ทฤษฎีพัฒนาการตลอดช่วงชีวิต (Theories of Life-Span Development)

ชุดการ์ดคำศัพท์สำหรับทบทวนเนื้อหาทฤษฎีพัฒนาการตลอดช่วงชีวิต (Theories of Life-Span Development) จากบทเรียนจิตวิทยาพัฒนาการ

ทฤษฎี (Theory)

ชุดข้อความที่รวบรวมคำอธิบายเกี่ยวกับพฤติกรรม กระบวนการทางจิต และกระบวนการทางชีววิทยา เพื่อใช้อธิบายและทำความเข้าใจปรากฏการณ์

สมมติฐาน (Hypothesis)

ข้อคาดการณ์หรือคำทำนายที่เฉพาะเจาะจงซึ่งนำมาจากทฤษฎี และสามารถนำไปทดสอบด้วยกระบวนการทางวิทยาศาสตร์ได้

Id (อิด)

โครงสร้างบุคลิกภาพตามทฤษฎีของ Sigmund Freud ที่เป็นสัญชาตญาณดั้งเดิม ไร้สำนึก ขับเคลื่อนด้วยความต้องการพื้นฐานทางเพศและความก้าวร้าว

Ego (อีโก้)

โครงสร้างบุคลิกภาพส่วนที่อยู่บนระดับจิตรู้ตัว ทำหน้าที่ประนีประนอมระหว่างความต้องการของ Id กับความเป็นจริงตามหลักเหตุผลและสังคม

Super-ego (ซูเปอร์อีโก้)

โครงสร้างบุคลิกภาพที่เป็นส่วนของมโนธรรม ศีลธรรม และมาตรฐานของสังคม ทำหน้าที่ควบคุมพฤติกรรมและทำให้เกิดความรู้สึกผิดหรือละอายใจ

ขั้นปาก (Oral stage)

ขั้นพัฒนาการทางจิตเพศช่วงแรกเกิดถึง $1\frac{1}{2}$ ปี ความพึงพอใจอยู่ที่บริเวณปาก (การดูด การกัด) หากเกิด Fixation อาจส่งผลให้สูบบุหรี่ พูดมาก หรือติดนมในวัยผู้ใหญ่

ขั้นทวารหนัก (Anal stage)

ขั้นพัฒนาการทางจิตเพศช่วงอายุ $1\frac{1}{2}$ ถึง $3$ ปี เน้นการขับถ่ายและการฝึกขับถ่าย หากได้รับการฝึกเข้มงวดเกินไปอาจกลายเป็นคนเจ้าระเบียบ (Perfectionist)

ขั้นอวัยวะเพศ (Phallic stage)

ขั้นพัฒนาการทางจิตเพศช่วงอายุ $3$ ถึง $6$ ปี เด็กเริ่มสนใจอวัยวะเพศและความแตกต่างระหว่างเพศ เกิดกระบวนการ Identification โดยเลียนแบบพฤติกรรมของพ่อแม่เพศเดียวกัน

ขั้นแฝง (Latency stage)

ขั้นพัฒนาการทางจิตเพศช่วงอายุ $6$ ปีถึงวัยรุ่น แรงขับทางเพศถูกกดไว้ เด็กหันมาสนใจการเรียน เพื่อนเพศเดียวกัน และกิจกรรมทางสังคม

ขั้นอวัยวะเพศสมบูรณ์ (Genital stage)

ขั้นพัฒนาการทางจิตเพศช่วงวัยรุ่นเป็นต้นไป แรงขับทางเพศถูกกระตุ้นอย่างรุนแรงอีกครั้ง และเริ่มพัฒนาความสัมพันธ์เชิงโรแมนติกกับเพศตรงข้าม

ทฤษฎีพัฒนาการทางจิตสังคม (Psychosocial Development Theory)

ทฤษฎีของ Erik Erikson ที่เน้นบทบาทของสัมพันธภาพทางสังคมและความปรารถนาแบบรู้ตัว โดยแบ่งพัฒนาการเป็น 8 ขั้นตลอดชีวิต ซึ่งแต่ละขั้นจะมีวิกฤตชีวิต (Life crisis) ที่ต้องก้าวผ่าน

Schema (โครงสร้างทางปัญญา)

กรอบความคิดหรือภาพแทนทางความคิดในทฤษฎีของ Jean Piaget ที่มนุษย์ใช้ในการจัดระเบียบ ตีความ และเข้าใจข้อมูลจากโลกภายนอก

Assimilation (การซึมซาบ)

กระบวนการรับข้อมูลหรือประสบการณ์ใหม่เข้ามาผสานเข้ากับ Schema หรือโครงสร้างทางปัญญาเดิมที่มีอยู่แล้ว

Accommodation (การปรับเปลี่ยนโครงสร้างทางปัญญา)

กระบวนการปรับแก้ไข Schema เดิม หรือสร้าง Schema ใหม่ เพื่อให้รองรับและสอดคล้องกับข้อมูลหรือประสบการณ์ใหม่ที่ไม่สามารถเข้ากับความคิดเดิมได้

ขั้นประสาทสัมผัสและการเคลื่อนไหว (Sensorimotor stage)

ขั้นพัฒนาการทางปัญญาของ Jean Piaget ช่วงแรกเกิดถึง $2$ ปี เด็กเรียนรู้โลกผ่านประสาทสัมผัสและการปฏิบัติการ และเริ่มเข้าใจความคงอยู่ของวัตถุ (Object Permanence)

Zone of Proximal Development (ZPD)

แนวคิดของ Lev Vygotsky หมายถึง ช่วงระดับพัฒนาการที่เด็กยังไม่สามารถทำได้ด้วยตนเอง แต่สามารถทำได้สำเร็จเมื่อได้รับการช่วยเหลือหรือคำแนะนำจากผู้ที่มีทักษะมากกว่า

Scaffolding (การเสริมสร้างการเรียนรู้)

การให้การสนับสนุนหรือช่วยเหลือชั่วคราวแก่เด็กตามระดับความสามารถใน ZPD และค่อยๆ ลดการช่วยเหลือลงเมื่อเด็กเกิดความเข้าใจและสามารถทำได้เอง

การวางเงื่อนไขแบบคลาสสิก (Classical Conditioning)

ทฤษฎีการเรียนรู้ของ Ivan Pavlov ที่เกิดจากการจับคู่เชื่อมโยงระหว่างสิ่งกระตุ้นที่ไม่ได้วางเงื่อนไข (UCS) กับสิ่งกระตุ้นที่วางเงื่อนไข (CS) จนกระทั่งสิ่งกระตุ้นที่วางเงื่อนไขสามารถดึงการตอบสนอง (CR) ออกมาได้

การวางเงื่อนไขแบบการกระทำ (Operant Conditioning)

ทฤษฎีการเรียนรู้ของ B.F. Skinner ที่ชี้ว่าพฤติกรรมเปลี่ยนแปลงไปตามผลกรรม (Consequences) โดยตัวเสริมแรง (Reinforcement) เพิ่มโอกาสการเกิดพฤติกรรม ส่วนการลงโทษ (Punishment) ลดโอกาสการเกิดพฤติกรรม

การเรียนรู้ผ่านการสังเกต (Observational Learning)

แนวคิดของ Albert Bandura ที่เสนอว่ามนุษย์ได้มาซึ่งพฤติกรรม ความคิด และความรู้สึกจากการสังเกตและเลียนแบบตัวแบบ (Modeling)

การฝังใจ (Imprinting)

กระบวนการเรียนรู้แบบฉับพลันและรวดเร็วตามธรรมชาติในสัตว์ (ศึกษาโดย Konrad Lorenz) ที่เกิดขึ้นในช่วงเวลาวิกฤตหลังแรกเกิด โดยการสร้างความผูกพันกับวัตถุเคลื่อนที่ชิ้นแรกที่พบเห็น

ทฤษฎีความผูกพัน (Theory of Attachment)

ทฤษฎีของ John Bowlby ที่เสนอว่าพฤติกรรมความผูกพันระหว่างเด็กกับผู้เลี้ยงดูในช่วงปีแรกของชีวิต ส่งผลต่อพัฒนาการทางอารมณ์และสังคมไปตลอดช่วงชีวิต

ทฤษฎีระบบนิเวศวิทยา (Ecological System Theory)

ทฤษฎีของ Urie Bronfenbrenner ที่อธิบายพัฒนาการของมนุษย์ผ่านปฏิสัมพันธ์กับระบบสิ่งแวดล้อมในระดับต่างๆ ที่ซ้อนกัน ได้แก่ Microsystem, Mesosystem, Exosystem, Macrosystem และ Chronosystem

การคัดเลือกโดยธรรมชาติ (Natural Selection)

แนวคิดของ Charles Darwin ที่ชี้ว่าสิ่งมีชีวิตที่มีลักษณะเหมาะสมกับการปรับตัวเพื่อการอยู่รอดและการสืบพันธุ์จะมีโอกาสรอดชีวิตมากกว่า (Survival of the fittest)