โครงสร้างและหน้าที่ของเยื่อหุ้มเซลล์ (Cell Membrane Structure and Function)

ชุดคำศัพท์เกี่ยวกับโครงสร้างและหน้าที่ของส่วนประกอบต่าง ๆ ในเยื่อหุ้มเซลล์ ตามแบบจำลอง Fluid Mosaic Model และบทบาทของโปรตีนประเภทต่าง ๆ

Phospholipid

องค์ประกอบหลักของเยื่อหุ้มเซลล์ที่ประกอบด้วยส่วนหัวที่ชอบน้ำ ($Hydrophilic head$) และส่วนหางที่ไม่ชอบน้ำ ($Hydrophobic tails$)

Fluidity

ความลื่นไหลของเยื่อหุ้มเซลล์ ซึ่งจะเพิ่มขึ้นหากกรดไขมันเป็นแบบไม่อิ่มตัว และมีรอยหักงอในโครงสร้าง

Viscosity

ความหนืดของเยื่อหุ้มเซลล์ ซึ่งจะเพิ่มขึ้นหากกรดไขมันเป็นแบบอิ่มตัว ทำให้ฟอสโฟลิพิดเรียงตัวอัดแน่นเข้าด้วยกัน

Selective membrane

คุณสมบัติของเยื่อหุ้มเซลล์ในการเป็นเยื่อเลือกผ่าน ซึ่งยอมให้สารบางชนิดผ่านได้เท่านั้น

Cholesterol (ในระดับอุณหภูมิปานกลาง/สูง)

ทำหน้าที่ช่วยลดความลื่นไหลของเยื่อหุ้มเซลล์ โดยการลดการเคลื่อนที่ของฟอสโฟลิพิด

Cholesterol (ในสภาวะอุณหภูมิต่ำ)

ช่วยป้องกันการแข็งตัวของเยื่อหุ้มเซลล์ โดยไปรบกวนการเรียงตัวที่อัดแน่นตามปกติของฟอสโฟลิพิด

ปริมาณคอเลสเตอรอลต่อความลื่นไหล

ปริมาณน้อยจะลดความลื่นไหล แต่ปริมาณมากจะช่วยเพิ่มความลื่นไหลโดยป้องกันไม่ให้กลุ่มไขมันเรียงตัวอัดแน่นจนเกินไป

Integral protein

โปรตีนที่ฝังตัวลึกเข้าไปใน $Lipid bilayer$ โดยบางชนิดอาจฝังทะลุผ่านทั้งสองฝั่งของเยื่อหุ้มเซลล์

Peripheral protein

โปรตีนที่เกาะอยู่บริเวณพื้นผิวของเยื่อหุ้มเซลล์ มักเกาะอยู่กับ $Integral protein$ หรือส่วนหัวของไขมัน ($Polar heads$)

Transmembrane protein

ชนิดของ $Integral protein$ ที่ฝังตัวทะลุผ่านชั้นไขมันทั้งสองด้านของเยื่อหุ้มเซลล์

Channel protein

โปรตีนที่สร้างช่องทางที่ชอบน้ำ ($Hydrophilic channel$) ข้ามเยื่อหุ้มเซลล์ มีความจำเพาะต่อตัวละลายบางชนิด

Carrier protein

โปรตีนที่รับส่งสารโดยการเปลี่ยนรูปร่างเพื่อส่งสารไปยังอีกฝั่งหนึ่ง บางชนิดใช้ $ATP$ ในกระบวนการ $Active transport$

Enzymatic protein

โปรตีนที่ทำหน้าที่เป็นเอนไซม์ มีบริเวณเร่ง ($Active site$) เพื่อเร่งปฏิกิริยาในวิถีเมแทบอลิซึม

Receptor protein

โปรตีนตัวรับที่เยื่อหุ้มเซลล์ มีรูปร่างจำเพาะพอดีกบั โมเลกุลสัญญาณ เช่น ฮอร์โมน เพื่อส่งข่าวสารเข้าสู่เซลล์

Intercellular joining

การเชื่อมต่อระหว่างเซลล์ที่อยู่ติดกันผ่านรอยต่อ ($Junctions$) ต่าง ๆ เช่น $Gap junctions$ หรือ $Tight junctions$

Attachment to the cytoskeleton and ECM

การยึดเกาะกับโครงร่างเซลล์และเมทริกซ์นอกเซลล์ เพื่อรักษารูปร่างและสร้างความเสถียรให้กับตำแหน่งของโปรตีน

Fluid mosaic model

แบบจำลองเยื่อหุ้มเซลล์ที่มีลักษณะการจัดเรียงตัวของโปรตีนกระจายคล้ายลวดลายแบบโมเสก

Glycoprotein

คาร์โบไฮเดรตที่เชื่อมต่อกับโปรตีนด้วยพันธะโคเวเลนต์ โดยหันส่วนคาร์โบไฮเดรตออกสู่ของเหลวภายนอกเซลล์

Glycolipid

คาร์โบไฮเดรตที่เชื่อมต่อกับลิพิดด้วยพันธะโคเวเลนต์ โดยหันส่วนคาร์โบไฮเดรตออกสู่ของเหลวภายนอกเซลล์

Cell-cell recognition

การจดจำระหว่างเซลล์ที่ใช้ไกลโคโปรตีนเป็นเอนไซม์หรือป้ายระบุตัวตน ($Identity tags$) โดยโปรตีนของเซลล์อื่นจะเข้ามาจับอย่างจำเพาะ