Kaarten: Historisch overzicht van de wijsbegeerte - Prof. dr. Maarten van Dyck | Quizlet

Wat is filosofie?

Filosofie is een zelfbewuste reflectie waarbij we de manier waarop we ons verhouden tot onszelf, tot anderen en tot de wereld tot een centraal thema maken. Door gebruik te maken van concepten en argumentatie probeert de filosoof de verborgen structuren van ons leven en denken duidelijk te verwoorden. Deze oefening biedt ons de nodige afstand om kritisch na te denken of we ons leven en onze wereld anders zouden willen vormgeven.

Conceptuele articulatie

Conceptuele articulatie is het gebruiken van nieuwe woorden of begrippen om duidelijk uit te leggen hoe wij precies naar onszelf en de wereld kijken. Dit helpt ons om verborgen patronen in ons denken zichtbaar te maken en de manier waarop we spreken beter te organiseren

Argumentatie

Argumentatie is het gebruik van logische manieren om te redeneren over onze ideeën, waarbij we onderzoeken of ze kloppen en wat de gevolgen ervan zijn. Deze aanpak helpt ons om onze eigen opvattingen kritisch te toetsen en ons leven op een verstandige en morele manier vorm te geven

Archivering

Archivering is het verzamelen en doorgeven van eerdere ideeën en argumenten, zodat we in gesprek kunnen blijven met het denken uit het verleden. Het zorgt ervoor dat waardevolle inzichten beschikbaar blijven om opnieuw te worden gebruikt, uitgedaagd of verder ontwikkeld in onze eigen tijd

Waarom geschiedenis van de filosofie?

- Dialoog met een archief: Het biedt een verzameling van eerdere concepten en argumenten waarmee we voortdurend in gesprek blijven om ons eigen denken te scherpen.

- Inzicht in diversiteit: Het toont dat er vele manieren zijn om de wereld te begrijpen, wat ons helpt om met een kritische afstand naar onze eigen tijd te kijken,.

- Vrijheid door zelfbegrip: Het volgen van deze geschiedenis is een zoektocht naar hoe de mens zichzelf begrijpt om zo intellectuele vrijheid te vinden.

=> filosofie is historisch bepaald

De vruchtbare halve maan

Gebied van Mesopotamië

Surplusproductie

In Mesopotamië: een productie die verderging dan wat nodig was voor een samenleving

=> basis voor meer complexe organisaties in de samenleving

Rituele praktijken in Mesopotamië

- Heerschappij in Mesopotamië => religieuze basis

- Uitvoeren van rituelen legitimeerden operatie waarbij geproduceerde rijkdom werd ingeruild voor sociale orde

Goede samenleving in Mesopotamië

een samenleving die een Goddelijke orde weerspiegelt

Administratie in Mesopotamië

De sociale orde steunde op administratie

=> hierdoor ontstaat het schrift

Enûma Elis

Een Babylonische oorsprongsmythe

=> door een strijd tussen de goden, chaos die overwonnen word en natuurlijke orde + de sociale orde hersteld door oppergod Marduk

=> Mesopotamische samenleving immers sterk afhankelijk van de natuurlijke orde (bv: de seizoenen)

=> kroning tot koning van de Goden + stichting van Babylon

Ritueel

= nood tot collectieve vormgeving

= gemeenschappelijk de aandacht richten + gedeelde emotionele ervaring

=> gemakkelijke manier om te gebruiken als stilering van de basisvormen van de verhouding tot onszelf = een zogenaamde 'hogere realiteit'

Spreken over het Goddelijke bij de Mesopotamiërs

=> manier om om te gaan met een werkelijkheid die niet altijd even transparant was

Mythe

= interpretatie van de ervaring

- taal om te spreken over het onvoorspelbare en onbepaalde

=> biedt een stabiel ankerpunt van iets wat de mens overstijgt

Monotheïsme en religie

Babyloniërs: geloof in een welbepaalde werkelijkheid en dus minder dwingend dan religieuze dogma's van monotheïsme (= correct uitvoeren van die praktijken)

Rituele weerspiegeling oorsprongsmythe van Babylon

Door de mythe gingen mensen geloven dat wanorde kon worden hersteld door een Babylonische vorst en dat er daardoor sociale orde kon worden behouden

geletterdheid in de Mesopotamische wereld

= privilege van een bepaalde klasse - professionele klerken die instonden voor productie en transmissie van die teksten

wijsheidsteksten

= wijsheid = weten wat te doen vanuit respect voor een goddelijke orde en de bijbehorende hiërarchieën

Hoogste wijsheid (oudheid)

= weten hoe een samenleving te organiseren + een resultaat van een goddelijke gift

Gilgamesj

= Babylonisch epos

1) deed kennis op van de goede riten om samenleving te organiseren

2) het geheim van de onsterfelijkheid = besefte ook dat je als mens moet aanvaarden dat je sterfelijk bent

De macht van taal in Mesopotamië

=> naar het eind van het millennium toe: meer en meer vraag naar essentiële bemiddelaars tussen de mens en God door geleerden

=> wijsheid nog steeds goddelijke oorsprong, maar nu ook meer vraag naar specifieke vormen van geleerdheid essentieel om daar toegang tot te krijgen = een bijzondere expertise (adviseurs ook van vorsten)

=> uitdrukking geven aan wat van tel is in steeds veranderende omstandigheden en zo het gevoel van onmacht bij vorsten herstellen

Historische situering - Ioniërs en Italianen

8ste eeuw tot => opbloei in handel + complexere stadstaten (Griekse vaste land, eilanden in de Egeïsche zee en langs het westelijke gedeelte van hedendaags Turkije)

Gedeeld ideaal van wijsheid: de 7 wijze mannen

afwezigheid van traditionele autoriteiten

=> zoektocht naar nieuwe vorm van sociale orde voor de 'polis'

= evenwicht tussen de burgers = structurerende principe

=> dit werd in een steen gebeiteld en toegeschreven aan de 7 wijze mannen

De Griekse stadstaten

- zeehandel

- kolonies: Sicilie, Zuidelijk Italië en kusten van Zwarte zee met Delphi als centrum

Homeros en Hesiodus

maakten oraal overgeleverde gedichten

Ilias en de Odyssee

Homeros

Theogonie

Hesiodus

- analoog met Enuma Elis

- verhaal van verschillende generaties goden en hun strijd om macht

=> manier waarop orde uit chaos is ontstaan met Zeus als koning der Goden

- centrale bron van cultureel zelfbegrip

Milete

overslagplaats voor handel tussen Azië en Middellandse Zeegebied

Thales

een van de 7 wijzen

- iets moet verantwoordelijk zijn voor astronomische en andere natuurlijke fenomenen = dit oerprincipe (basisbegrip) noemt hij het Arche

- speelde een cruciale rol in het legitimeren van pogingen om tot nieuwe wetten te komen binnen Griekse Polis

Arche

het oerprincipe van Thales die dit identificeerde met water

- fase-transformaties 'alles is water'

- = conceptuele abstractie

=> waar komt een verondersteld basisprincipe vandaan?

Anaximander

Arche = het onbepaalde

Anaximenes

Arche = lucht

kosmos

= Griekse term voor het universum

kosmogonie

alternatief voor theogonie door Thales

- orde komt tot stand door immanente principes

- basisregels liggen in de aard van de dingen zelf 'de phusis'

=> de goede orde van de kosmos komt tot stand het evenwicht tussen de dingen zelf bepaald door hun natuur

De phusis bij de Griekse polis

doordat men ervan uitging dat alles in de phusis (de natuur) van de dingen ligt was er geen centrale autoriteit meer nodig

=> reflectie van de kosmische orde die op een immanente manier tot stand kwam

immanent

van binnenuit

transcendent

van buitenaf (bv: Theogonie van Hesiodus)

"Alles is vol van Goden"

Volgens Thales die zegt dat we het ontzag van de wereld op een andere manier moeten bekijken en niet langer om de wereld als niet ontzagwekkend te zien => dus geen onttovering van de wereld

=> geen afstand van religieuze culten want hadden toen nog niets met geloof te maken (later in christendom zal dit wel het geval zijn)

Heraclitus

Alles wordt geboren door strijd! = element van vuur => hoe dit in taal uitdrukken? legt hier zeer veel nadruk op

Logos

- de woorden waarmee we spreken

- de orde die aangetroffen wordt in de dingen

paradoxale aforismen

=> als de natuurlijke orde voortdurend in spanning is dan kan enkel een bijzonder taalgebruik hieraan te pas komen (aldus Heraclitus)

=> enkel door het besef van de grenzen van alledaagse taal zullen we in staat zijn om de relatie van onszelf tot de wereld te veranderen

om de relatie tussen het zelf en de wereld te herdenken is het belangrijk dat we ook de verhouding van een individu tot zichzelf in vraag te stellen

Heraclitus en het principe van de Paradoxale aforismen

Empedocles

eerste leergedicht: introduceerde de vier basiselementen met liefde en strijd als twee basiskrachten

=> deze elementen nemen expliciet de rol over van de Goden in Hesiodos' gedicht

tweede leergedicht: De Zuiveringen

= verwijzing naar de rituele handelingen die erop gericht waren de ziel en het lichaam te zuiveren

Noodzakelijke en het contingente zijn

Parmenides => de weg van de waarheid en de weg van de mening

=> ander perspectief op de relatie van het zelf tot de wereld

De weg van de waarheid

het noodzakelijke zijn = perfect en onveranderlijk

=> ontologie en theologie

De weg van de mening

contingente zijn = 'had evengoed niet kunnen zijn' = het voortdurende veranderlijke en veelvuldige

=> de natuurfilosofie en de fysica

de eerste filosoof die zegt dat we het zintuigelijke denken volledig achter ons moeten laten en ons moeten focussen op het zuivere denken die zich richt op wat noodzakelijk goed is

Parmenides

Zeno

Achilles en de Schildpad

=> wat in de ervaring van zelfsprekerd is, niet zo eenvoudig te begrijpen

het menselijke leven vindt zijn plaats in een cyclus van reïncarnaties die van het plantaardige tot het Goddelijke gaan

=> een pad naar het goddelijke is mogelijk indien we de juiste regels in het leven toepassen => inzicht in de kosmos = sleutel tot radicale hervorming van het zelf

=> de filosoof is een Goddelijke figuur dus want die creëert een radicaal ander perspectief op de wereld

Empedocles

om de mens te hervormen moet er eerst afstand genomen worden van een al te menselijk perspectief en moeten we als filosoof meer inzicht krijgen in de kosmos

Empedocles

Pythagoreërs

hervorming van het leven gekoppeld aan een andere verhouding tot de wereld door kosmologische speculatie (bv: door wiskunde) (cf. Empedocles)

- centrale plaats voor reïncarnatie en koppelen dit nog extremer aan het bestaan van een onsterfelijke ziel

=> hier op een collectieve manier vormgeven aan het leven

Pythagoriërs en collectieve manier van vormgeven aan het leven

1) duidelijke regels

2) kosmologische speculatie => zo een andere verhouding tot de wereld

Kosmologische speculatie bij de Pythagoreërs

kosmos = wiskundige proporties tussen getallen bieden de sleutel tot inzicht in de wereld

=> zie ook de muzen en de muziek die een weerspiegeling was van die kosmologische orde

Vraag: Hoe droegen rituelen in Mesopotamië bij tot het legitimeren van de geldende machtsorde

De rituelen gaven de bestaande orde een gevoel van rechtvaardiging en vanzelfsprekendheid.

=> religieuze rituelen tonen aan dat de de orde van de samenleving een goede orde was omdat deze een goddelijke orde weerspiegelt

Vraag: Wat is voor Parmenides het meest centrale onderscheid?

1) Tussen twee modaliteiten van zijn.

2) Tussen leugen en waarheid.

3) Tussen waarschijnlijkheid en zekerheid.

1. Tussen twee modaliteiten van zijn.

=> het noodzakelijke zijn (dat niet niet kan zijn) en het contingente zijn (dat evengoed niet had kunnen zijn). Dit onderscheid vormt de basis voor zijn verdeling tussen de "weg van de waarheid" en de "weg van de mening".

Athene

500-323 v.o.t. = de klassieke periode

- intellectueel en politiek centrum van de Griekse wereld => imperium

Grieken vs barbaren

Burgers vs niet-burgers

Tragediespelen

nieuw soort collectieve en emotionele afstemming bekomen => hoe te handelen in een context van instabiele traditie en onvolledige kennis?

Sofisten

- rondreizende en professionele leraars

- opvoeding in wijsheid 'sophía' met een centrale rol voor welsprekendheid

Vraag: Bij welke filosofische groep is welsprekendheid zoals retorica zeer belangrijk?

Sofisten

Vraag: Waarom zetten de sofisten zich af tegen Parmenides?

Om die een te abstracte en afstandelijke manier van denken hanteert. (diens focus op het perfecte onveranderlijke zijn en dus ook ONBETROKKEN zijn als de enige weg naar de waarheid)

schijnargumenten die er enkel op gericht zijn om gelijk te krijgen en niet gelijk te HEBBEN

het "sofisme" volgens latere filosofen zoals Plato en Aristoteles

filosofie

de oprechte liefde voor de wijsheid volgens Plato tov de SCHIJNWIJSHEID van de sofisten

=> nieuwe sociale identiteit voor de grote denkers

Geld krijgen is genoeg

'sofisterij' kwam voort uit winstbejag => volgens Plato en Aristoteles dus geen echt filosofie

=> een authentieke zoektocht naar wijsheid kon niet samengaan met een bepaalde activiteit (bv; het ontvangen van geld voor intellectuele diensten)

Sophía

Griekse term voor wijsheid en ook gebruikt voor de sofisten

=> alle vormen van praktische expertise

=> kunst van welsprekendheid => de STRIJD om de wijsheid

1) reflectie op taal en overtuigingskracht

2) retorische oefeningen

Niet God of het zijn, maar de mens is de maat van alle dingen

Protagoras => gelijk krijgen is genoeg = sofisterij

=> stellen de relevantie van abstracte kennis in vraag => leidt tot een hevige maatschappelijke en intellectuele strijd

- kreeg negatieve bijklank = sofisme = het geven van schijnargumenten om gelijk te krijgen

Oprechte liefde voor de waarheid = filosofie

Parmenides en *Plato

Vraag: waarom gebruikten de sofisten zo graag wiskunde in hun argumentatieve praktijken?

omdat de noodzakelijkheid van wiskundige stellingen een unieke vorm van overtuigingskracht bood

=> zo werd de systematische samenhang tussen stelling expliciet duidelijk gemaakt

Het statuut van de wet

= centraal onderwerp bij de sofisten => bij hun werd de orde immers niet gecreëerd door een goddelijk mandaat

=> kan de wet meer zijn dan enkel een menselijke conventie?

Naturalistische optie

wetten zijn een menselijke creatie, maar er is een belangrijke norm waar we naartoe kunnen streven => wat in de natuur ligt is goed

= phusis

=> Plato, Aristoteles, Stoa, Kongzu

Cynische optie

Wat in de natuur ligt is goed, maar net daarom kunnen we wetten enkel zien als louter conventioneel

= Phusis > Nomos

=> cynici en daoïsme

Constructivistische optie

Wetten zijn artificiëel, maar net daarom hebben we ze nodig om de natuur te beteugelen

= Phusis < nomos

=> Epicureërs, Xunzi en Hobbes

Instrumentalistische optie

Er zullen altijd wetten zijn, maar die zijn enkel voor machtigen om hun belangen te verdedigen

= Phusis // nomos

Aporie

Weten dat je niet weet

=> het ultieme doel van Socrates om schijnzekerheden eronderuit te halen

=> diende als een scharnier voor morele transformatie

De ervaring van het morele bij Socrates

1) Iemand blijft me ondervragen en dus besef ik dat er wel degelijk iets op het spel staat en dat DE GEVRAAGDE VERANTWOORDING belangrijk is!

2) Ik besef dat mijn morele opvattingen die bevraagd werden een onderwerp kunnen zijn van rationele reflectie, waarbij je jezelf de vraag stelt of het wel nodig is om mijn OPVATTING TE BEHOUDEN

= de ervaring van de kracht van het morele => we kunnen niet zomaar zelf kiezen wat goed of slecht is want dat hangt vast aan waarden en normen

Morele kompas

we willen altijd het goede (aldus Socrates) en moeten dit afstemmen op onze rationele aard

=> immoreel handelen zijn dus rationele vergissingen

= de weg naar een gelukkig leven = je ethische leven cultiveren

Theoria

De filosofische hervorming van de relatie tot het zelf kan dit enkel als tegelijkertijd de relatie tot wereld verandert (aldus Plato)

=> 'aanschouwing' = een nieuwe manier om de wereld te zien

Gymnasium

= plaats voor gemeenschappelijke oefeningen en debat = een nieuwe manier van leven

=> hier krijgt de activiteit van het filosoferen een welomlijnde plaats - niet langer átopos zoals Socrates

=> vanuit hier komt filosoof dan terug in samenleving om daar zijn kennis toe te passen in de politiek

Plato

= leerling van Socrates

=> theoretiseert zijn boodschap o

1) Parmenides: de weg van twee modaliteiten verder uitwerken

2) Pythagoreërs: het gebruik van wiskunde en het feit dat ze in een daarvoor opgerichte gemeenschap leefden

voorwaarde voor rationeel debat

er moet wel iets zijn waarover we het oneens zijn (aldus Plato) = dat is die X of het 'idee'

de vormen, ook wel ideeën genoemd

de voorwaarde voor een rationeel debat

epistemologie

wat betekent het om kennis te verwerven?

ontologie

de theorie van het zijn

theologie

de studie van het eerste zijnde => als mens verlangen we hiernaar en dus is de motor van al dat streven naar zijn = liefde

=> het verlangen naar kennis = het streven om goddelijk te worden

empirische wereld volgens Plato

Imperfecte afspiegeling van de ideeënwereld

De ideeënwereld volgens Plato

de werkelijke / noodzakelijke kennis die we enkel in ons denken kunnen vatten

=> kunnen we theoretisch onderzoeken vergelijkbaar met wiskunde (algemeen axioma's en principes)

de ziel volgens Plato

we zijn meer dan enkel ons lichaam

Vraag: wat toonde wiskunde volgens Plato aan?

=> we zijn meer dan enkel ons lichaam want we kijken voorbij onze zintuigen

=> leidt tot het inzicht van onze onsterfelijke ziel

kunnen we gelukkig zijn in het leven volgens Plato?

ja => enkel door theoretisch inzicht kunnen we harmonie in onze geest veroorzaken

De Staat

door Plato: sociale harmonie kan je bereiken door het idee van HET GOEDE toe te passen

=> dit is enkel weggelegd voor en filosoof

De allegorie van de Grot

uit de Staat van Plato => Wij zijn gevangenen in een wereld waarin we enkel afschaduwingen zien van de werkelijkheid

=> filosoof tracht hieruit te stappen en de echte werkelijkheid te zien om die dan later te verspreiden

=> het IDEE van het goede staat hier bij Plato dus centraal

Lyceum

De school gesticht door Aristoteles

Aristoteles

De meester in explicatie

=> kloof dichten tussen de ideeënwereld en de materiële wereld int Plato

Logica

structuur van het goede redeneren

Poëtica

Narratieve structuur van de goede tragedie

Fysica

Narratieve structuur van goede verklaringen

Ethica

Structuur van het goede handelen

Fysica volgens Aristoteles

hij wilt rationele verklaringen vinden voor veranderingen in de natuur

1) voortdurend aan verandering onderhevig

2) op globaal niveau toch stabiel

Vraag: waarom vertonen een merel en een slechtvalk uiterlijke gelijkenissen volgen Aristoteles?

hun vorm valt onder het genus 'vogel' => de vorm speelt dus een actieve rol in het vormgeven van materie

Actualisering van hun potentie volgens Aristoteles

Alles heeft een 'aard'

=> en alles streeft er dus naar die aard ten volle te manifesteren = het goede doen

'Alles wat gebeurd in de wereld zijn processen van zelfverwezenlijking'

Elk natuurlijk ding heeft zijn eigen partituur meegekregen en probeert dit zo goed mogelijk na te doen

=> elk afzonderlijk deel is deel van een groter geheel dus

=> dat groter geheel is de perfect uitgevoerde kosmos

(aldus Aristoteles)