Hoofdstuk 6. Humanistische benadering van psychopathologie

Actietendensen

In emotiegerichte therapie: handelingsneigingen die met emoties samenhangen en mensen op hun omgeving gericht houden; angst hangt bijvoorbeeld samen met vluchten, boosheid met aanvallen, afschrikken of zich losrukken.

Alibi tot existeren

In de procesgerichte benadering: datgene wat de cliënt op dat moment tegenhoudt om ‘volop’ te leven; het wordt onderzocht naast de persoonlijke mythe en keuzeverhinderingsmechanismen.

Behavioristische theorieën

Theorieën die menselijk gedrag natuurwetenschappelijk benaderen door waarneembare gedragingen te ordenen en te verklaren via algemene begrippen en wetmatigheden.

Behoeftepiramide

Maslows hiërarchische ordening van menselijke behoeften: fysiologische behoeften, veiligheid, liefde en saamhorigheid, achting en zelfverwezenlijking.

Bewuste beleving

Het weet hebben van gedachten en gevoelens in jezelf, met de mogelijkheid deze te verwoorden en met anderen te delen; een kernbron van informatie in de humanistische benadering.

Cliëntgerichte therapie

Door Rogers ontwikkelde therapievorm waarin de cliënt als uniek individu centraal staat en de therapeut voorwaarden schept voor verdere ontplooiing in plaats van diagnoses of oplossingen voor te schrijven.

Congruentie

Overeenstemming tussen zelfbeeld en wezenlijke ervaring; in therapie ook de echtheid van de therapeut, die open en vrij in de relatie met de cliënt kan functioneren.

Echtheid

Andere benaming voor congruentie van de therapeut: de therapeut is open, niet gepreoccupeerd met zichzelf en kan werkelijk aanwezig zijn in de relatie met de cliënt.

Emotieschema’s

In EFT: patronen waarin emoties, lichamelijke gevoelens en gedragingen verbonden raken met eerdere ervaringen, bijvoorbeeld wanneer intimiteit of autonomie door afwijzing gekoppeld wordt aan angst, schaamte of verdriet.

Emotiegerichte therapie

Moderne proces-experiëntiële vorm van persoonsgerichte psychotherapie waarin emoties worden gezien als informatieverwerking en actietendensen; therapie richt zich op bewustwording, verandering of regulatie van emoties.

Emotieregulatie

Het vermogen om emoties te verdragen, bewust te beleven, onder woorden te brengen en adequaat te gebruiken om lijden te reguleren en persoonlijke behoeften en doelen te bevorderen.

Empathie

Een van Rogers’ drie noodzakelijke en voldoende therapievoorwaarden: de therapeut leeft zich maximaal in de denk- en gevoelswereld van de cliënt in en laat merken diens gevoelens te begrijpen.

Essentie

Het stabiele aspect van de persoon: vaste eigenschappen en gewoonten van een mens; in humanistische theorieën onderscheiden van existentie.

Existentialistische invloeden

Invloeden uit het existentialisme, waarin het leven op zichzelf geen algemeen doel heeft en pas zin krijgt doordat de persoon zelf kiest, doelen stelt en richting geeft aan het bestaan.

Existentie

Het bestaan als continu proces van ontwikkeling en verandering; verwijst naar groei, beweging en openstaan voor nieuwe mogelijkheden.

Experiëntiële therapie

Door Eugene Gendlin ontwikkelde therapievorm waarin wordt gefocust op innerlijke belevingen en lichamelijk ervaren, preconceptuele ‘wijsheden’ die vervolgens in taal of symbolen worden uitgedrukt.

Evocatieve ontvouwing

EFT-methode waarbij de cliënt ingaat op een recente belangrijke gebeurtenis, stilstaat bij opvallende momenten en de daarbij opkomende belevingen bewust onderzoekt.

Felt sense

Een lichamelijk gevoelde beleving die bij focusing wordt onderzocht om vage gevoelens nader te exploreren en betekenis te geven.

Fenomenologische benadering

Benadering die menselijk gedrag niet primair via oorzaak-gevolg verklaart, maar probeert te begrijpen vanuit de subjectieve beleving van de realiteit in het hier-en-nu.

Focusing

Door Gendlin geïntroduceerde methode om vage gevoelens via een lichamelijk gevoelde beleving, de felt sense, te onderzoeken en van betekenis te voorzien.

Fully-functioning person

Bij Rogers: de volledig functionerende persoon bij wie zelfbeeld en ideaalbeeld samenvallen, doordat deze onvoorwaardelijke positieve waardering heeft ervaren en zichzelf kan aanvaarden.

Geestelijke gezondheid

In humanistische zin verbonden met groei, beweging, openstaan voor nieuwe mogelijkheden en congruentie, in tegenstelling tot verstarde stabiliteit of geblokkeerde zelfverwezenlijking.

Humanisme

Wereldbeschouwing die menselijke waardigheid, vrijheid en waarde van de persoonlijkheid wil hooghouden en bevorderen; vormt de brede achtergrond van de humanistische psychologie.

Humanistische benadering

Psychologische benadering die de uniciteit van de mens, subjectieve ervaring, bewuste beleving, zelfactualisering en zelfregulering centraal stelt.

Ideaalbeeld

Het beeld waaraan iemand graag zou willen voldoen, sterk bepaald door normen en waarden van de buitenwereld die de persoon zich eigen heeft gemaakt.

Incongruentie

De kloof tussen het bewuste zelfbeeld en wezenlijke innerlijke ervaringen, of tussen zelfbeeld en ideaalbeeld; bedreigende ervaringen worden dan ontkend of verdraaid.

Innerlijke ervaring

De diepste gevoelens en ervaringen van een persoon; bij Rogers de ‘ervaring’ die congruent of incongruent kan zijn met het zelfbeeld.

Keuzeverhinderingsmechanismen

Mechanismen die de cliënt verhinderen om tot oplossingen of keuzes te komen; in de procesgerichte benadering onderzocht als onderdeel van een gestagneerd leven.

Mens als geheel

Humanistisch uitgangspunt dat de mens als geïntegreerde eenheid moet worden begrepen, niet als losse functies zoals leren, waarnemen of afzonderlijke symptomen.

Non-directieve therapie

Vroege benaming voor Rogers’ therapie, waarin de therapeut geen adviezen geeft en het gedrag van de cliënt niet beoordeelt of interpreteert, maar de cliënt volgt in diens eigen proces.

Onvoorwaardelijke positieve waardering

Fundamentele acceptatie en respect voor de persoon zonder voorwaarden; volgens Rogers essentieel voor gezonde ontwikkeling en één van de drie therapievoorwaarden.

Persoonlijk waarderingsproces

Spontaan proces waarmee het individu ervaringen positief of negatief waardeert op basis van de mate waarin ze bijdragen aan zelfverwezenlijking.

Persoonlijke bewuste beleving

De eigen bewuste ervaring van gedachten, gevoelens en werkelijkheid; humanistische theorieën stellen deze beleving centraal boven externe objectivering.

Persoonlijke mythe

In de procesgerichte therapie: de verklaring die de cliënt zelf aanvoert voor eigen gedrag en vooral voor een gestagneerd leven.

Positieve motivatietheorie

Maslows theorie die niet gericht is op tekorten en beperkingen, maar op het realiseren van menselijke behoeften en mogelijkheden.

Positieve zelfwaardering

De positieve waardering die een persoon voor zichzelf ontwikkelt onder invloed van positieve waardering door belangrijke anderen; basis voor een positief zelfbeeld.

Proces-experiëntiële psychotherapie

Moderne vorm van cliënt- of persoonsgerichte psychotherapie, meestal aangeduid als emotiegerichte therapie, waarin proces en innerlijke ervaring centraal staan.

Procesgerichte benadering

Nederlandse ontwikkeling binnen cliëntgerichte psychotherapie die zich richt op rigide, gestagneerd of geblokkeerd functioneren om het functioneren van de cliënt als geïntegreerd geheel te verbeteren.

Psychoanalytische theorieën

Theorieën die nadruk leggen op onbewuste egocentrische drijfveren en oorzaken van actuele problemen zoeken in de vroegkinderlijke ontwikkeling.

Rice

Navolger van Rogers die therapeutische verandering vanuit informatieverwerking begreep en de evocerende taak van de therapeut benadrukte.

Rogers

Carl Rogers, grondlegger van de cliëntgerichte of persoonsgerichte psychotherapie en centrale vertegenwoordiger van de humanistische benadering in de klinische psychologie.

Saamhorigheid

Bij Maslow de behoefte om liefde te geven en te ontvangen via bijvoorbeeld vriendschappen, intieme relaties en lidmaatschap van groepen.

Samenhangend zelfbeeld

Het besef van zichzelf als georganiseerd, uniek en afzonderlijk geheel; volgens Rogers belangrijk voor gezonde ontwikkeling.

Subjectieve ervaring

De werkelijkheid zoals de persoon die zelf waarneemt en beleeft; uitgangspunt voor het begrijpen van gedrag in de humanistische benadering.

Subjectieve realiteit

De persoonlijke waarneming van zichzelf, anderen en de wereld; volgens Rogers kan alleen de persoon zelf vertellen hoe deze werkelijkheid en het persoonlijke referentiekader eruitzien.

Zelfaanvaarding

Acceptatie van zichzelf als persoon met zowel goede als minder gewenste kanten; ontstaat wanneer zelfbeeld en ervaringen congruenter worden.

Zelfactualisering

Synoniem van zelfverwezenlijking of zelfverwerkelijking: het realiseren van de in aanleg aanwezige mogelijkheden van de persoon.

Zelfacceptatie

Het kunnen accepteren van eigen gedachten, gevoelens en ervaringen, ook wanneer deze eerder als negatief werden beschouwd; belangrijk resultaat van cliëntgerichte therapie.

Zelfbeeld

De wijze waarop iemand zichzelf beleeft; bij Rogers het ‘ik’ of ‘zelf’ dat meer of minder congruent kan zijn met innerlijke ervaringen.

Zelfregulering

Het vermogen van de mens om zelf keuzes te maken, doelen te stellen en activiteiten te ondernemen vanuit eigen zingeving in plaats van louter te reageren op prikkels of drijfveren.

Zelfverwerkelijking

Synoniem van zelfverwezenlijking; het proces waarin de persoon eigen aanleg, mogelijkheden, talenten en capaciteiten ontwikkelt.

Zelfverwezenlijking

De aangeboren tendens om de eigen in aanleg aanwezige mogelijkheden te realiseren; bij Rogers drijvende kracht achter ontwikkeling en bij Maslow hoogste behoefte in de piramide.

Therapeutische persoonlijkheidsverandering

Verandering in de persoon die volgens Rogers optreedt wanneer congruentie, onvoorwaardelijke positieve waardering en empathie in de therapeutische relatie aanwezig zijn.

Tweestoelendialogen

Uit Gestalttherapie afkomstige techniek binnen EFT waarbij de cliënt vanuit twee posities verschillende gevoelens of perspectieven onderzoekt om toegang te krijgen tot onbesefte gevoelens.

Veranderen van emoties door emoties

EFT-principe waarbij tegenover een inadequate emotie een beter passende emotionele beleving wordt geactiveerd, bijvoorbeeld krachtige woede, trots of zelfmededogen tegenover schaamte of angst.

Verstehen

Begrip uit de Duitse fenomenologie dat verwijst naar het begrijpen van menselijk gedrag vanuit de betekenis en subjectieve beleving ervan, niet via causale verklaring.

Voorwaardelijke positieve waardering

Waardering die afhankelijk wordt gemaakt van gedrag dat voldoet aan voorwaarden van belangrijke anderen; kan authentieke zelfverwezenlijking verstoren.

Wexler

Navolger van Rogers die de therapeut zag als plaatsvervangende informatieverwerker die cliënten helpt problematische ervaringen anders te verwerken.

Zingeving

Het zelf geven van betekenis en richting aan het leven door doelen te stellen en keuzes te maken; sluit aan bij de existentialistische invloed binnen de humanistische benadering.