04_Czynności prawne (podział, budowa, warunki, terminy, polecenie)

Ogólna teoria czynności prawnych

to

twór pandektystyki (pierwsze naukowe użycie tego

pojęcia przypisywane jest G.A. Heise, a spopularyzował je

następnie w nauce F. C. von Savigny)

Definicja czynności prawnej

Oświadczenie woli zmierzające do

(1) powstania, (2) zmiany lub (3) ustania

istniejących lub mających powstać

stosunków prawnych

Warunki skuteczności czynności prawnej-

Czynność prawna dla swej ważności musi być:

Zgodna z prawem

Zgodna z dobrymi obyczajami

Czynności prawne niezgodne z przepisami prawa oraz niemoralne

nie wywoływały skutków prawnych

Obejście prawa

Czynność wykonana w celu obejścia ustawy jest

nieważna

czynności prawne JEDNOSTRONNE – DWUSTRONNE

Jaka jest wymagana do istnienia czynności ilość

oświadczeń woli

Jednostronne: np. testament

Dwustronne: umowy

Kupno-sprzedaż (emptio-venditio)

Stypulacja

(UWAGA !!! Czynność dwustronna, choć tylko jednostronnie

zobowiązująca)

Pożyczka (mutuum) j.w. – w prawie rzymskim to także

czynność dwustronna, choć tylko jednostronnie

zobowiązująca

INTER VIVOS („między żyjącymi”) –

MORTIS CAUSA („na wypadek śmierci”)

Odróżniane od siebie ze względu na moment w

którym wywołują skutki prawne

Inter vivos – skutek czynności następuje za życia

stron np. kupno-sprzedaż, pożyczka, najem

Mortis causa – skutek czynności następuje po śmierci

składającego oświadczenie np. testament, darowizna

mortis causa, umowa dziedziczenia w systemie germańskim

ważność czynności prawnej

Zgodność z prawem, zasadami współżycia społecznego i brak wad oświadczenia woli.

Wada powoduje zazwyczaj nieważność (czynność nie istnieje w sensie prawnym od samego początku).

skuteczność czynności prawnej

Rzeczywiste wywołanie zamierzonych skutków prawnych (np. przejście praw na drugą stronę).

Wada powoduje bezskuteczność (czynność jest ważna i wiąże strony, ale nie wywołuje skutków – np. czeka na zgodę osoby trzeciej).

ODPŁATNE - NIEODPŁATNE

Czy strona umowy otrzymuje ekwiwalent

(korzyść majątkową) za swoje świadczenie?

Odpłatne np. kupno-sprzedaż, najem

Nieodpłatne: w prawie rzymskim (i najczęściej współcześnie)

Darowizna (donatio)

Użyczenie (commodatum)

Pożyczka (mutuum)

Depozyt (depositum)

Zlecenie (mandatum)

FORMALNE - NIEFORMALNE

Forma jako przesłanka ważności czynności prawnej

Formalne: zachowanie formy oświadczenia woli

decyduje o skuteczności czynności prawnej

Przykłady: stipulatio, mancipatio, in iure cessio

Forma gwarantuje dowód zawarcia czynności prawnej oraz

pewność co do jej treści

Nieformalne: oświadczenie woli dla swej skuteczności

może być dokonane w dowolnej formie

Kontrakty konsensualne np. kupno-sprzedaż, najem

ROZPORZĄDZAJĄCE - ZOBOWIĄZUJĄCE

Rozporządzające:

Dokonują bezpośredniej zmiany w majątku

osoby dokonującej czynności prawnej np.

przeniesienie prawa własności, ustanowienie

służebności, zrzeczenie się wierzytelności

Zobowiązujące:

Nie zmieniają bezpośrednio stanu majątku, lecz

tworzą zobowiązanie do późniejszego

dokonania czynności rozporządzającej np.

kupno-sprzedaż, zlecenie, najem

KAUZALNE - ABSTRAKCYJNE

Czynność kauzalna (przyczynowa):

Skuteczność czynności zależy od istnienia

zewnętrznej przyczyny (causa) w postaci

typowego gospodarczego celu świadczenia np.

traditio – nieformalne przeniesienie własności

Czynność abstrakcyjna (oderwana):

Skuteczność czynności zależy tylko od spełnienia jej

formy - niezależna od causa np. stypulacja

(w prawie rzymskim wszystkie czynności abstrakcyjne miały

charakter formalny, obecnie nie jest to jednak wymóg zawsze

przestrzegany przez poszczególne ustawodawstwa)

Causa obligandi vel acquirendi

dokonujący przysporzenia

działa w celu uzyskania wzajemnego zobowiązania od osoby z

którą zawiera umowę (np. zobowiązuje się do wynajęcia

mieszkania, aby druga strona zobowiązała się płacić czynsz)

Causa solvendi

dokonujący przysporzenia działa w celu

zwolnienia się z istniejącego już wcześniej zobowiązania (np.

sprzedawca przenosi na kupującego przez traditio własność

rzeczy do czego zobowiązał się na podstawie umowy)

Causa donandi

dokonujący przysporzenia zmierza świadomie

do bezpłatnego zwiększenia majątku innego podmiotu (np.

obdarowuje kogoś naszyjnikiem z pereł)

Kauzalne są tylko tzw. czynności prawne

przysparzające

(prowadzące do powiększenia się majątku, a więc np. zrzeczenie

się własności nie może być rozpatrywane, jako czynność

kauzalna bądź abstrakcyjna)

CZYNNOŚCI PRAWNE FIDUCJARNE

Oparte na fides – zaufaniu stron

Przeniesienie własności na drugą stronę przy

jednoczesnym zastrzeżeniu (nuncupatio), że

druga strona będzie z nią postępowała w

sposób określony przez strony

Np. fiducia cum creditore contracta – przenoszę na

drugą osobę własność rzeczy jako zabezpieczenie

pożyczki, ale ta osoba ma mi ją zwrócić z powrotem

po jej całkowitej spłacie

Essentialia negotii- Elementy przedmiotowo istotne

Bez nich dana czynność prawna nie mogłaby dojść do skutku i

być zakwalifikowana jako czynność prawna danego typu np.

ustalenie ceny i towaru przy sprzedaży, w prawie rzymskim

także ustanowienie dziedzica w testamencie

UWAGA: Określenie stron nie jest essentialia negotii czynności

Naturalia negotii- Elementy dorozumiane (przedmiotowo nieistotne)

Nawet bez ich istnienia czynność prawna dochodzi do skutku.

Uzupełniają one z mocy prawa treść czynności prawnej oraz

mogą (zazwyczaj) być wyłączone wolą stron np.

odpowiedzialność za wady fizyczne i prawne towaru w umowie

kupna-sprzedaży

Accidentalia negotii- Elementy dodatkowe (podmiotowo istotne)

Mogą uzupełniać treść czynności prawnej na mocy woli stron np.

warunek, termin, polecenie, obecnie kara umowna

Warunek

Zdarzenie przyszłe i niepewne

Od którego uzależnia się powstanie lub

ustanie skutku czynności prawnej

warunek zawieszający

początkowy – powstanie

skutków czynności prawnej

warunek rozwiązujący

końcowy – ustanie skutków

czynności prawnej

warunek potestatywny

jego spełnienie zależne jest w całości od woli osoby, która jest uprawniona do uzyskania bądź utraty korzyści z takiej czynności

(np. jeśli się nie ożenisz)

warunek kazualny

jeśli jego spełnienie nie jest w ogóle zależne od woli osoby

(np. jeśli spadnie śnieg w listopadzie)

[nie mylić z czynnością prawną kauzalną !!!]

warunek mieszany

jeśli jego spełnienie jest częściowo zależne od woli osoby

(np. jeśli się ożenisz, jeżeli ktoś zaproponuje mi wyższą cenę)

„Uznaje się w prawie cywilnym, że jeśli ten w czyim interesie

leży niespełnienie się warunku, przeszkodził w jego spełnieniu,

to uznaje się jakby warunek został spełniony”

Pogląd ten jest obecnie wprost wyrażony w wielu kodeksach cywilnych, w tym w polskim KC

warunek dodatni

skuteczność czynności uzależniona

jest od nastąpienia określonego zdarzenia

prawnego (np. jeśli spadnie śnieg w marcu)

warunek ujemny

skuteczność czynności uzależniona

jest od nienastąpienia określonego zdarzenia

prawnego (np. jeśli nie spadnie śnieg w

marcu)

Należy też odróżniać warunek od tzw. condicio iuris

przesłanki, od której istnienia ustawa uzależnia

wystąpienie skutków prawnych danej czynności

Niedopuszczalne było zastrzeżenie warunku:

Niemożliwego do spełnienia

Sprzecznego z prawem

Sprzecznego z dobrymi obyczajami

Takiego, który już się wydarzył o czym strony wiedziały

W prawie rzymskim w tzw. actus legitimus (czynnościach solennych np. acceptilatio, cretio, in iure cessio)

Termin

Zdarzenie przyszłe pewne

termin zawieszający

(dies a quo - początkowy)

termin rozwiązujący

(dies ad quem - końcowy)

Ponieważ termin musi nastąpić (jest zdarzeniem pewnym) nie jest zależny od woli człowieka

Nie można więc mówić o terminie potestatywnym,

kazualnym lub mieszanym

Polecenie (modus)

nakaz określonego działania lub zaniechania (np. po mojej śmierci masz dbać o mój grób albo zbudować mi pomnik)

Dodawane przy czynnościach prawnych nieodpłatnych (obecnie testament, darowizna, w prawie rzymskim wyzwolenie)

Jak odróżnić polecenie od warunku?

Czynność prawna była od początku ważna i skuteczna natomiast

osoba obciążona poleceniem była zobowiązana do określonego

działania lub zaniechania („warunek zawieszający zawiesza, lecz

nie zobowiązuje, polecenie zobowiązuje lecz nie zawiesza”).

Niewypełnienie polecenia nie powodowało nieważności lub

nieskuteczności umowy. W okresie późniejszym można było

zmusić obciążonego w pewnych sytuacjach do wypełnienia

polecenia