miljoen doden (meer dan door oorlogsgeweld):
  mogelijk gemaakt door troepenbewegingen,
  versnelt allicht einde van de oorlog 

• ‘Spaans’ omd zij erover rapporteerde (andere landen = censuur)

Francisco Franco

Spanje:

• Overwinning voor nationalisten onder generalísimo Francisco Franco (1892-1975)
  = 1 vd langstzittende dictators in EU

• Autoritaire ultrakatholieke conservatieve staat (geen massamobilisatie totalitarisme wedergeboorte retoriek -> X fascisme)

Benito Mussolini

• (1883-1945): ideoloog van het fascisme; 

-> Steun van conservatieven en leger na Mars op Rome (1922) 

-> Eenpartijstaat met Duce (+ koning) 

• propaganda + terruer => nationalistisch, antidemocratie + totalitair regime

Jozef Stalin

Sovjet Unie

• machtsgreep Stalin 1924-28; Stalin tot 1953 = X ‘president’ maar ‘voorzitter commissaris v volksvertegenwoordigers’

• decriminalisering homoseksualiteit heringevoerd

Stalinisme 

• Asharshylyk (1930-33) in Kazakhstan (1.5 à 2.3 milj. doden: ca. 40% van alle Kazakken) 

= hongersnood, 5j plan = ook volkeren m slecht grond gedwongen quota bereiken => opbrengsten opgeëist)

• Holodomor (1932-33) in Oekraïne (2.5 à 4 milj. doden)
  = hongersnood, misoogsten

• GULAG (ca. 1.5 milj. doden) 

= ‘correctionele arbeidskampen’ voor staatsvijanden
+ koude gebieden, ++ X.X

• Grote infrastructuurwerken (bv. Moskou-Volgakanaal) 

• Great terror (1936-38): alle lagen van de bevolking getroffen (ca. 1 milj. doden)
  -> ied verdacht = geëxecuteerd

• Social engineering

Vladimir Lenin

Brutale burgeroorlog tot 1921: consolidatie van USSR

• Lenin tot 1924; machtsgreep Stalin

Sovjet-Unie =

• Federatie
  MAAR de facto centralistisch bestuur (Moskou) (X democratisch)
  + eenpartijstaat met marxisme als officiële ideologie 

• Beginperiode: afschaffing tsaristisch straf- en burgerrecht
  -> decriminalisering homoseksualiteit (heringevoerd door Stalin, jaren 30), stemrecht vrouwen, burgerlijke gelijkheid man/vrouw

• Begin jaren 20: 

  • Nieuwe Economische Politiek: kleine ondernemingen mogen wel eigen bezit hebben

  • Electrificatieplan: elektriciteit = motor Industriële revolutie, dus verspreiding => modernisering

• Vanaf 1928: Planeconomie met vijfjarenplannen (collectivisatie)

  • Quotas (overheid beslist + reguleert)

• + investeringen in propaganda
  -> =/= talen -> verspreid over wereld

• Interesse in Fordisme + Taylorisme (kapitalistisch)
  => efficiënt, + opbrengsten
  => smw m Amerikaanse bedrijven

• Stakhanovisme
  = mijnwerker, volksheld in ‘30
  => top-down beweging; wedstrijden v arbeiders m doel + productie

Mustafa Kemal (Atatürk)

Turkije

• 1923: Republiek Turkije o.l.v. Mustafa Kemal (Atatürk) 

• Eerste president van de moderne Republiek Turkije

• Kemalisme: industrialisering, secularisering, uniformisering dialecten, modernisering levensstijl (kledij) + rehcten vr vrouwen, basisonderwijs
  => aansluiting bij Westen/inhalen

Woodrow Wilson

• President VS tijdens WOI

• Volkenbond

Doorbraak liberalisering in internationale politiek

• Steun v VS

-> “Wilsonian optimism”: Woodrow Wilson (president) als instigator Volkenbond (14- puntenplan) 

= Onderdeel van Verdrag van Versailles (1919-20)