Saga sálfræðinnar - 24.ágúst

1. Hvað kemur á undan kenningasmíð um fyrirbæri?

Lýsing á fyrirbærinu þarf að koma á undan kenningasmíð um það. Við þurfum fyrst að gera grein fyrir því hvað fyrirbærið er áður en við getum sett fram ólíkar kenningar til að skýra það.

2. Af hverju þarf að lýsa mannlegri hegðun áður en við setjum fram kenningar um hana?

Til þess að ólíkar kenningar, t.d. sálgreining, atferlisgreining og hugfræði, geti raunverulega verið ólíkar skýringar á sama fyrirbærinu þurfum við fyrst að geta gert grein fyrir hvað „mannleg hegðun“ er.

3. Hvers konar spurning er „Hvað er X?“

Hún er hugtakaleg (forempirísk) spurning. Henni er ekki svarað einfaldlega með því að safna og greina gögn.

4. Hvaða fjórar leiðir má nota til að fjalla skipulega um hugtök?

1. Skilgreining (definition)

2. Stikagreining (parametric analysis)

3. Framsetning viðmiðunardæmis (paradigm case formulation)

4. Reiknikerfi (calculational system)

Þetta eru kölluð hugtakaleg amboð (conceptual-notational devices).

5. Hvað er stikagreining?

Aðferð þar sem fyrirbæri er greint niður í stika (parameters) sem geta tekið ákveðin gildi. Þannig getum við lýst hvernig eitt fyrirbæri er líkt eða ólíkt öðrum fyrirbærum sömu tegundar.

6. Hvað er dæmi um stikagreiningu á lit?

Lit má greina í:

ljóma (value/lightness) + mettun (chroma/saturation) + litblæ (hue).

7. Hvernig lítur hegðunarformúlan út?

<H> = <MA> = <E, V, Vn, K, F, Á, PS, Þ>

H = hegðun og MA = marksækið atferli. Síðan er hegðunin greind í átta stika.

8. Hvað stendur H fyrir?

Hegðun (Behavior).

9. Hvað stendur MA fyrir?

Marksækið atferli (Intentional Action).

10. Hvað stendur E fyrir?

Einstaklingur (Identity).

11. Hvað stendur V fyrir?

Vilji (Want).

12. Hvað stendur Vn fyrir?

Vitneskja (Know).

13. Hvað stendur K fyrir?

Kunnátta (Know-How).

14. Hvað stendur F fyrir?

Framkvæmd (Performance).

15. Hvað stendur Á fyrir?

Árangur (Achievement).

16. Hvað stendur PS fyrir?

Persónusérkenni (Person Characteristics).

17. Hvað stendur Þ fyrir?

Þýðing (Significance).

18. Hvað er reiknikerfi?

Kerfi þar sem skilgreint er endanlegt mengi staka (elements) og endanlegt mengi aðgerða (operations). Þegar aðgerð er framkvæmd á staki fæst útkoma (product), sem verður sjálf að staki.

19. Hvað er einfalt dæmi um reiknikerfi?

Ef upphaflega stakið er 0 og aðgerðin er alltaf „bæta við 1“ getum við myndað allar jákvæðar heiltölur. Skák er annað dæmi: staða taflmanna er stak og reglur um manngang eru aðgerðir.

20. Hvert er upphaflega stakið í reiknikerfinu fyrir hegðun?

Hegðunarformúlan:

<H> = <MA> = <E, V, Vn, K, F, Á, PS, Þ>.

21. Hvaða tvær mikilvægu aðgerðir eru notaðar í reiknikerfinu fyrir hegðun?

Innsetning (substitution) og eyðing (deletion).

22. Hver er munurinn á innsetningu og eyðingu?

Innsetning gefur okkur ákveðna hegðunartegund.
Eyðing gefur okkur ákveðna lýsingu á hegðun, en ekki nýja hegðunartegund.

23. Hvað fæst þegar <H> er sett inn sem gildi á V og Vn?

Þá fæst lýsing á:

vísvituðu atferli (Deliberate Action)

eða hegðun sem lýsa má sem:

„að breyta af ásettu ráði.“

24. Hvað fæst þegar <H> er sett inn sem gildi á Á?

Þá fæst lýsing á hegðun sem leiðir af sér aðra hegðun. Þetta kallast:

félagsleg athöfn (Social Practice).

25. Hvað er félagsleg athöfn (Social Practice)?

Hegðunarmynstur sem oft felur í sér fleiri en einn einstakling og þarf nánast alltaf að kenna fólki.

26. Hvernig tengist „að breyta af ásettu ráði“ félagslegri athöfn?

Samkvæmt glærunum er að breyta af ásettu ráði að taka þátt í félagslegri athöfn.

27. Hvað fæst þegar <H> er sett inn sem gildi á F?

Þá fæst lýsing á hegðun sem felur í sér aðra hegðun. Hegðun getur þannig verið marglaga.

28. Hvað gerum við þegar við spyrjum um útfærslu (implementation) hegðunar?

Við förum niður þýðingarstigann og skoðum hvernig hegðunin er framkvæmd.

29. Hvað gerum við þegar við spyrjum um þýðingu hegðunar?

Við förum upp þýðingarstigann og skoðum hvað hegðunin merkir eða hvaða stærra samhengi hún tilheyrir.

30. Hvað felst í eyðingu?

Við ákveðum að segja ekkert um ákveðna stika hegðunar. Það getur verið vegna þess að okkur skortir upplýsingar, höfum ekki áhuga á þeim eða viljum ekki taka opinberlega afstöðu til þeirra.

31. Hvernig er eyðing stika táknuð?

Með gríska bókstafnum þeta (θ).

32. Hvaða hegðunarlýsingar sýna glærurnar sem dæmi um eyðingu?

Meðal annars:

• Gerandalýsing (Agency Description)

• Verklýsing (Activity Description)

• Framkvæmdarlýsing (Performance Description)

• Árangurslýsing (Achievement Description)

• Tilraunarlýsing (Attempt Description)

• Klassísk skilyrðing

• Virk skilyrðing

33. Af hverju er erfitt að gera hreina stikagreiningu á persónu?

Vegna þess að einingin sem verið er að skoða er hegðun fólks yfir ævina og leiðirnar sem ein ævisaga getur verið lík eða ólík annarri eru óendanlegar. Þess vegna eru notaðir grófari flokkar.

34. Hverjir eru helstu undirflokkar persónusérkenna (PS)?

Glærurnar nefna:

• tilhneigingar (dispositions)

• persónuleikaþætti (traits)

• viðhorf (attitudes)

• áhugamál (interests)

• stíl/hátt (styles)

• mátt (powers)

• getu (abilities)

• þekkingu (knowledge)

• gildismat (values)

• afleiður (derivatives)

• ástand (states)

• burði (capacities)

• líkama (embodiment).

Þetta eru undirstikar PS-stikans.

35. Hvernig er persóna skilgreind?

Persóna er einstaklingur sem á sér sögu um að breyta af ásettu ráði eftir félagslegum leiðum.

Þetta tengir saman það sem kom á undan:

Persóna → saga um vísvitandi atferli (deliberate action) → innan félagslegra athafna (social practices).

36. Hvernig eru veikindi (pathology) skilgreind í lýsandi sálfræði?

Veruleg skerðing á getu manneskju til að breyta af ásettu ráði, sem jafngildir verulegri skerðingu á getu hennar til þátttöku í félagslegum athöfnum samfélagsins.