Psychologie - Woordenschat Overzicht

Deze flashcards behandelen de kernbegrippen uit de hoofdstukken Biologie, Psychodynamica, Leertheorie en Cognitieve psychologie zoals beschreven in het transcript.

Levenslang leren

Het proces van voortdurend nieuwe dingen leren, jezelf heruitvinden en je aanpassen aan veranderende inzichten, zowel voor economisch nut als voor persoonlijke ontplooiing.

21st century skills

Vaardigheden zoals kritisch denken, communicatie, dialoog, samenwerking over disciplines heen en creativiteit.

Orthopedagogiek

Een wetenschap die gericht is op het handelen in opvoedingssituaties, waarbij psychologie een belangrijke hulpbron vormt voor inzichten in gedrag en communicatie.

Biologisch perspectief

Een psychologische benadering waarbij gedrag verklaard wordt vanuit interne lichamelijke factoren zoals hersenstructuur, genetica en hormoonhuishouding.

Predispositie

De erfelijke aanleg of typische gedragskenmerken van de mensensoort met een evolutionair biologische basis.

Differentiatie (genetisch)

De individuele verschillen binnen de mensensoort die ontstaan ondanks gelijke aanleg, vaak beïnvloed door omgevingsfactoren.

Genetica

De studie van het menselijke genetische paspoort en hoe dit zich vertaalt in een unieke versie voor elke mens.

Erfelijkheid

De kansberekening van welke specifieke genetische kenmerken van de ene generatie op de volgende worden doorgegeven.

Causaliteit

Oorzakelijkheid; het absolute en unieke verband tussen een specifieke oorzaak en een gevolg.

Correlatie

Samenhang tussen twee of meer factoren waarbij niet noodzakelijk sprake is van een oorzaak-gevolgrelatie.

Zygote

De bevruchte eicel die ontstaat na de versmelting van een eicel en een zaadcel.

Mitose

Vermenigvuldigingsdeling waarbij cellen zich delen in genetisch identieke nakomelingen voor groei en herstel van het individu.

Differentiatieproces (cel)

Het proces waarbij genetisch identieke cellen zich specialiseren voor verschillende taken (bijv. hart- of zenuwcellen).

Gen

Een reeks koppels DNA-bouwstenen die gecodeerde instructies geeft voor biologische processen in de cel.

Chromosoom

Informatiedragers opgebouwd uit tientallen tot honderden genen; de mens heeft normaal $46$ stuks.

Genoom

Het geheel van alle $46$ chromosomen van een individu.

Epigenoom

Een laag receptoren rond het genoom die gevoelig is voor omgevingsinvloeden en bepaalt welke genen 'aan' of 'uit' staan.

Meiose

Reductiedeling in de voortplantingscellen waarbij de dochtercel slechts de helft van het erfelijk materiaal van de moedercel bevat.

Dominant

De sterkere versie van genetische informatie die meer kans heeft om zich in het fenotype te tonen.

Recessief

De zwakkere versie van genetische informatie die enkel tot uiting komt als er geen dominante variant aanwezig is.

Homozygoot

Wanneer twee genen voor een kenmerk dezelfde invloed hebben (bijv. twee keer de informatie voor losse oorlellen).

Heterozygoot

Wanneer de twee genen in een paar verschillende informatie bevatten voor een bepaald kenmerk.

Genotype

De verzameling van alle erfelijke informatie die een individu van zijn ouders heeft gekregen.

Fenotype

Het waarneembare resultaat van het genotype in interactie met de omgeving.

Mutatie

Een wijziging in het genetisch materiaal, oftewel een verandering in de DNA-code.

Puntmutatie

Een mutatie op het niveau van één enkel koppel DNA-bouwstenen.

Chromosoommutatie

Een structurele afwijking in het genetisch materiaal, zoals een verandering in de aard, vorm of grootte van een chromosoom.

Genoommutatie

Een numerieke wijziging in het normale aantal van $46$ chromosomen.

Trisomie

Een genoommutatie waarbij er $47$ of meer chromosomen aanwezig zijn doordat een ouder een chromosoom teveel heeft doorgegeven.

Monosomie

Een genoommutatie waarbij er $45$ of minder chromosomen aanwezig zijn doordat er een chromosoom ontbreekt.

Mozaïekbeeld

Een situatie waarbij een deel van de cellen in het lichaam een andere erfelijke samenstelling heeft dan de rest, ontstaan door een fout tijdens de eerste delingen van de zygote.

Centrale zenuwstelsel

Het deel van het zenuwstelsel dat beschermd wordt door de schedel (hersenen) en de wervelkolom (ruggenmerg).

Perifere zenuwstelsel

Alle zenuwbanen die van en naar het centrale zenuwstelsel lopen en niet door botten beschermd zijn.

Homeostase

Het interne en autonome proces van het lichaam om evenwicht te behouden of te herstellen (bijv. hartslag, ademhaling).

Reptielenbrein

Bestaat uit de hersenstam en kleine hersenen; verwerkt instinctief prikkels gericht op overleving en primaire behoeften.

Zoogdierenbrein (Limbisch systeem)

Het emotionele brein dat zorgt voor hechting, empathie, emoties en driften.

Cortex (Mensenbrein)

De grote hersenen verantwoordelijk voor hogere functies zoals reflectie, denken en bewust handelen.

Neuron

Een zenuwcel die signalen doorgeeft via elektrische geleiding (intern) en chemische processen (extern).

Synaptische spleet

De kleine spleet tussen twee neuronen waar de overdracht van informatie via neurotransmitters plaatsvindt.

Neurotransmitters

Chemische stoffen die de overdracht van prikkels tussen zenuwcellen mogelijk maken.

Agonist

Medicatie die de werking van een neurotransmitter stimuleert.

Antagonist

Medicatie die de werking van een neurotransmitter remt.

Polyvagaaltheorie

Theorie van Porges die de wisselwerking tussen lichaam en psyche via het zenuwstelsel beschrijft, met focus op veiligheid en verbinding.

Neuroceptie

De autonome innerlijke scanner die constant signalen van veiligheid en onveiligheid waarneemt in de omgeving.

Window of Tolerance

Het spanningsgebied waarbinnen iemand optimaal kan functioneren zonder in de verdedigingsmodus (vechten, vluchten, bevriezen) te gaan.

Co-regulatie

Het proces waarbij we via de verbinding met een betrouwbare ander onze eigen spanning leren reguleren.

Social Engagement System

Het deel van het sociale brein dat ons in staat stelt om in relatie te gaan en sociale verbinding te maken.

Psychodynamisch perspectief

Stroming gebaseerd op het werk van Freud die de nadruk legt op het onbewuste en de invloed van de kindertijd op het huidige gedrag.

Conflictmodel

De opvatting dat menselijk gedrag het resultaat is van een conflict tussen een onbewuste wens en een verbod.

Het Onbewuste

Een mentale modus bestaande uit driften en verdrongen inhouden die we liever niet willen weten maar die wel ons gedrag beïnvloeden.

Es (Id)

Het oudste deel van de persoonlijkheid dat werkt volgens het lustprincipe en streeft naar onmiddellijke bevrediging van driften.

Ik (Ego)

Het bewuste controlecentrum dat bemiddelt tussen de driften van het Es en de realiteit (realiteitsprincipe).

Boven-Ik (Superego)

De verinnerlijkte waarden en normen van de omgeving die fungeren als geweten (moraliteitsprincipe).

Afweermechanisme

Een onbewuste strategie van het Ik om angstwekkende gedachten of impulsen uit het bewustzijn te houden.

Projectie

Het toeschrijven van eigen onaanvaardbare gevoelens aan anderen.

Verdringing

Het onbewust proces waarbij onaanvaardbare impulsen uit het bewustzijn worden geweerd.

Regressie

Terugvallen in gedrag dat kenmerkend is voor een eerdere ontwikkelingsfase waarin men zich veiliger voelde.

Sublimatie

Het omzetten van oerdriften in sociaal aanvaardbare of creatieve activiteiten.

Overdracht (Transferentie)

Het onbewust overbrengen van oude gevoelens voor eerdere hechtingsfiguren op de huidige hulpverlener.

Tegenoverdracht

De onbewuste gevoelens en projecties van de hulpverlener ten aanzien van de cliënt.

Hulp-Ik

De rol van de orthopedagogisch begeleider waarbij deze tijdelijk de Ik-functies van de cliënt stut of overneemt.

Leertheoretisch perspectief (Behaviorisme)

Stroming die focust op uitsluitend waarneembaar en meetbaar gedrag, waarbij gedrag wordt gezien als aangeleerd.

Black box

Het idee dat de interne processen (geest) in het organisme niet wetenschappelijk te bestuderen zijn en enkel input en output tellen.

Tabula rasa

Het idee dat de mens als een onbeschreven blad ter wereld komt en volledig wordt gevormd door zijn omgeving.

Stimulus

Elke prikkel of aanleiding uit de omgeving die het gedrag beïnvloedt.

Respons

Het gedrag of de reactie die door een stimulus wordt uitgelokt.

Klassieke conditionering

Een leerproces waarbij een neutrale stimulus door herhaaldelijke koppeling aan een andere stimulus een nieuwe reactie gaat uitlokken (signaalleren).

Trigger

Een op zich neutrale prikkel die door associatie met een eerdere ervaring een sterke (negatieve) reactie uitlokt.

Operante conditionering

Een leerproces waarbij gedrag wordt beïnvloed door de gevolgen (beloning of straf) die erop volgen.

Positieve versterker

Het toedienen van een aangename consequentie om de kans op specifiek gedrag te vergroten.

Negatieve versterker

Het wegnemen van een onaangename prikkel om de kans op specifiek gedrag te vergroten.

Contiguïteit

Het principe dat bekrachtiging het beste werkt wanneer deze zeer snel na het gestelde gedrag volgt.

Shaping

Het stapsgewijs aanleren van complex gedrag door kleine opeenvolgende deelstappen te bekrachtigen.

Extinctie

Het verdwijnen van aangeleerd gedrag wanneer de bekrachtiging ervan stopt. (het uitssterven van een biologische soort)

Model-leren (Sociaal leren)

Leren door het observeren en imiteren van het gedrag en de consequenties bij anderen.

Zelfeffectiviteit (Self-efficacy)

Het vertrouwen van een persoon in de eigen bekwaamheid om met succes invloed uit te oefenen op de omgeving.

Cognitief perspectief

Stroming die focust op informatieverwerking en oordeelsvorming; wat er zich in het hoofd afspeelt tussen prikkel en reactie.

4G-model

Schema dat de relatie tussen Gebeurtenis, Gedachte, Gevoel en Gedrag weergeeft.

Cognitief schema

Een innerlijk referentiekader of beeld van de werkelijkheid dat helpt bij het ordenen van informatie.

Cognitieve dissonantie

De spanning die ontstaat wanneer nieuwe informatie niet overeenkomt met bestaande cognitieve schema’s.

Confirmation bias (Tunnelvisie)

De neiging om informatie die niet in ons schema past te negeren of te vervormen om onze eigen overtuigingen te behouden.

Attributie

De subjectieve verklaring die iemand geeft aan het eigen gedrag of dat van anderen.

Interne attributie

De oorzaak van gedrag toeschrijven aan factoren binnen de persoon zelf.

Externe attributie

De oorzaak van gedrag toeschrijven aan factoren buiten de persoon (omstandigheden).

Fundamentele attributiefout

De neiging om bij anderen de interne factoren te overschatten en de externe factoren te onderschatten bij negatief gedrag.

Cognitieve prothese

Hulpmiddel (zoals een agenda of visualisatiebord) om cognitieve beperkingen zoals geheugenproblemen te compenseren.

Psycho-educatie

Het verstrekken van informatie over een stoornis of problematiek en bevragen wat dit voor de cliënt betekent.