Elementet e Bllokut P (I) - Kimi 11

Karta studimi mbi elementet e grupeve 13, 14 dhe 15 te bllokut P, duke mbuluar vetite fiziko-kimike, mineralet, proceset industriale dhe perberjet kryesore sipas leksionit te Dr. Auror Rrahmani.

Elementet e Grupit 13 (III A)

Grup i elementeve (B, Al, Ga, In dhe Tl) me konfiguracion $ns^2 np^1$ ne shtresen e fundit, ku bori eshte metaloid ndersa te tjeret jane metale.

Bori

Element me numer atomik $5$, gjysem metal, i cili sillet si acid i Lewis-it sepse ka hapsire ne orbitalen p dhe behet akceptor i elektroneve.

Boraksi

Minerali kryesor i borit me formulen $Na_2B_4O_7 \times 10H_2O$.

Sasolina

Forme e acidit borik $H_3BO_3$ qe eshte prezent kryesisht ne rajonet vullkanike.

Borane

Klase e hidrureve te borit (si $\text{BH}_3$, $B_2H_6$) ku hidrogjeni ka numrin oksidues $-1$.

Boksi9

Minerali kryesor i aluminit ($Al_2O_3 \times 2H_2O$), i cili sherben si lende e pare ne procesin Hall.

Procesi Hall

Procesi i perfiCmimit te aluminit permes elektrolizes se oksidit te aluminit te shkrirë ne kriolit ($Na_3AlF_6$).

Amfotern

Veti e substancave, si $Al_2O_3$, qe reagojne dhe me acide dhe me baza (psh. alumini vepron me $\text{HCl}$ dhe me $\text{NaOH}$).

Shape

Kripra te dyfishta me formule $MAl(SO_4)_3 \times 12H_2O$, ku $M$ eshte nje ka9on monovalent si $K^+$.

Aluminotermi

Procesi ku alumini perdoret si mjet reduktues per perfiCmin e disa metaleve.

Gazi gjeneratorik

Perzierje e monoksidit te karbonit dhe azotit ($2CO + 4N_2$) qe fitohet duke perçuar ajrin neper thengjill te skuqur.

Gazi ujor

Perzierje e $CO$ dhe $H_2$ qe fitohet nga veprimi i avujve te ujit ne thengjill ne temperature te larte.

Akull i thate

Dioksidi i karbonit ($CO_2$) ne gjendje te ngurte.

Uji mbreteror

Perzierje e tretesires se perqendruar te acidit nitrik me acidin klorhidrik ne raport $1:3$, e njohur per tretjen e arit.

Silici

Elemen9 i dyte me prezent ne koren e tokes ($27.7 \%$), gjysemmetal me strukture kristalore oktaedrike te njejte me diaman9t.

Silikoza

Smundje serioze e mushkrive e shkaktuar nga thithja e pluhurave qe permbajne alfa $SiO_2$.

Uje xhami

Silikat i natriumit ($Na_2Si_3O_7$) qe fitohet me shkrirje te silices dhe karbona9t te natriumit.

Gazi gaztor

Oksidi i diazo9t ($N_2O$), i cili ka efekt narko9k dhe shkakton nje gjendje te gezueshme.

Procesi Haber

Metoda industriale per prodhimin e amoniakut ($NH_3$) nga azo9 dhe hidrogjeni ne $500^\circ C$ dhe tryesni $200-600\,atm$.

Fosfori i bardh

Trajte alotropike e fosforit, shume helmuese dhe e paqendrueshme, qe ndizet vetve9u ne ajer ne temperature $30^\circ C$.

Fosfina

Hidruri me i rendesishem i fosforit ($PH_3$), me strukture te ngjajshme me amonjakun por me veti bazike shume me te dobta.

Superfosfat

Pleh kimik i perbere nga perzierja e $Ca(H_2PO_4)_2$ dhe $CaSO_4$.