Nucleïnezuren, celcyclus en celdelingen (p. 11 -23 9.5. Meiose of reductiedeling)

Wat is een karyogram?

Een geordende chromosomenkaart van een cel, gerangschikt volgens grootte en vorm.

Wanneer kan men chromosomen fotograferen voor een karyogram?

Tijdens late profase of metafase van de celdeling.

Wat is een karyotype?

Een ander woord voor karyogram of chromosomenkaart.

Hoe worden chromosomen in een karyogram gerangschikt?

Van groot naar klein, per homologe paar.

Wat zijn homologe chromosomen?

Chromosomen met dezelfde grootte, vorm en genen op dezelfde plaats.

paren van overeenkomstige chromosomen in een diploïde cel, waarbij één exemplaar van de moeder en één van de vader afkomstig is

Waar staan de geslachtschromosomen in een karyogram?

Rechtsonder.

Welke chromosomen bepalen het geslacht?

De geslachtschromosomen X en Y.

Wat is het karyogram van een normale man?

46, XY.

Wat is het karyogram van een normale vrouw?

46, XX.

Welk geslachtschromosoom is groter: X of Y?

Het X-chromosoom.

Welk chromosoom bevat meer genen: X of Y?

👉 Het X-chromosoom bevat meer genen dan het Y-chromosoom.

Komen afwijkende karyogrammen voor?

Ja, bij genoommutaties.

Is het aantal chromosomen per soort constant?

Ja, elke soort heeft een vast, karakteristiek aantal.

Wat betekent het diploïde aantal (2n)?

Het totale aantal chromosomen in lichaamscellen.

Wat is het diploïde aantal chromosomen bij de mens?

2n = 46.

Wat betekent het haploïde aantal (n)?

De helft van het diploïde aantal chromosomen.

In welke cellen is het haploïde aantal aanwezig?

in gameten (eicellen en zaadcellen).

Wat is het haploïde aantal chromosomen bij de mens?

n = 23.

Waarom is het aantal chromosomen meestal een even getal?

Omdat chromosomen in homologe paren voorkomen.

Zijn vorm en grootte van chromosomen soortspecifiek?

Ja.

Hoeveel chromosomen heeft de mens (2n)?

46

Wat zijn homologe chromosomen?

Twee chromosomen met dezelfde lengte, vorm en genen op dezelfde plaats.

Hebben homologe chromosomen identieke informatie?

Nee, wel informatie van dezelfde aard.

Wat zijn allelen?

Verschillende versies van hetzelfde gen.

Waarvoor kunnen homologe chromosomen verschillende informatie dragen?

Bijvoorbeeld oogkleur (bruin vs blauw).

van wie erf je homologe chromosomen?

Eén van de moeder en één van de vader.

Wat betekent diploïd (2n)?

De cel bevat homologe chromosomenparen. (=twee sets chromosomen)

Wat betekent haploïd (n)?

De cel bevat geen homologe chromosomenparen.

Zijn lichaamscellen diploïd of haploïd?

Diploïd.

Zijn voortplantingscellen diploïd of haploïd?

Haploïd

Wat betekent triploïd (3n)?

Drie homologe chromosomen per groep.

Wat betekent tetraploïd (4n)?

Vier homologe chromosomen per groep.

In welke organismen komt polyploïdie vaak voor?

Planten

Zijn veel cultuurgewassen polyploïd?

Ja

Wat zijn autosomen?

Chromosomen die lichaamskenmerken bepalen.

Geef voorbeelden van kenmerken bepaald door autosomen.

Oogkleur, haarkleur, bloedgroep.

Wat zijn heterosomen?

Geslachtschromosomen (X en Y).

Wat is het verschil tussen haploïd/diploïd en autosomen/heterosomen?

• HAPLO / DIPLO = HOEVEEL

• AUTO / HETERO = WELK TYPE

Haploïd/diploïd zegt iets over het aantal chromosomen, autosomen/heterosomen over het type chromosomen.

Kan een diploïde cel zowel autosomen als heterosomen bevatten?

Ja. Een diploïde lichaamscel bevat autosomen én heterosomen.

Zijn heterosomen altijd haploïd en autosomen altijd diploïd?

Nee. Zowel autosomen als heterosomen kunnen voorkomen in diploïde én haploïde cellen.

Als je een vraag ziet met haploïd/diploïd dan denk je aan

AANTAL

Als je autosomen/heterosomen ziet dan denk je aan

TYPE

hoe ziet de vrouwelijk lichaamcel uit?

Vrouw (diploïd)

• 2n = 46 chromosomen

• 22 paar autosomen (44 chromosomen)

• 1 paar heterosomen → XX

diploid uitleggen met voorbeeld mannelijk cel:

• Diploïd = chromosomen komen in paren voor

• Dat paar hoeft niet altijd homoloog te zijn
  → bij mannen is XY een niet-homoloog paar

Maar het telt wél mee in 2n = 46

Wat zijn heterosomen?

Geslachtschromosomen (X en Y).

Welke combinatie heterosomen geeft een vrouw?

XX

Welke combinatie heterosomen geeft een mannelijk?

XY

Hoeveel homologe paren heeft een vrouw?

23

Hoeveel homologe paren heeft een man?

22 + één niet-homoloog paar (XY).

Wat is de celcyclus?

Celgroei gevolgd door celdeling.

Waarom is celdeling nodig voor groei?

Cellen kunnen maar beperkt groter worden.

Uit welke twee grote fasen bestaat de celcyclus?

Interfase en celdeling.

Wat is de interfase?

De periode tussen twee celdelingen.

Uit welke fasen bestaat de interfase?

G1-fase, S-fase en G2-fase.

In welke fase bevinden cellen zich die niet meer delen?

G0-fase.

Wat gebeurt er tijdens de G1-fase?

Groei van de cel door toename van cytoplasma.

In welke fase is de metabolische activiteit het grootst?

G1-fase.

Welke stoffen worden aangemaakt in de G1-fase?

Proteïnen en nucleotiden.

In welke vorm bevindt het DNA zich tijdens G1?

Als chromatinevezels.

Welke fase bepaalt vooral de duur van de celcyclus?

De G1-fase.

Hoe lang duurt de G1-fase in foetale weefsels?

Slechts enkele uren.

Hoe lang kan de G1-fase duren bij volwassenen?

Tot een halve dag.

Wat gebeurt er tijdens de S-fase?

Het DNA in de celkern wordt verdubbeld.

Hoe heet het proces waarbij DNA wordt gekopieerd?

DNA-replicatie.

Waarom is DNA-replicatie noodzakelijk?

Zodat dochtercellen evenveel en hetzelfde erfelijk materiaal krijgen.

Hoe lang duurt de S-fase gemiddeld?

Ongeveer 8 uur.

Welk enzym start de DNA-replicatie?

Helicase

Wat doet helicase

Verbreekt de waterstofbruggen tussen complementaire basen.

Wat ontstaat wanneer de DNA-strengen uit elkaar wijken?

Een replicatievork.

Hoe ziet de replicatievork eruit?

V-vormig.

Waar start DNA-replicatie?

Op AT-rijke basensequenties (origin of replication).

Waarom start replicatie op AT-rijke plaatsen?

A-T heeft slechts 2 waterstofbruggen, makkelijker te verbreken.

Hoeveel waterstofbruggen zijn er tussen G en C?

3

Start DNA-replicatie op één plaats of meerdere?

Op meerdere plaatsen tegelijk.

Waarom start replicatie op meerdere plaatsen?

sneller, Om tijd te besparen.

Welk enzym maakt de nieuwe DNA-ketens?

DNA-polymerase.

Welke bouwstenen gebruikt DNA-polymerase?

Vrije nucleotiden (dATP, dTTP, dGTP, dCTP).

volgens welk principe worden nucleotiden gekoppeld?

Complementaire baseparing (A-T en C-G).

Wat gebeurt er met de fosfaten bij koppeling van nucleotiden?

2 fosfaten worden afgesplitst en leveren energie.

In welke richting kan DNA-polymerase werken?

Enkel in de 5’-3’ richting.

Wat is de leading strand?

De streng die continu wordt gesynthetiseerd.

• 🧬 Leading strand = continu opgebouwd

• ➡ Loopt mee met de replicatievork

• 🔄 Synthese gebeurt in 5’ → 3’ richting

Op welke oorspronkelijke streng ontstaat de leading strand?

Op de 3’-5’ streng.

Wat is de lagging strand?

De streng die in fragmenten wordt gesynthetiseerd.

• 🧬 Lagging strand = wordt in fragmenten gemaakt

• ↩ Synthese gebeurt tegen de richting van de replicatievork in daarom in stukjes/ fragmenten gemaakt

• 🧩 Bestaat eerst uit Okazaki-fragmenten

• 🔗 Wordt later aan elkaar gezet door DNA-ligase

Op welke oorspronkelijke streng ontstaat de lagging strand?

Op de 5’-3’ streng.

Waarom wordt de lagging strand in fragmenten gemaakt?
→

Omdat DNA-polymerase alleen 5’-3’ kan werken.

Hoe heten de fragmenten van de lagging strand?

Okazaki-fragmenten.

Waarom verloopt de synthese van de lagging strand trager?

Omdat DNA-polymerase telkens opnieuw moet starten.

Waarom kan DNA-polymerase niet zelfstandig starten?

Het heeft een primer nodig.

Wat is een primer?

Een korte RNA-keten die startpunt vormt voor DNA-synthese.

Welk enzym maakt de primers?

Primase.

Waar bindt de primer?

Complementair op de DNA-enkelstreng aan de 3’-zijde.

Wat doet DNA-polymerase met de primer?

Verlengt deze tot een nieuwe DNA-streng.

Welk enzym verbindt Okazaki-fragmenten?

Ligase

Welke binding maakt ligase?

Fosfodiësterbinding

Wat is het eindresultaat van DNA-replicatie?

Twee identieke DNA-moleculen.

Waarmee zijn de nieuwe DNA-moleculen identiek?

Met elkaar én met het oorspronkelijke DNA.

Wat betekent semiconservatieve replicatie?

Elke nieuwe DNA-molecule bevat één oude en één nieuwe streng.

Hoe vaak gebeuren fouten bij DNA-replicatie?

Ongeveer 1 fout per 10 000 basen.

Kan DNA-polymerase fouten herstellen?

Ja, door proofreading.

Wat gebeurt er met primers tijdens correctie?

Ze worden vervangen door DNA.