Theatre Histories: Italian Renaissance: L6

General background: 6 topics

• Nation

• Economy

• Culture

• Printing

• Science

• Theatre

General Background: Nation

Italië (net als het klassieke Griekenland) was geen verenigde natie, maar een groep onafhankelijke stadstaten met geen gemeenschappelijke taal

General background: Economie

Kooplieden waren belangrijk door de enorme groei van handel. Hoe rijker ze werden hoe meer vrije tijd ze hadden en hun rijkdom wilden tonen. Er ontstond een mecenaatssysteem. Rijke kooplieden gaven financiële steun aan kunstenaars

General background: cultuur

Humanisme en renaissance, twee nauw verwante culturele en historische periodes die tussen de 14e en 16e eeuw eerst in Italië en later in heel Europa een culturele verschuiving naar de moderniteit inluidden

Wat is humanisme?

Een culturele en ideologische stroming uit de 14de en 15de eeuw die de mens centraal stelt en de klassieke oudheid herontdekt.

Wat is de renaissance?

De periode in de 15de en 16de eeuw waarin de ideeën van het humanisme in praktijk worden gebracht in kunst, wetenschap en literatuur.

Wat is het belangrijkste verschil tussen humanisme en renaissance?

Humanisme richt zich vooral op ideeën en vorming, de renaissance op de praktische uitwerking ervan.

Wie was Francesco Petrarca?

Een dichter en filosoof die wordt gezien als een grondlegger van het humanisme.

Wie was Raffaello Sanzio?

Een schilder en architect uit de renaissance die werd benoemd tot toezichthouder van antieke monumenten en oudheden in Rome.

Wat betekent de herontdekking van de klassieke wereld?

Dat men opnieuw interesse kreeg in de kunst, architectuur en literatuur van de Griekse en Romeinse oudheid.

Wat is de Biblioteca Marciana?

Een beroemde bibliotheek in Venetië, ontworpen in renaissancestijl. Gebouwd in 1538 gebaseerd op de Romeinse basilica. De bibliotheek is belangrijk want het is de oudste nog werkende openbare bibliotheek van Italië.

Hoe ontstond de collectie van de Biblioteca Marciana?

Door de schenking van Griekse manuscripten door de patriarch van Constantinopel (kardinaal Bessarion), die vluchtte na de val van het Oost-Romeinse Rijk in 1453.

Wat gebeurde er in 1453 dat een belangrijke stimulans gaf aan het Italiaanse humanisme?

De val van Constantinopel, het einde van het Oost-Romeinse Rijk, waardoor veel Griekse cultuur en kennis dreigde te verdwijnen.

Wie was kardinaal Bessarion en wat deed hij in 1468?

Bessarion was een Byzantijnse humanist en kardinaal. Hij schonk 482 Griekse en 264 Latijnse codices aan Venetië, waaronder de oudste bewaard gebleven kopie van Homeros’ Ilias.

Waarom schonk Bessarion deze manuscripten aan Venetië?

Omdat hij de stad als een tweede Byzantium zag waar veel Griekse vluchtelingen naartoe waren gekomen, en hij zo de verspreiding en het verlies van Griekse cultuur wilde voorkomen.

Welke belangrijke technologische uitvinding hielp de verspreiding van literatuur in de 15de eeuw?

De boekdrukkunst, uitgevonden door Johannes Gutenberg in Duitsland.

Wie was Aldus Manutius en wat deed hij?

Een Venetiaanse uitgever die tussen 1495-1498 de volledige werken van Aristoteles in een tweetalige editie publiceerde

Waarom was de uitgave van Aristoteles door Aldus Manutius zo belangrijk?

Het was de eerste complete editie en diende tot de 19de eeuw als standaardreferentie voor het werk van Aristoteles.

General Background Science

Galileo Galilei (Italië), Copernicus (Polen), en Johannes Kepler (Duitsland) bewezen dat de zon en niet de aarde het centrum van het zonnestelsel was

General Background: Theatre

Als onderdeel van de algemene culturele en sociale revolutie onderging het theater in Italië tussen 1550 en 1650 een radicale transformatie. De Italiaanse Renaissance was getuige van belangrijke innovaties op vier gebieden van het theater: acteren (in commedia dell'arte), theaterkritiek, theaterarchitectuur en decorontwerp.

Welke veranderingen onderging het theater in Italië tussen 1550 en 1650?

Het theater kende grote vernieuwingen op vier gebieden: acteren (met name in de commedia dell’arte), dramatische kritiek, theaterarchitectuur en scenografie.

Culturele centra in de renaissance van (Noord)Italië

• Mantova(hertogdom Mantua verval in 1630)

• Firenze(Republiek Florence)

• Venezia(Republiek Venetië)

• Ferrara(Hertogdom Ferrarra)

• Napoli(Koninkrijk Napels, onder spaans bewind na 1516)

Welke genres en theaterstromingen bestonden in noord-italië tijdens de renaissance?

• Humanistische komedie(14-15e in Padova, Bologna en andere universiteitscentra)

• Erudiete komedie(1490-1550, Noord-Italiaanse rechtbanken en Florence)

• Commedia dell’arte (1550-

• Commedia Grave(Tragikomedie)

• Muzikaal theater (Opera)

• Sacred plays (Vooral in Toscane en Florence)

wat zijn sacre rappresentazioni of sacred plays?

Heilige toneelstukken in de volkstaal in Italië in de vijftiende eeuw, gebaseerd op de bijbel en het leven van heiligen.

waar werden sacre rappresentazioni meestal opgevoerd?

Ze werden opgevoerd op pleinen buiten de kerk of langs religieuze processies.

Wat deed de sacre rappresentazioni op zijn best

Ze oefenden een krachtige en dramatische invloed uit op het volkspubliek, wiens begrip van de Bijbelse verhalen en goddelijke mysteries ongetwijfeld werd versterkt door deze voorstellingen.

wie legde de basis voor sacre rappresentazioni?

Jacopone da Todi legde de basis met de lauda dramatica waar deze voorstellingen op zijn gebaseerd.

Humanistische komedie: onderverdelingen

• Taal

• Auteurs

• Doel

• Verschil met latere Erudiete komedie

• Themas

• Invloeden

in welke taal werden humanistische comedies geschreven?

Ze werden geschreven in het latijn, niet in de volkstaal.

Wie zijn de auteurs van humanistische komedies

Meestal humanistische geleerden, leraren of studenten, die deze toneelstukken vaak schreven als stijloefening of als vermaak in de klas.

wat was het doel van humanistische comedy?

• Didactisch: om morele lessen te leren

• Literair: om te experimenteren met klassieke vormen

• Soms satirisch of farce: bespotten van autoriteit of sociale gewoonten

Verschil van Humanistische komedie met het latere erudiete komedie

1. Vaak ontbreken de dramatische eenheden (tijd, plaats, handeling).

2. Weinig of geen scheiding tussen de bedrijven.

3. Scènes konden abrupt veranderen en waren soms onmogelijk realistisch op te voeren.

4. Bevatte directe aanspreking van het publiek (doorbreken van de vierde wand).

welke thema’s komen voor in humanistische comedy?

bedrog, praktische grappen en morele waarschuwingen verpakt in humor.

welke auteurs beïnvloedden humanistische comedy

• Boccaccio (vooral de Decameron).

• Plautus en Terence: wanneer dat de teksten van de Romeinse komedie bekender werden,

wat is commedia erudita?

Volkskomedie, expliciet geschreven in navolging van Plautus en Terentius. Het opleggen van een nieuwe Romeinse stijl komedie aan het theater van de vijftiende eeuw

welke verdeling hebben commedia erudita stukken?

Ze zijn verdeeld in vijf akten volgens de Romeinse vormen.

wie waren belangrijke auteurs van commedia erudita?

Ludovico Ariosto de belangrijkste en anderen zoals Niccolò Machiavelli en Pietro Aretino

welke thema’s behandelen commedia erudita stukken

Het huiselijke leven, voornamelijk de romantische avonturen van jonge mannen uit goede families die te maken hebben met strenge vaders en ondernemende bedienden, en die intriges en bedrog gebruiken om hun doel te bereiken.

Meestal zorgt een gelukkige ontdekking of toeval ervoor dat het verhaal een algemeen gelukkig einde kent.

hoe eindigen de meeste commedia erudita stukken?

Meestal zorgt een gelukkige ontdekking of toeval ervoor dat het verhaal een algemeen gelukkig einde kent.

hoe verschilt de proloog in commedia erudita van die in Plautus en Terence?

Niet langer de contextualiserende inleiding van Plautus of de woordenwisseling van Terence met zijn critici, maar een levendige toespraak tot de toeschouwers, die het stuk in zijn hedendaagse en lokale context plaatst

hoe verschilt de proloog in commedia erudita van die in de Romeinse dramaturgiek

Ze zijn vaak experimenteel door gebruik van herkenning of agnizione. Vaak wordt de afsluitende huwelijksceremonie, waarmee de komedie het herstel van de sociale orde erkent, hier geparodieerd met expliciete verwijzingen naar overspel

hoe wordt de vrouwelijke rol in commedia erudita anders dan in Romeinse comedies?

Jonge, ongehuwde vrouwen spelen vaak een prominente of dominante rol en werken actief mee om hun doelen te bereiken

wat zijn pastorals in de renaissance?

Een imitatie van Griekse Satyr stukken. Het zijn romantische Tragikomische stukken vaak over herders en mythologische wezens die in de bossen en op het platteland leven. Ze waren vergeleken met de Satyr stukken niet schunnig of seksueel

Hoe is een pastoral vaak opgebouwd

Ze gaan meestal over geliefden die worden bedreigd en vaak met elkaar in conflict zijn, hoewel de actie ernstig is, zijn de eindes gelukkig, waarbij de geliefden worden herenigd.

wat is een bekend voorbeeld van een renaissance pastoral?

Aminta (1573) van Torquato Tasso.

wat zijn intermezzi?

Muzikale en theatrale tussenspelen tussen de bedrijven van volledige komedies

Uit wat komen intermezzi voort

uit kermissen en het vermaak dat bij speciale gelegenheden aan het hof werd geboden.

Wie schreef intermezzi

De beste componisten van die tijd, met prachtige muziek, sololiederen, andere meerstemmige liederen en dans.

hoeveel stukken vormen meestal een set intermezzi?

Ze worden meestal in groepen van zes opgevoerd: een proloog, vier tussen de vijf akten van de komedie en een nastuk.

Van waar kwam de principiële aanspreking voor intermezzi

hun decor, kostuums, belichting, speciale effecten, muziek en dans. Ze waren soms populairder dan de komedie waar ze bijhoorden.

wat gebeurde met intermezzi in de zeventiende eeuw?

Ze ontwikkelden zich tot opera.

Wat is opera

Een theatrale vorm uit de Italiaanse renaissance die muziek en theater combineert en tot op heden bewaard is gebleven. Het werd ontwikkeld aan de Florentijnse academie aan het eind van de 16e eeuw.

wie was Giovanni Bardi?(opera)

een lid van een van de oudste en meest prestigieuze Florentijnse families, die besloot om in zijn paleis een muziekacademie op te richten door de belangrijkste musici en componisten van die tijd bijeen te roepen. Zijn huisorkest heette Florentine Camerata.

wat was de Florentijnse Camerata?(opera)

Bardi’s huisorkest dat ideeën ontwikkelde om het oude Griekse theater via muziek en gezang na te bootsen.

wat is het eerste gecreëerde operawerk

Gli Intermezzi della Pellegrina (1589) van componist Jacopo Peri.

Wat was er in het midden van de 17e eeuw gaande met opera

Er waren in Venetië verschillende openbare operahuizen gebouwd, wat wijst op de grote populariteit van de nieuwe vorm, hoewel deze aanvankelijk alleen voor het aristocratische publiek werd opgevoerd.

wanneer werd het eerste openbare operatheater gebouwd?

Het eerste openbare operatheater was het Teatro San Cassiano in Venetië, gebouwd in 1637.

wat is het Koninklijk Theater “San Carlo” in Napels

het oudste operatheater ter wereld dat nog steeds actief is sinds 1737.

wat zijn de Loggia en Odeo Cornaro?

Een van de vroegste bestaande voorbeelden van moderne architectuur die speciaal voor theatervoorstellingen is gebouwd. Het was een openluchttheater waar werken van Ruzante werden opgevoerd

wat is het Teatro Olimpico?

Dat is het oudste nog bestaande theater met een overkoepelend dak. Het werd gebouwd in Vicenza, Italië, in 1580-1584.

wie ontwierp het Teatro Olimpico?

Het Teatro Olimpico werd ontworpen door de Italiaanse architect Andrea Palladio, die de werken van Vitruvius bestudeerde. Dat was de primaire bron van informatie over Griekse en Romeinse theatergebouwen en ensceneringspraktijken

wat is bijzonder aan de façade van het Teatro Olimpico

Voor het publiek bevinden zich vijf poorten en zeven paden die zich vanaf die poorten naar de achterkant van de façade uitstrekken.

Waar is het Teatro Olimpico gelegen

Het is gelegen in de stad die is gebouwd rond de overblijfselen van een middeleeuws kasteel. En binnen in het theater is er nog een stad. Binnen in het theater is er nog een buitenwereld.

waarom werd het Teatro Olimpico gebouwd tijdens de pest?

Het theater werd gebouwd om de pest buiten te houden en zo het publiek veilig te laten genieten van voorstellingen.

welke architecturale elementen verbeteren de akoestiek in het Teatro Olimpico?

De kolonnade verbetert de luidheid in de achterste stoelen, de cavea verspreidt het geluid voor nagalm, en het canopy reflecteert geluid richting het publiek en versterkt het directe geluid. (Info slide 30)

wat is de functie van de orchestra in het Teatro Olimpico?

De orchestra dient niet als zitruimte voor het publiek, maar als onderdeel van de stage.

wat is het Ducal Theatre van Sabbioneta

Het theater in de stijl van de Ouden, gebouwd tussen 1588-90 in de stadstaat Sabbioneta. Het is het eerste gebouw gebouwd als theater en niet door restauratie

wie ontwierp het Ducal Theatre van Sabbioneta?

Het Ducal Theatre van Sabbioneta werd ontworpen door Vincenzo Scamozzi uit Vicenza, die beïnvloed was door Palladio.

wat is het Teatro Farnese in Parma?

Het Teatro Farnese, voltooid in 1618 en voor het eerst gebruikt in 1628, wordt beschouwd als het prototype van het moderne theater en is de oudste bewaard gebleven structuur met een permanente proscenium boog. Het werd ontworpen door Giovan Battista Aleotti

Wat is bijzonder aan de proscenium boog in het Teatro Farnese?

Het Teatro Farnese had een permanente proscenium boog die later als model diende voor moderne theaterarchitectuur.

hoe verschilde het Teatro Farnese van latere theaters?

Het Teatro Farnese bleef een conventioneel hofdtheater met U-vormige zitplaatsen rond een open ruimte die ook voor hofdansen werd gebruikt.

wat is Commedia Erudite als voorloper van Commedia dell’arte

Commedia Erudite is een vorm van geleerd theater waarin Italiaanse leden van private mannenverenigingen in de vroege zestiende eeuw amateurstukken schreven en opvoerden gebaseerd op klassieke modellen.

hoe verschilde Commedia dell’Arte van Commedia Erudite?

Commedia dell’Arte werd uitgevoerd door professionele spelers, gebruikte improvisatie en scenario’s gebaseerd op plots of thema’s, en stond open voor vrouwen, in tegenstelling tot Commedia Erudite dat door amateurs in privékringen werd gespeeld.

How Commedia dell’Arte came about?

aanvankelijk maakten mannen van privégezelschappen amateurstukken gebaseerd op klassieke modellen.

later ontstonden professionele groepen die inspiratie haalden uit straat- en volksvoorstellingen en van meet af aan ook vrouwen opvoerden.

deze gezelschappen traden eerst op in straten en hoven van italië en reisden daarna door europa, waardoor hun stijl zich verspreidde en de basis legde voor het moderne westerse theater.

wat kenmerkte de toeschouwers en acteurs in Courtly Theatre VS commedia dell’arte

Ze bestonden uit homogene groepen, meestal leden van de hof- of academische kring / professionele acteurs namen de plaats in van de hofamateurs en traden ze op voor een divers publiek.

hoe werkte het repertoire in Courtly Theatre VS commedia dell’arte

behoorde aan de gemeenschap

Residentiële toeschouwers lazen het culturele systeem van de buitenlandse acteurs en pasten hun begrip daarop aan.

hoe was de relatie tussen acteurs en toeschouwers in Courtly Theatre VS commedia dell’arte

fictieve scheiding tussen acteurs en toeschouwers die aan het einde van de voorstelling werd opgeheven.

acteur werd een zelfstandig subject die niet alleen conventioneel repertoire reproduceerde maar ook nieuwe ontwikkelingen promootte.

wat typeerde Courtly Theatre thematisch VS commedia dell’arte

Het was een theater van zelfbeschouwing, waarbij de nadruk lag op reflectie en intellectuele oefening.

Het was een theater van verbazing en vervorming, dat de specifieke cultuur van stadstaten zoals Venetië, Florence en Ferrara weerspiegelde.

hoe ging Courtly Theatre om met conventies VS commedia dell’arte

Externe conventies zoals gewoonten en moraal werden geïntegreerd in de voorstelling.

Externe conventies raakten verstrengeld met de specifieke stedelijke cultuur en leidden tot een heruitvinding van de klassieke theatervormen.

Essentie van commedia dell’arte

• Professioneel

• Publicatie en verspreiding

• Mondelinge overlevering en literatuur

• Gezelschap

• Stock characters

• Lazzi: Kenmerkende stunts, grappen en streken

Essentie commedia dell’arte: professioneel

• Commedia dell'arte (komedie van professionele acteurs),

• commedia all'improviso (geïmproviseerde komedie)

• commedia a soggetto (komedie ontwikkeld op basis van een plot, thema of onderwerp)

Termen die worden gebruikt om de toneelstukken van professionele gezelschappen te onderscheiden van die die door amateur-acteurs worden opgevoerd.

Essentie commedia dell’arte: publicatie en verspreiding

De scenario's van de commedia dell'arte werden in de loop der tijd verfijnd en van het ene gezelschap op het andere overgedragen

wat is de Scala-collectie?

De Scala-collectie is een verzameling van de oudste vijftig scenario’s van Commedia dell’Arte, gepubliceerd door Flaminio Scala in 1611 onder de titel Il Teatro delle Favole Rappresentative.

Essentie commedia dell’arte: mondelinge overlevering en literatuur

De twee werden gecombineerd: de kern van de Commedia werd gevormd door de structurele spanning tussen een lineair, goed opgebouwd plot gebaseerd op een literair model en de improvisatie van de stand-upartiest.

essentie commedia dell’arte: gezelschap

• 10 acteurs: 7 mannen, 3 vrouwen

• Velen speelden hun hele carrière lang hetzelfde personage.

• Ze werkten nauw samen, als een familie

• Raakten gewend aan elkaars acteerstijl.

Essentie commedia dell’arte: stock characters

Deze personages waren stereotypen, wat betekent dat dezelfde personages in verschillende voorstellingen voorkwamen.

Belangrijkste stock characters in commedia dell’arte

• Pantalone(Meester van Zanni)

• Dottore(dokter)

• Capitano(kapitein

• Zanni(Dienaar van Pantalone)

• Arlecchino(harlekijn)

Essentie commedia dell’arte: Lazzi: Kenmerkende stunts, grappen en streken

• Alle personages hebben standaardgebaren die kunnen worden geïnterpreteerd als grappig.

• In de loop van de tijd werden bepaalde uitspraken, monologen en zelfs afscheidsscènes ontworpen voor specifieke personages.

wat betekent “persona” in de context van Commedia dell’Arte?

Het is het Latijnse woord voor masker en verwijst zowel naar het masker als naar het gemaskerde personage.

welke twee algemene categorieën van personages zijn er in Commedia dell’Arte

Er zijn de ongemaskerde personages, meestal jonge geliefden, en de gemaskerde personages, die meesters en bedienden omvatten.

Wat is het doel van de maskers in Commedia dell’Arte

Maskers laten acteurs de sociale hiërarchie en seksuele taboes doorbreken, bedriegen, liegen, ontsnappen aan gevolgen en meer op fysieke expressie vertrouwen

wat is een praktisch voordeel van maskers voor theatergezelschappen?

Een stock personage heeft vaak een masker. Een acteur kan eenvoudig vervangen worden omdat het personage via het masker herkenbaar blijft en snel door een nieuwe speler kan worden opgevoerd als die weet hoe hij het stock karakter moet spelen.

hoe loste Commedia dell’Arte het probleem van taalverscheidenheid in Italië op?

Door een fysieke taal te gebruiken met mime, universeel begrijpelijke personages, traditionele gags en grappen

in welke dialecten spraken de personages van Commedia dell’Arte?

• Pantalone: Venetiaans

• Dottore: Bolognese

• de geliefden: Toscaans

• Zanni: Bergamasque

• Capitano: Spaans-Italiaans.

wat behandelde Giovanni Bonifaccio in zijn boek L’arte de’ cenni (1616)?

Een boek dat bedoeld was als een uitgebreid overzicht van alle tekens die hij mogelijk achtte om te maken met lichaamsbewegingen en met kleding en versieringen.

Wat hoopt Bonifacio te bereiken met het schrijven van l’arte de’ cenni

Om te laten zien dat gebaren de meest expressieve en universele taal waren en dat ze konden dienen ter vervanging van de bestaande Toren van Babel van gesproken talen

hoe verschilde de beweging van verschillende personages in Commedia dell’Arte

Jonge mannen, oude mannen, soldaten en getrouwde vrouwen bewegen rustig; lagere klasse beweegt sneller.

wat suggereert een opgetrokken of gebogen schouder in Commedia dell’Arte?

Het suggereert vernedering, onderdanigheid en hypocrisie, vooral passend bij de Zanni.

Wie zijn de meesters in commedia dell’arte

• Magnifico(Pantalone)

• Magnifico

• Il dottore

• the capitan

Wie zijn de dienaren in commedia dell’arte

• Arlecchino

• Brighella

• Colombina