Minerały skałotwórcze skał magmowych

Minerały główne

Najważniejsze, podstawowe składniki wszystkich skał magmowych;
wskutek znacznej przewagi ilościowej decydują one o systematycznej przynależności danej skały

Minerały poboczne

Pospolite we wszystkich skałach, lecz występują w bardzo małych ilościach;
wskutek tego nie mają one wpływu na klasyfikację skał

Minerały akcesoryczne

pojawiają się sporadycznie w niektórych typach skał, a więc także nie mają zasadniczego znaczenia dl klasyfikacji;
mogą one wystąpić w znacznych ilościach i wtedy stają się podstawą wydzielania pewnych szczególnych odmian skał

Minerały główne - przykłady

• kwarc

• skalenie

• skaleniowce (skalenoidy, foidy)

• łyszczyki

• amfibole

• pirokseny

• oliwiny

Kwarc

czysty dwutlenek krzemu SiO2

• wysokotemperaturowa (kwarc alpha) - powyżej 573 stopni

• niskotemperaturowa (kawrc beta) - poniżej 573 stopni
  
  

kwarc beta

bezbarwny, zawiera czasami rozmaite domieszki barwiące.

• kwarc mleczny (biały)

• kwarc dymny (szaroczarny)

• morion (intensywnie czarny)

• cytryn (żółty)

• krwawnik (czerwony)

• ametyst (fioletowy)

Skalenie

Glinokrzemiany potasu, sodu i wapnia

• skaleń potasowa (Or) - K(AlSi3O8)

• skaleń sodowa (Ab) - Na(AlSi3O8)

• skaleń wapniowa (An) - ca(AlSi3O8)

Kryształy mieszane tworzone przez skalenie

• szereg skaleni alkalicznych (=potasowe) (Or-Ab)

• szereg skaleni plagioklazów (Ab-An)

Skaleń alkaliczna

glinokrzemiany skałotwórcze, zawierające w sobie pierwiastki K (potasu) i Na (sodu).

Plagioklazy

• albit

• oligoklaz

• andezyn

• labrador

• bytownit

• anortyt

Skalenie potasowe

• mikroklin

• ortoklaz

albit

W 90% skaleń sodowa i w 10% skaleń wapniowa

oligoklaz

w 70-90% skaleń potasowa i w 10-30% skaleń wapniowa

andezyn

W 50-70% skaleń sodowa i w 50-70% skaleń wapniowa

labrador

W 30-50% skaleń potasowa i w 50-70% skaleń wapniowa

bytownit

W 10-30% skaleń potasowa i w 70-90% skaleń wapniowa

anortyt

W 0-10% skaleń potasowa i w 90-100% skaleń wapniowa

Skaleniowce (skalenoidy, foidy)

Są one pod względem chemicznym podobne do skaleni, ale zawierają mniej krzemionki.

• leucyt

• analcym

• nefelin

• sodalit

Łyszczyki (miki)

Uwodnione glinokrzemiany potasu oraz kationów dwu-trójwartościowe: glin, magnez i żelazo

Miki glinowe i magnezowo-żelazowe:

• muskowit KAl2[(OH)2AlSi3O10]

• biotyt (MgFe)3[{OH)2AlSi3O10]

Amfibole

Uwodnione glinokrzemiany rozmaitych metali, głównie żelaza, magnezu, wapnia i sodu.

• hornblendy

Pirokseny

Bezwodne glinokrzemiany wapnia, magnezu i żelaza dwu i trój-wartościowego oraz glinu.

• augit

Oliwiny

Krzemiany magnezu i żelaza dwuwartościowego:

• Mg2[SiO4] - forsteryt

• Fe2[SiO4] - fajalit

tworzące szereg kryształów mieszanych.

• chryzolity - zawierają 70-90% czystego oliwinu magnezowego

Cechy diagnostyczne kwarcu

1. pokrój - izometryczny (alpha), słupkowy (beta)

2. skupienie - ziarniste, pręcikowe, zbite

3. łupliwość - brak

4. przełam - muszlowy, gładki

5. twardość - 7

6. barwa - bezbarwny lub różnie zabarwiony

7. rysa - biała

8. połysk - szklisty na ścianach kryształów, tłusty na przełamie

9. inne - kruchy

Cechy diagnostyczne skalenia

1. pokrój - grubotabliczkowy, rzadziej cienkotabliczkowy

2. skupienie - ziarniste, zbite

3. łupliwość - doskonała i bardzo dobra w dwu kierunkach prostopadłych (ortoklaz) lub niemal prostopadłych (plagioklazy) do siebie

4. przełam - gładki lub nierówny

5. twardość - 6

6. barwa - bezbarwne, prawie zawsze białe, jasno- do ciemnoszarych, niekiedy z odcieniem czerwonawym do krwistoczerwonego (skalenie potasowe) albo z odcieniem niebieskawym lub zielonawym (plagioklazy)

7. rysa - biała

8. połysk - szklisty

9. inne - iryzacja światła (labrador i plagioklazy)

Cechy diagnostyczne łyszczyki

1. pokrój - cienkopłytkowy, blaszkowy

2. skupienie - blaszkowe, łuskowe, zbite

3. łupliwość - doskonała w jednym kierunku

4. przełam - nie do uzyskania

5. twardość - 2-3

6. barwa - bezbarwne lub srebrzystobiałe (muskowit);
   czarne, zielonawoczarne lub brunatnoczarne do brunatnych (biotyt)

7. rysa - biała, szarawa

8. połysk - szklisty, czasem metaliczny lub perłowy

9. inne - sprężyste (muskowit)

Cechy diagnostyczne hornblenda

1. pokrój - słupowy, długosłupowy

2. skupienie - ziarniste, promieniste

3. łupliwość - doskonała w dwu kierunkach zgodnych ze ścianami słupa (124 stopnie)

4. przełam - nierówny

5. twardość - 5.5

6. barwa - czarna, rzadziej zielonoczarna lub brunatnoczarna

7. rysa - zielona

8. połysk - szklisty

9. inne - krucha

Cechy diagnostyczne augit

1. pokrój - krótkosłupowy, grubotabliczkowy do izometrycznego

2. skupienie - ziarniste, zbite

3. łupliwość - doskonała w dwu kierunkach zgodnych ze ścianami słupa (87 stopni)

4. przełam - nierówny, ziarnisty

5. twardość - 5.5-6.5

6. barwa - czarny, niekiedy zielonawoczarny lub brunatnoczarny

7. rysa - szarozielona

8. połysk - szklisty

9. inne - brak

Cechy diagnostyczne oliwin

1. pokrój - grubotabliczkowy, krótkosłupowy, metryczny

2. skupienie - zarniste

3. łupliwość - słaba w dwu kierunkach

4. przełam - ziarnisty

5. twardość - 6.5-7

6. barwa - oliwkowozielony, niekiedy z odcieniem żółtawym

7. rysa - biała, szarawa

8. połysk - szklisty

9. inne - brak

Minerały poboczne

występują w postaci kryształów bardzo drobnych, niedostrzegalnych makroskopowo, rozsianych równomiernie w skale

• magnetyt - barwi na czarno

• hematyt - barwi na czerwono

• piryt - czarna rysa i metaliczny połysk

• cyrkon

• rutyl

• apatyt

Minerały akcesoryczne - przykłady

• granat - izometryczny, brak łupliwości, twardość 7, szklisty połysk, czerwona barwa

• turmaliny - długosłupowy/pręcikowy, brak łupliwości, twardość 7, czarna barwa, szklisty połysk

• chromit - izometryczny, brak łupliwości, twardość 5.5-6, czarna barwa, metaliczny połysk