vmt

Kardinaal Cisneros

1436-1517

biechtvader van Isabella I van Castilië

2x regentschap over Castilië

Biblia Complutensis

universiteit de Complutense

grondlegger moderne Bijbelwetenschap

Het Placcaet van Verlatinghe

26 juli 1581, Den Haag

=officieel besluit van de Staten-Generaal van de opstandige Nederlandse gewesten, waarin ze Filips II en erfgenamen voor eeuwig vervallen verklaren van de soevereiniteit over de Nederlanden

= een ongeziene daad tegen de toen machtigste monarch van de christenheid

inspireerde de Amerikaanse Onafhankelijkheid en de Brabantse Omwenteling

Armada Invencible

voorjaar 1586: Filips II opdracht grootste vloot om Engeland aan te vallen om zo Elizabeth I van de troon te stoten

eind mei 1588: vaart van Lissabon naar het Kanaal

=130schepen en 30.000 mensen

begin augustus 1588: in het Kanaal nabij Calais; niet ver van Dujinkerke wwaar Parma’s leger wacht; Francis Drake (Engeland) opent aanval; Armada uiteengedreven, hergroeperen, onder vuur gezet

eind september 1588: terug in Spanje; 70/130 boten verloren

basis van de Engelse suprematie over de wereldzeeën

de Sonttol

Sont = zeestraat, verbindt Noordzee met de Baltische Zee

1429: Erik VII (Deense koning) stelde Sonttol in voor alle niet-Deense schepen

belangrijkste bron van inkomsten voor de Deense kroon

zorgvuldig bijgehouden —> belangrijke bron voor de economische geschiedenis

parlementen in Frankrijk

= gerechtelijke hoven en bestuurlijke organen

behoeders van de fundamentele Franse rechtsprincipes

wantrouwig tegenover nieuwe wetten door koninklijke regering uitgevaardigd

kon invloed uitvoeren op de vorstelijke wetgeving door hun remonstrantierecht

koning kon parlement bevelen wet door te voeren

meerderheid behoorde tot de gegoede burgerij + adel

Rendaut, Richelieu en La Gazette

1631 - begin 20ste eeuw

een nieuwsblad + propaganda kanaal vorstelijke politiek in binnen- en buitenland ondersteunde

verspreiding over heel Frankrijk

koste ca. ½ dagloon ongeschoolde arbeider

kringen van burgers, hoge ambtenaren, kooplieden + diplomaten

in het buitenland gelezen

spreekbuis van de macht —> nooit kritiek

Kaunitz, rechterhand Maria Theresia

meest invloedrijke diplomaat in dienst van Maria Theresia

1747: Oostenrijkse onderhandelaar op de vredesbesprekingen van Aken

1749: ambassadeur in Parijs

1753: staatskanselier (=verantwoordelijk buitenlandse politiek)

1761: oprichting de Staatsraad

allianties Frankrijk en Rusland

buitenlandse politiek: defensief

binnenlandse politiek: versterken, internationale positie grootmacht ondersteunen

verlichting

Szlachta

aristocratie Polen-Lithouwen (8% bevolking)

adeldemocratie

almachtige heersers over boeren

oefenden politieke macht uit via Sejm (= parlement met 2kamers)

—> in het Gemenebest geen beslissing zonder Sejm zegen erover geeft

—> libertum veto

Gibraltar

= klein + strategische rots op het Iberische schiereiland

1704: Spaanse Successieoorlog: Engelse-Staatse vloot veroverde de Rots van Gibraltar

1713: aan Engeland toegewezen

loop 18de eeuw: Spanje nooit in geslaagd territorium in te nemen

belangrijke militaire basis voor Engeland (toezicht zeeverkeer Straat van Gibraltar)

1779-1783: blokkade door Spanje en Frankrijk (kant van Amerika)

belangrijke haven Engelse vloot

nog altijd in Engelse handen

Lorenzo Valla en de gift van Constantijn

Constitutum Constantini = keizerlijk edict waarin keizer Constantijn West-Romeinse Rijk schenkt aan paus Silvester I

1440; Lorenzo Valla schreef redevoering voor koning Alfonso V van Aragon

redevoering: waarachtigheid Constitutum Constantini bekritiseerd

—> conclusie: vervalsing

titel redevoering = Over de ten onrechte geloofde en uitgevonden gift van Constantijn

Lorenzo Valla = humanist

de voedingsbodem voor de Reformatie in de Nederlanden

Heilig Roomse Rijk: Luther spreekt ongeletterden aan tegen de kerk (preken + spotprenten)

de Nederlanden 15de eeuw: geletterdheid stijgt (steden + dorpen scholen)

begin 16de eeuw: sterk lokaal ingebedde intellectuele infrastructuur

introductie Reformatie verliep via drukpers, redewijkerkamers, scholen

plaatsen met culturele infrastructuur: snelle hervormingsgezinden

Theologie en natuurkunde bij Newton

1713: 2de editie van Principia mathematica voegde Isaac Newton het Scholium Generale toe

sterk heterodox godsbeeld verdedigen

vanaf vroege jaren 1670: veel tijd theologie

Newton godsbeeld = bijna Oud Testamentische God, aanwezigheid + aandacht de stabiliteit van de hele schepping afhangt

‘gravitatie’ = vreemde aantrekkingskracht

de Encyclopédie

Diderot en d’Alembert

= grootste editoriale onderneming ooit (in zijn tijd + omvang)

kritische geest + nieuwsgierige ambities van de Verlichting

150vakspecialisten

levende kennis van mensen

geheel nieuwe creatie

artikels samengebracht in grote gehelen die logisch geordend zijn volgens inhoud

veel ruimte en aandacht besteed aan technologie, productieprocessen en recente uitvindingen

28delen

demografische transitie

beschrijft overgang van een regime met hoge sterfte- en geboortecijfers naar een regime met lage sterfte- en geboortecijfers

in Europa overgang tussen 1750 en 1960

theorie Amerikaanse demograaf Frank Notestein (1946): voorwaarde overgang = wijzigingen van de traditionele sociaaleconomische structuren

transitiefase: daling van sterfte + geboorte

—> sterfte daalt vroeger dan geboorte = onevenwicht bevolkingsaantal

‘demografische revolutie’

Malthusiaans plafond

= omvang bevolking beperkt door de beschikbare middelen

theorie Britse econoom Thomas Malthus (1766-1834): stelde bevolking bij ongehinderde groei toeneemt volgens een meetkundige reeks (*2) terwijl productie nooit sneller kan toenemen dan rekenkundige reeks (+1)

—> voedseltekorten, epidemieën

positive checks: buitensporige stijging door natuur beperkt

preventive checks: vrijwillige beperking groei (seksuele onthouding, hogere huwelijksleeftijd, …)

neomalthusianen: eind 19de eeuw: bevolkingsaanwas afremmen door het gebruik van voorbehoedsmiddelen

Wet van Gresham

= verklaring verstoring in de geldcirculatie

treedt op wanneer de feitelijke waardeverhoudingen tussen de 2punten niet overeenkomt met de vastgestelde prijsverhouding

bad money drives out good

schommelingen in de markt prijs van goud en zilver (zilvermunten grootste verspreiding)

Edward Jenner (1749-1823)

Engelse arts

basis belangrijke medische vernieuwingen

ontdekte toevallig inenting met het koepokkenvaccin levenslange bescherming tegen menselijke virus van de pokziekte

—> besmettelijke ziekte + pokziekte tijdens de 19de eeuw sterk teruggedrongen

pokkenvirus = enige virus vandaag volledig uitgeroeid van de aardbol

Richard Weston (1591-1652)

Engelse kanalenbouwer en agronoom

royalist en katholiek

—> 1644: uitwijken naar de Zuidelijke Nederlanden: observeerde plaatselijke landbouwmethodes; schreef brief over belangrijke bevindingen

A disours of Husbandry used in Brabant and Flanders

—> vruchtwisselingstelsel

—> rapen en klaver als dierenvoer

—> bediscussieerd in kringen van landbouwvernieuwingen

—> belangrijke invloed op de wijzigingen in de Engelse landbouw

François Quesnay (1694-1774)

stichter van de fysiocratie school

franse stroming: nadruk op de landbouw als enige bron van welvaart (classe productive); sector van de handel en nijverheid (classes stériles)

economie veel gelijkenissen bloedsomloop: economisch proces = kringloop van geld en goederenstromen die aan eigen wetten gehoorzamen

laissez-faire-politiek

voorloper liberalisme

ambachten

= geprivilegieerde organisatie van stedelijke handwerklieden of handelaars die zich toelegden op het produceren en verhandelen van een bepaald type product of actief binnen een bepaalde sector

= institutionele kader voor vrijwel alle stedelijke nijverheden

meerderheid = kleine ambachten

sterk hiërarchisch georganiseerd

1. de meester = leider van het werkatelier + eigenaar

2. de gezellen = knechten

3. de leerjongens

voor centrale overheden ambachten hinderpaal voor de economische vooruitgang

in de Nederlanden afgeschaft onder Frans bewind

Mercantilisme

economisch beleid van de gecentraliseerde staten gedomineerd door mercantilistische gedachtengoed

internationale handel = belangrijke bron van inkomen

de overheid probeerde de internationale concurrentiepositie te verbeteren door hoge protectionistische invoerrechten te heffen op afgewerkte buitenlandse producten en subsidies toe te kennen aan binnenlandse producten

hoogtepunt Engeland 1651: uitvaardiging Act of Navigation

Frankrijk: colbertisme

Pruisen: kameralisme

Peter Laslett (1915-2001)

grondlegger van de discipline van de historische demografie

boek ‘The world we have lost’ (1965): bezwaar wijze waarop gezinssociologen het kerngezin typisch verschijnsel industriëlesamenleving beschouwen; werk omvang en samenstelling van het huishouden in de vroegmoderne tijd

schema Le Play weerlegd

sticht met Wrigley de Cambridge Group for the History of Population and Social Structure

Household and family in the past time (bundel): resultaat en werkwijze

Charivari

= om inbreuken op de traditionele gewoonten publiekelijk aan de kaak te stellen en te veroordelen

= geheel van rituelen

diep ingebed in vroegmoderne gemeenschapsleven

—> Italië = mattinata

—> Engeland = Skimmingtonride

—> Frankrijk = charivari

—> Nederlanden = ketelmuziek

fenomeen niet voorbehouden aan de cultuur van adolescenten: volwassenen actieve rol; dominante vrouwen object dergelijke spotterij

de corenbloem

= rederijkerskamer opgericht 15de eeuw in Brussel

rederijkerskamer = gilden of broederschappen van leken vrije tijd toelegden op toneel en lyriek

ledenregister bijgehouden (hogere middenklasse)

patroonheilige = Sint-Sebastiaan

Brusselse Calvinistische Republiek (1577-1585): propaganda maken calvinistische zaak

= belangrijke corporatie in het contrareformatische Brussel

leden bepaalden de koers + creatief omgingen met de mogelijkheden en beperkingen van het corporatieve model

Elizabeth I, de Virgin Queen

huwde bewust nooit; huwelijkalliantie met Frans, hertog van Anjou ernstig overweging genomen

zwakke positie als ongehuwde vrouw politiek uit te buiten: beeld van de Virgin Queen geboren

voorgesteld als incarnatie van de Engelse staat

herinterpreteren middeleeuwse politieke theorie van the kings two bodies

Tilbury speech (1588): Elizabeth sprak in eigen persoon haar troepen toe

Elizabeth en regering controleren de iconografische voorstellingen van de vorstin

Juan Luis Vives

toenemende armoede en bedelarij in de 15de en 16de eeuw beroerde de vorsten en humanisten

= humanist, Bruggeling van Spaanse afkomst, joodse wortels

schreef invloedrijke werken: pedagogie, wijsbegeerte, filologie, theologie en rechtsgeschiedenis

1526: De Subventione Pauperum

—> lokale besturen plicht om armenzorg te organiseren en de steunfondsen voor de liefdadigheid te centraliseren

—> bedelarij verboden

—> armen in categorieën onderverdelen (stadsfunctionarissen)

—> oprichting van scholen voor de kinderen van de armen

grote invloed prakrijk: werk kwam tot stand, meerdere steden reorganiseren de armenzorg

J.J.P. Vilain XIV en het onstaan van het moderne gevangeniswezen

= burggraaf, invloedrijke sociale hervormer, groot pleitbezorger van een actieve economische politiek

= grondlegger van het cellensysteem in het gevangeniswezen

basis van aantal initiatieven ter bevordering van landbouw, handel en nijverheid

de conjuncturele crisis van 1767-1773 en de hongerrellen in verschillende Vlaamse steden

—> zonder sociale maatregelen economische projecten niet mogelijk waren

merkte bij klopjachten op landlopers op: waren misdadigers, ongeschoolden + werkloze bedelaars

—> landlopers heropgevoed om reïntegratie in het arbeidsproces mogelijk te maken

1772: provinciaal correctiehuis Gent opgericht

—> louter penitentaire instelling; scholing + opvoeding verdween op achtergrond

Azteken of Mexica’s?

13de eeuw: Nahuatl-sprekende migranten uit Aztlan vestigen zich in de Vallei van Mexico

Azteken oorsprong noorden Mexico of Zuidwesten van de VS

in briefwisseling Cortes en Karel V schreef Cortes ‘die van Mexico’

Spaansekronieken term ‘Mexica’

Benaming ‘Azteken’: begin 19de eeuw gelanceerd door Alexander van Humboldt (Mexicokenner)

The Conquest of Mexico (1843): verspreidt term ‘Azteken’ dankzij standaardwerk

Bartolomé de las Casas (1484-1566)

= geestelijke vanaf 1502 in de Nieuwe Wereld

getuige van de mishandeling + uitbuiting van de inheemse bevolking op de encomiendas

—> na felle protesten tegen keren

—> voerde campagne om lot indianen in Spaans-Amerika te verbeteren + encomienda-systeem afteschaffen

1542: uitvaardiging van de Nuevas Leyes alle aspecten van de encomiendas strikt geregeld

—> Indianen = onderdanen van de Castiliaanse kroon (geen slaven)

—> bleef dode letter

1544: bisschop van het Mexicaanse Chiapas

—> andere aanpak van missionering

—> bekering = vreedzaam met respect voor de autochtone cultuur

1562: historia general de las Indias

1578: Seer cort verhael van de destructue van d’Indien

—> nederlandse vertaling

—> aanklacht tegen wangedrag Spaanse kolonisator

Itinerario, voyage ofte schipvaert …

eind 16de eeuw: Republiek vastbesloten veroveren koloniale handel Verre Oosten

—> Portugese monopolie in Verdrag van Tordesillas

Jan van Linschoten (1563-1611)

—> uiterst geheime informatie over de vaar- en zeeroutes

—> kopieerde cruciale nautistische gegevens voor veilige navigatie (stromingen, dieptes en zandbakken)

—> in korte tijd alle informatie verworven die nodig was voor navigatie

Itinerario (1596) = prachtige prenten + nauwkeurige kaarten

—> routebeschrijving, koopmansgids, verhandeling over landen + volken in Azië

1602: oprichting VOC

Le Père du Canada

Samuel de Champlain (1570-1635) stichter van de stad Québec (1608)

—> grondlegger van de Franse koloniale bezittingen op het Noord-Amerikaanse continent

—> voor hem Jean Cabot en Jacques Cartier in gebied beland (Franse koloniale ondernemingen vielen halve eeuw stil door burgeroorlogen)

Des Sauvages = verslag van zijn reis + beschrijving regio + indianenbevolking

verkende Sint-Lauwensbaai tot Cape Cod: hele regio in kaart brengen

Québec = locatie op de oeuvres van de Sint-Laurens; centrum van de huidenhandel met bevriende indianenstammen

1612: vicegouverneur la Nouvelle France bestuurde in naam van Frankrijk

stichtte stad Montréal