les 9: habsburgers 16E (deel 2)

.

wat was de essentie van de reformatie?

terug naar de essentie van het geloof

de bedoeling dat men de kerk van binnenuit zou veranderen, maar uiteindelijk heeft het geleid tot de scheiding van katholicisme en protestantisme

en daarna zelfs noorden en zuiden van de Nederlanden

wat waren de klachten van Luther?

• te veel pronkzucht ipv devotie

• uitbeelden en preken ipv bijbelstudie → eigenlijk zou je zelf het woord van god moeten bestuderen.

• commerciële handel van de kerk → weg met aflaat

• terug naar soberheid en woord van god

wie was Luther?

Martin Luther (1483-1546)

• augustijnenmonnik en theoloog

• formuleerde 95 stellingen en hing het aan de deur van de kerk wittenberg.

Wilde Luther een revolutie? wat was het gevolg voor hem?

NEEN

het was de gewoonte om klachten te formuleren en op muren te hangen, dat was hoe je een probleem aankaartte in die tijd.

hij dacht dat dit gwn voor discussie ging zorgen, maar de reacties waren fors.

paus wilde hem uit de kerk en Karel V wilde hem uit HRR (maar HRR bestond uit deeltjes en andere vorsten vonden hem oke dus hij kon blijven).

werkte daarna als bijbelvertaler (verbannen boeken) en trouwde omdat hij niet meer celibaat was.

hoe ging Antwerpen om met luther zijn ideeën in het begin?

• augustijnenmonniken nemen zijn ideeën over

• maar inquisitie bestraft het

• 2 monniken vervolgt, keuze tussen bekeren tot katholicisme en verbrand worden (uiteindelijk op brandstapel)

  • de eerste protestante martelaren.

wat zijn de verschillen tussen protestantisme en katholicisme?

waar spreidt reformatie (protestantisme) zich het meest?

• over heel europa, ook in Nederlanden.

  • vooral verstedelijkte gewesten

  • onder handelaars en ambachtslieden.

hoe reageren katholieken op reformatie?

• Karel V veroordeelt protestantisme

• repressie

• Karels tweesporenbeleid

  • rijksban over Luther in navolging pauselijke ban

  • hervorming, katholieke reformatie met paus Adrianus VI

wie was paus Adrianus VI?

• enige paus uit de Nederlanden

• was docent aan KUL, Erasmus was 1 van zijn leerlingen

• was leraar van jonge Karel V

• wilde gwn een paar hervormingen in katholicisme zodat mensen niet weg zouden gaan, maar dat haalde niets uit tijdens Karel V’s repressie.

• werd vermoord in Rome omwille van hervormingsbeleid.

wie was Filips II?

Koning van Spanje en de Nederlanden

• zoon van Karel V, erft ‘het rijk waar de zon nooit onder ging’

• opgevoed in Spanje, nooit in Nederlanden geweest en kent de taal niet, was niet belangrijk tot Protestantisme een probleem werd.

• verdedigt katholicisme tegen Turken en reformanten.

wie was Willem van Oranje?

• Lutheraans opgevoed

• Stadhouder Holland, Zeeland, Utrecht

• moedertaal is Duits, Lutherse opvoeding

• op 11 jaar erft hij prinsdom Oranje van zijn neef = belangrijke prinsentitel!! → op zelfde niveau als koning van Duitsland

• Voorwaarde van Filips II = protestantse Willem wordt opgevoed aan katholieke hof op de Coudenberg in

wie was Engelbrecht I van Nassau?

• Duitse edelman uit het huis Nassau

• trouwt met Johanna van Polanen, een van de rijkste erfdochters van de Nederlanden. Erft daardoor veel land en verplaatst zwaartepunt van deel familie Nassau van Duitsland naar de Nederlanden.

• → ‘vader’ van alle Nassaus en oranjes (stadhouders en koningen). de stamlijn in de Nederlanden begint met hem.

wie was de zoon van Engelbrecht en wat deed hij?

Willem van Nassau

wie was Margaretha van Parma?

• halfzus van Filips II (bastaarddochter Karel V)

• landsvoogdes van Verenigde Nederlanden

• loyaal aan Karel V en Filips II

• onzeker en behoedzaam

hoe weten we dat Willem en Filips II initieel geen probleem hadden?

Willem vernoemt zijn zoon naar filips II

dit symboliseert dan er geen probleem was

(ff belangrijk: Willem en Filips II waren geen familie!!)

wat hield de opstand in (context van margaretha van parma)?

• Margaretha van Parma moest protestantisme tegenhouden.

• Filips II zet politieke repressie van Karel V voort:

  • meer titels aan index toevoegen

  • samenwerking met inquisitie

  • plakkaten met straffen tegen ketterij

Waarom was er ineens spanning tussen Willem en Filips II?

• Filips II benoemt Willem van Oranje tot stadhouder van Holland, Zeeland en Utrecht. Willem belooft trouw te blijven aan Filips.

• maar daarna trouwt hij (in tweede huwelijk) met een protestante Anna van Saksen. Trouwt met haar omdat hij dan veel land zou erven van Duitsland.

• probleem: belooft trouw te zijn aan Filips dus wil dat Anna bekeert, maar haar vader is sterk protestants en eist dat ze protestants mag blijven. Willem geeft zijn woord, maar verteld dat niet tegen Filip.

• Belangrijk dat Willem kath blijft, want dat heeft invloed op bevolking.

• ze wonen in het Paleis Coudenberg, worden in de gaten gehouden door zowel prot and kath.

wat was de aanleiding van de beeldenstorm en wanneer was het?

• 3 jaar daarvoor vroegen Willem van Oranje en de graven van Egmont voor de afschaffing van de plakkaten tegen ketterij

• de adviseur van Margaretha van Parma zegt tegen haar: “Ce ne sont que des gueux” (het zijn maar bedelaars)

  • hier komt de naam geuzennaam vandaan

• mensen worden boos, dus beeldenstorm.

wat hield de beeldenstorm in? welke kerk werd onder andere geraakt?

protestanten breken alle beelden in de kerk wegens afgoderij, ze verwerpen de heiligenverering

• OLV-kathedraal in Antwerpen ook geraakt

wat vond Willem van Oranje van de beeldenstorm, hoe veranderd hij?

• Margaretha stuurt Willem van Oranje vanuit Coudenberg naar Antwerpen

• was eerst altijd een beetje neutraal, maar nu wil hij protestantisme veroordelen omdat ze te verg gingen.

• vlucht naar Duitsland omdat hij nooit officieel kant koos, zoekt toevlucht bij schoonfamilie, tekent officieel in naam van Protestantisme

  • banden met duitse keizer, hoopt dat hij iets gaat doen tegen Filips II

• Anna haatte Willem meer en meer door overspel en moraal, maar kind wordt wel protestants gedoopt.

Filips II werd boos na beeldenstorm, wie stuurt hij en wat gebeurt er?

hij stuurt Alva

• Parma wordt ‘ontslagen’, Alva wordt veel strenger

• creëert Bloedraad = bijnaam van raad van beroerten → mensen vervolgen die tegen koning waren, protestants waren en beeldenstorm supporten.

• belastingsverheffing: 10depenning voor oorlogen.

Wat deed willem waardoor Alva het op hem had gemunt?

• willem wordt openlijk protestants om schoonfamilie over te winnen

• laat tweede zoon Maurits protestants dopen en maakt hem ereopvolger (terwijl eerste zoon filips wettelijke opvolger is)

• Alva: beschuldigd Willem van hoogverraad, willem wordt ter dood veroordeeld en bezittingen worden in beslag genomen.

wat is de tension tussen Willem van Oranje’s zonen?

• oudste zoon: Filips Willem → Filips II ontvoert hem op zijn 14de, wordt katholiek opgevoed, ziet papa nooit meer terug, gebrainwashed

• tweede zoon: Maurits → protestants opgevoed, was ereopvolger van papa

tijdens Alva-periode veel vluchtelingen, welke bekende mensen vluchtte?

• naar Keulen

  • PP Rubens

  • Joost van den Vondel → later toch Kath in Amsterdam

• ouders van PP Rubens naar Siegen

wat was het begin van de 80 jarige oorlog?

de slag bij heiligerlee (bij Groningen) in 1568

wat gebeurt er met de graven met Egmont en Hoorn na de beeldenstorm?

• Alva tekent doodvonnis van de graven

  • hadden een eed van gehoorzaamheid afgelegd bij Parma, maar dat hielp hen uiteindelijk niet.

• onthoofd op de Grote Markt in Brussel

Hoe is Willem van Oranje teruggegaan naar de Nederlanden?

Kon alleen terugkeren als leider van de opstand

had een privé oorlog met Filips II over religie, daarna politieke oorlog, het wordt de vrijheidsstrijd van de Nederlanden.

waarom was de slag van Lanakerveld significant?

Dit was een kans voor Willem Oranje om Alva te verslaan want Alva had een kleiner leger, maar hij trok zich niettemin terug.

Willem schildert (in boekdruk) Alva af als de vijand en zichzelf als goede heer. Wordt gezien als vrijheidstrijder.

in welke slag worden de Oranjes uiteindelijk toch verslagen?

Slag van Mookerheide

Willem’s 2 broers, Lodewijk en Hendrik, worden verslagen door Spanjaarden, hun lichamen worden nooit teruggevonden.

Wie waren de Geuzen, wat heeft Willem ermee te maken?

• gevluchte protestanten radicaliseren in Duitsland en Engeland: Watergeuzen

• nemen de Briel in

• Willem trouwt met Charlotte van Bourbon om zich aan te sluiten bij de calvinisten

  • was eig nog getrouwd met Anna van Saksen..

  • Filips II noemt dit huwelijk verachtelijk en immoreel.

• Geuzen bevrijden Leiden van de Spanjaarden, jaar later stichten ze unief van Leiden op.

• schaffen 10de penning af

door wie wordt Alva vervangen?

Luis de Requenses

hoe heet het toneelstuk over leiden en waarom was het zo significant?

Toneel: Belegering ende het ontset der stadt Leyden (1645)

Stond tot diep in de 19E op het repertoire

• creëert collectief geheugen

• collectieve identiteit

• imagined community van de geuzen

wat hield het machtsvacuüm in?

• na Luis de Requenses’ overlijden nam Don Juan van Oostenrijk het landvoogdij over.

  • hij was de onrechte zoon van Karel V

• was een goede leider: versloeg Turken tijdens een slag, maar overlijdt aan tyfus in 1578

• hij regeerde tijdens 1576-1578 = dit was de machtsvacuüm → er was geen sterk en algemeen aanvaard centraal gezag.

wat was het resultaat van het machtsvacuüm?

• in 1576:

  • spaanse furie = soldaten zonder leiding, dus niet uitbetaald, dus gaan plunderen, vergroot anti-spaanse sentiment bij volk

  • Pacificatie van Gent = Statengeneraal trekt terug macht uit handen van Spaanse vorst Filips II, ze erkennen Willem van oranje als hun leider, maar nog banden met Filips II

• in 1577:

  • alle gebieden (excl. Luxemburg) achter pacificatie van Gent, bijna heel de nederlanden olv Staten-Generaal

  • radicalisatie in steden; zoals Pieter Datheen

• toename van protestanten

wie was Pieter Datheen

• radicaal calvinist

• schreef wrs Wilhelmus, stylistische overeenkomsten tussen dat en zijn psalmvertaling

wat was wilhelmus

Geuzenlied, oudste volkslied ter wereld

nieuwe tekst op bestaande melodie

acrostichon met strofes : WILLEM VAN NASSOV

wie was Alexander Farnese?

• Hertog van Parma, zoon van Margaretha.

• brengt leger op de been dat vanuit luxenburg gebieden verovert.

• verantwoordelijk voor de scheiding tussen noord en zuid. hij probeerde opstandelingen te verdelen volgens 2 breuklijnen:

  • godsdienst

  • politieke belangen (van gewesten)

hoe heet het document waarin de veroveringen van Farnese in werden vastgelegd?

• Unie van Atrecht (1579)

wat was de reactie tegen unie van Atrecht?

unie van Utrecht als reactie → verbond van Nederlandse gewesten om samen te strijden tegen Spaans gezag

ze zullen nooit onderhandelen met Farnese

• kenmerken van unie van utrecht

  • je mag niemand onderzoeken en bestraffen o.v religie

  • pacificatie van gent wordt gevolgd, staan met willem van oranje

wat gebeurde er met Willem van oranje na unie van Atrecht?

Hij verontschuldigt zich bij de Staten-Generaal: wil niets meer te maken hebben met Filips II, wil dat Ned soeverein zal worden

leidt tot plakkaat van verlatinghe

wat hield het plakkaat van verlatinghe in? wat was het gevolg daarna voor willem van oranje?

• Staten-Generaal beslist om zich onaf te verklaren van de Spaanse vorst Filips II

• FIlips II is Willem van Oranje beu, verklaart hem vogelvrij

  • willem wordt in 1584 vermoord in Delft in het prinsenhof

    • de dader wordt opgepakt door orangisten en zijn straf was pijnlijk en lang, terwijl Filips II beloning beloofde.

wat houdt de Apologie van 1580 in?

In de Apologie zei Willem onder andere:

• Dat hij Filips II niet meer als rechtmatige vorst zag.

• Dat Filips de Nederlanden slecht bestuurde en onderdrukte

De Apologie was belangrijk omdat:

• het een openlijke breuk betekende met Filips II;

• het de rechtvaardiging vormde voor de Plakkaat van Verlatinghe

wat hield het plakkaat van Verlatinghe in?

• Staten-Generaal volgt redenering Willem van Oranje

• 26 juli 1581: ondertekening Plakkaat van Verlatinghe

• Gebaseerd op oude keuren waarin steden in de 14E
  hun rechten tov landsheren opeisten (Keure van
  Kortenberg: 1312; Blijde Inkomst: 1356)

• Filips II wordt afgezet als vorst

• Onafhankelijkheidsverklaring van de Nederlanden

• Geboorte van de Republiek der Verenigde Nederlanden

wat gebeurt er na de dood van Willem van Oranje? bespreek Noorden én zuiden.

NOORDEN:

Hij had enekel kandidaten als opvolger:

• Frans van Valois (katholiek!) (frans)

• Robert Dudley (engels)

→ Staten-Generaal kiest voor een republiek als staatsvorm: Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden

ZUIDEN:

• Farnese herovert protestantse steden in Vlaanderen en Brabant in 1584

• in 1585: val van Antwerpen

wat hield de val van Antwerpen in?

• de val van heel het zuiden

• heel het zuiden werd katholiek en de eco valt uiteen (terwijl noorden zich eco goed ontwikkelt)

• Niet-katholieken kregen 4 jaar de tijd om te migreren

  • mensen vluchten zowel voor religie als economische reden

  • ambachtslieden vluchten dus ook

• succesverhaal van Noorden werd deels geschreven door vluchtelingen van Zuiden

• einde van de 17 provincies

• deels de schuld van zuiden zelf: deden niet mee met unie van utrecht, gingen terug naar Spanje

in 1587 werd de Schelde ‘gesloten’, wat hield dat in?

• Noordelijke monding gecontroleerd door Nederlanden

• Geen blokkade, wel verplichte tolheffing

• Amsterdam wordt commerciële hoofdstad van Europa

waar gaat De Spaanse Brabander over van Bredero?

een verhaal over dat Antwerpen de sterkste stad was, maar hij is toch naar het Noorden gevlucht met heimwee.