Nederlands: Taalkunde, Literatuur en Communicatie

Deze flashcards bevatten kernbegrippen uit de Nederlandse taalkunde en literatuurwetenschap, gebaseerd op de verstrekte lesnotities over tekststructuren, literaire genres, poëzie, stijlfiguren en grammatica.

Kernzin

De belangrijkste zin uit een alinea, meestal de eerste of de laatste zin.

Signaalwoorden

Woorden die tekstverbanden uitdrukken, zoals opsomming, tijd, reden of oorzaak-gevolg.

COBVOP

Afkorting voor de zes tekststructuren: Chronologisch, Opsommend, Beschrijvend, Verklarend, Oorzaak-gevolg en Probleemoplossend.

OAAI

Afkorting voor de vier tekstsoorten gebaseerd op het doel van de schrijver: Overtuigend, Amuserend, Activerend en Informerend.

Primaire literatuur

De oorspronkelijke tekst van een auteur, zoals het dagboek van Napoleon.

Secundaire literatuur

Teksten die geschreven zijn over primaire literatuur, zoals een biografie van Napoleon gebaseerd op zijn dagboek.

Factie

Een tekstsoort bestaande uit waargebeurde elementen die met fantasie worden aangevuld.

Proza

Een verhaalgenre dat al het geschreven werk omvat dat geen poëzie, drama of lied is.

Epiek

Een objectief en rationeel hoofdgenre waarbij het verhaal en het verslag van gebeurtenissen centraal staan.

Lyriek

Een subjectief en emotioneel hoofdgenre waarbij gevoelens en sfeer centraal staan en er weinig gebeurt.

Dramatiek

Een hoofdgenre waarbij dialoog en actie centraal staan, zoals bij toneel.

Tragedie

Een 'treurspel' met een ernstige handeling en vaak een noodlottige afloop voor de hoofdpersoon.

Ironie

Een stijlfiguur waarbij men de spot drijft door het tegenovergestelde te zeggen van wat men bedoelt.

Sarcasme

Bijtende, aanvallende en scherpe spot die vaak gemener is dan ironie.

Satire

Een kunstvorm die op humoristische wijze maatschappelijke kritiek geeft via ironie, parodie of sarcasme.

Novelle

Een prozawerk dat iets langer is dan een kort verhaal, met een beperkt aantal personages en een belangrijk keerpunt.

Fabel

Een kort, gemakkelijk verhaal met een morele les, vaak met pratende dieren als personages.

Hagiografie

Een biografie over het leven van een heilige.

Cursiefje

Een kort, humoristisch stukje in een dag- of weekblad over een verschijnsel uit het dagelijks leven.

Bildungsroman

Een psychologische roman die de geestelijke ontwikkeling van de protagonist beschrijft van jeugd naar volwassenheid.

Utopische roman

Een roman over een denkbeeldige, perfecte wereld die in werkelijkheid onmogelijk is.

Sonnet

Een dichtvorm bestaande uit $14$ regels met een vast ritme en rijmschema.

Acrostichon

Een gedicht waarvan de eerste letters van de woorden of strofes samen een nieuw woord vormen.

Haiku

Een Japanse dichtkunst bestaande uit $3$ regels met een lettergreepverdeling van $5 - 7 - 5$.

Strofe

Een tekstblok of onderdeel van een gedicht of songtekst.

Kwatrijn

Een strofe bestaande uit $4$ versregels met vaak twee rijmklanken.

Distichon

Een strofe bestaande uit slechts $2$ versregels.

Alliteratie

Rijmvorm waarbij de eerste medeklinkers van woorden hetzelfde zijn (stafrijm).

Assonantie

Rijmvorm waarbij alleen de klinkers van woorden met elkaar rijmen (halfrijm).

Slagrijm

Een rijmstructuur waarbij alle opeenvolgende regels rijmen ($AAAA$).

Gekruist rijm

Een rijmstructuur waarbij de regels om en om rijmen ($ABAB$).

Omarmend rijm

Een rijmstructuur waarbij de eerste en laatste regel rijmen, en de middelste twee op elkaar ($ABBA$).

Protagonist

Het hoofdpersonage in een verhaal of toneelstuk.

Antagonist

Het personage dat de tegenspeler is van de protagonist.

Flashforward

Een vooruitwijzing in een verhaal naar gebeurtenissen die nog moeten plaatsvinden.

Tijdvertraging

Een verteltechniek waarbij een korte gebeurtenis zeer uitgebreid wordt omschreven.

Auctorieel hij-vertelstandpunt

Een perspectief waarbij een externe verteller alles weet van alle personages (alwetende verteller).

Antropomorfisme

Het toekennen van menselijke eigenschappen, uiterlijk of gedrag aan niet-menselijke wezens of objecten.

Metoniem

Een naamsverwisseling waarbij iets indirect wordt aangeduid via een nauw verbonden begrip (bijv. 'een glaasje drinken').

Pars pro toto

Een vorm van metonymie waarbij een deel wordt gebruikt om het geheel aan te duiden (bijv. 'neuzen tellen' voor personen).

Litotes

Een stijlfiguur waarbij men iets bevestigt door het tegenovergestelde te ontkennen (bijv. 'niet erg slim').

Onomatopee

Een klanknabootsing, zoals 'tic tac' of 'vroem'.

Paradox

Een schijnbare tegenstelling die op een dieper niveau wel logisch is.

De Tachtigers

Een literaire beweging ($1880 - 1894$) die streefde naar impressionisme en naturalisme.

Avant-Garde

Een vernieuwende literaire stroming tussen de twee wereldoorlogen die brak met traditionele opvattingen.

Sociolinguïstiek

Het vakgebied binnen de taalkunde dat de relatie tussen taalgebruik en de maatschappij bestudeert.

Indo-Europese talen

De overkoepelende taalfamilie waartoe onder andere de Germaanse, Romaanse en Slavische talen behoren.

Sociolect

Een taalvariant die gesproken wordt door een specifieke sociale groep of klasse.

Etnolect

Een taalvariant die bepaald wordt door de etnische afkomst van de sprekers.

Archaïsme

Een verouderde taalvorm, woord of zinsconstructie.

Drogreden

Een redenering die aannemelijk lijkt, maar inhoudelijk niet correct is (schijnreden).

Cirkelredenering

Een drogreden waarbij het standpunt en het argument inhoudelijk hetzelfde zijn.

Syllogisme

Een logische sluitrede bestaande uit een majorpremisse, een minorpremisse en een conclusie.

Neologisme

Een nieuw gevormd woord om een nieuw verschijnsel in de maatschappij aan te duiden.

Porte-manteauwoord

Een woord gevormd door het combineren van twee bestaande woorden, zoals 'brunch' ($breakfast + lunch$).

Morfologie

De leer van de woordvorming en woordopbouw.

Antoniem

Woorden die elkaars tegengestelde zijn, zoals 'lang' en 'kort'.

Homoniem

Woorden met dezelfde spelling en uitspraak, maar een andere betekenis (bijv. 'arm').

Denotatie

De letterlijke betekenis van een woord.

Connotatie

De figuurlijke of gevoelsmatige betekenis van een woord.

Eponiem

Een woord dat is afgeleid van een eigennaam, zoals 'Zeppelin' of 'Celsius'.

Hyperoniem

Een woord met een ruime betekenis dat andere woorden (hyponiemen) overkoepelt (bijv. 'ouder' is het hyperoniem van 'vader').

Pleonasme

Het gebruik van een overbodig woord dat een eigenschap noemt die al in het hoofdwoord zit (bijv. 'rood bloed').

Tautologie

Het herhalen van een begrip met een ander woord dat nagenoeg dezelfde betekenis heeft (bijv. 'gratis en voor niks').

Tangconstructie

Een stijlfout waarbij woorden die bij elkaar horen te ver uit elkaar staan in een zin.