MeMe December -Het verhaal van een taalgebied

Een uitgebreide set flashcards over sociolinguïstische concepten, taalbeleid, standaardisering en taalvariatie gebaseerd op de lecture notes over de Belgische en internationale context.

Brussel mon amouOnmogelijke

Een onmogelijke liefdesrelatie tussen Vlaanderen en Brussel; Brussel wordt gezien als een complexe entiteit waar landstalen samenkomen in een top-down politiek beleid.

Externe macroperspectief

Een visie waarbij taal zich niet in een vacuüm ontwikkelt, maar door sociologische processen in de maatschappij en omgevingsfactoren.

Taal in een taalgebied

De invloed van lokale wensen, verzuchtingen en specifieke territoria op taal (bijvoorbeeld de afwezigheid van Engels).

Superdiversiteit

De diversificatie van diversiteit binnen een samenleving.

Taalbeleid/taalpolitiek

Instanties en autoriteiten die de keuzes van andere sprekers inperken of reguleren aan de hand van taalwetten, taalregels en vaste afspraken.

Académie francaise

Gesticht in 1635 door kardinaal De Richelieu, vb v taalexterne factor → variëteiten van het Frans verenigen onder 1 nationale taal, poging om regionale talen een ondergeschikte rol te geven cf. Franse grondwet: “la langue de la République est le français”.

Spolsky (2009)

Auteur van "Language Management", waarin hij beschreef hoe keuzes van sprekers worden beregeld door externe factoren.

Language policy (Spolsky)

Bestaat uit drie componenten: $1$) expliciete manager, $2$) taalpraktijken, en $3$) taalovertuigingen.

Pour les Flamands la même

Een taalpraktijk gestuurd door de wil of onwil om Frans te spreken in Vlaanderen als gevolg van de dominante politieke situatie.

Johann G. von Herder

Vertegenwoordiger van het romantisch ideaal van $1$ land, $1$ taal.

Monolinguisme

Uitzondering op de regel (bijvoorbeeld IJsland), in tegenstelling tot meertaligheid (bijvoorbeeld Zuid-Afrika met $11$ talen).

Gemeenschapsmeertaligheid (3.2)

Meertaligheid die wordt berekend door het hele land of de hele gemeenschap.

Structuur van België

Bestaat uit $10$ provincies, $3$ gewesten, $3$ gemeenschappen en $4$ taalgebieden.

Taalgrens

Een arbitraire en onnauwkeurige grens waarbinnen veel gemeenschapsmeertaligheid voorkomt.

Faciliteiten

Uitzonderingen op de algemene taalwetgeving; in het Vlaams gewest mogen specifieke gemeenten ($30\times$!) ook in het Frans communiceren.

Overheidstaal

De taal waarin de overheid communiceert; de overheid is niet verplicht om over te schakelen naar een andere taal.

Referentietaal

Taal als algemene noemer die verwijst naar een taalgroep (bijvoorbeeld Nederlands voor heel Vlaanderen) in plaats van naar de standaardtaal.

Taalbeleid x standaardtaal

Situatie waarbij taalbeleid weinig oog heeft voor de concrete complexiteit van individuele sprekers, wat leidt tot een beperkte actieradius.

Max Weinreich

Stelde dat het verschil tussen (standaard)taal en dialect gebaseerd is op externe machtsontplooiing: "a language is a dialect with an army and a navy".

Standaardisering/codificatie

Het proces waarbij taal expliciete normen ontwikkelt via grammatica's, instituten, woordenboeken, encyclopedieën en het Groene Boekje.

Elaboration (normontwikkeling)

Een ideologisch proces en wisselwerking tussen verschillende partijen bij de vorming van taalnormen.

Standaardtaal als onregelmatige vorm

Het idee dat standaardtalen vaak extern gemotiveerd zijn en minder het gevolg van spontane, historische processen dan dialecten.

Dialecten

Vaak gesproken taalvormen die geen vaste schrijfvorm hebben.

Parameters onderscheid dialect en taal

Standaardisering, historiciteit, vitaliteit, autonomie/heteronomie, range, stabiliteit, normering en prestige, en grootte.

Uniciteit

De gedeelde historische ontwikkeling van een taal en een volk of etnische identiteit.

Vitaliteit

Een complex gegeven bepaald door status, functionaliteit/inbedding en verspreiding.

Vierde factor voor vitaliteit

Gebruikscontexten: de aard en diversiteit van situaties (formeel/informeel, geschreven/gesproken) die het prestige bepalen.

Hebreeuws (vitaliteit)

Een voorbeeld waarbij de aanwezigheid van een geschreven code de vitaliteit van de moderne gesproken taal heeft gestimuleerd.

Autonomie

Kenmerk van standaardtalen en nationale talen die hun eigen wetmatigheden hebben en een afgesloten systeem vormen (bijvoorbeeld Oekraïens).

Heteronomie

Kenmerk van dialecten met een gebrek aan expliciete codificatie, waarbij het schriftsysteem dat van de standaardtaal wordt gebruikt.

Niet gemarkeerde taal

Een standaardtaal waarbij ongehinderd schriftelijk en mondeling kan worden gecommuniceerd in alle contexten.

Range

De inzetbaarheid van een taal; dialecten hebben een functioneel beperktere range omdat ze geen unitair karakter hebben.

Stabiliteit

Resultaat van het gebruik van de standaardtaal als model en de sanctionering van afwijkende normen (bijvoorbeeld spelling).

Formele prestige

De sociale normen en attitudes die sprekers ontwikkelen ten opzichte van taalnormen en afwijkingen daarop.

Castiliaans

Het standaard Spaans, dat een duidelijk prestigeverschil vertoont met het Catalaans.

Grootte

De relatieve omvang van sprekersgemeenschappen en hun geografische verspreiding als parameter voor taalstatus.

Spreektaal

Een vorm van de taal die lang buiten beschouwing is gebleven bij formele taalbeschrijvingen.

Einar Haugen

Taalkundige die normering beschreef als een proces dat vorm krijgt in verschillende etappes.

Status planning

Het bepalen van de status van een taal via sociologische ontwikkelingen.

Corpus planning

Het maken van afspraken die direct te maken hebben met de taalvormen zelf.

Selectie (Italië)

Eerste etappe in de $14de$ eeuw: keuze voor het Florentijns omdat Firenze cultureel sterk stond.

Codificatie (Italië)

Tweede etappe in $1525$: publicatie van "Prose della Volgar Lingua", de eerste grammatica.

Implementatie (Italië)

Derde etappe in $1612$: oprichting van de Accademia della Crusca en het eerste woordenboek.

Elaboratie (Italië)

Vierde etappe vanaf $1861$: de eenmaking van Italië zorgt voor verdere uitbreiding van de taalnorm.

Statutory national language

Een taal van de nationale overheid die verplicht is door de wet en fungeert als nationale identiteit (bijvoorbeeld Spaans in Spanje).

Statutory national working language

Taal van de overheid, verplicht door de wet, maar dient niet als nationale identiteit (bijvoorbeeld in Zuid-Afrika).

Statutory

De iure; zaken die officieel erkend zijn door de overheid in onderwijs, recht en communicatie.

De facto

Situaties die volgen uit logische omstandigheden zonder dat er expliciete wetgeving of codificatie nodig is.

Thuistaal en prestige

De taal van primaire socialisatie die buitenshuis sociaal geconnoteerd wordt door de out-group; informeel Nederlands heeft vaak meer prestige dan informeel Turks.

Kenmerken Standaardtaal

Gecodificeerd, prestigieus, stabiel en schriftelijk vastgelegd.

Kenmerken Dialect

Kleiner gebied, kleinere functionaliteit, enkel lokaal prestige en beperkt tot mondelinge overdracht.

Supranationale talen

Wereldtalen die over verschillende continenten heen gebruikt worden.

Kleinere talen

Talen die naast een communicatieve functie ook een sterke identitaire functie hebben (bijvoorbeeld Nederlands in België).

Daktaal (Dachsprache)

Term van Heinz Kloss voor een taal die geografisch beperktere dialectale varianten hiërarchisch onderdak biedt (bijvoorbeeld Standaard Duits voor Zwitsers Duits).

Multilectal daktaal

Diatopische verschillen tussen variëteiten van een daktaal die ook situatie- of contextgebonden kunnen zijn.

Het Nederlands (als daktaal)

Een abstracte vormnorm die dient als referentiepunt voor alle geografische variëteiten in Noord- en Zuid-Nederland.

Ausbausprache

"Language by development": de langzame constructie van een standaardtaal op basis van een dialect via normering en codificatie.

Abstandsprache

Een taal die geïmporteerd wordt uit een ander taaldomein, bijvoorbeeld in kolonies.

Nederlands op Aruba

Officieel een afstandsprache; het is de officiële taal maar fungeert niet als daktaal en er is geen sprake van diglossie.

Bidialectisme

Situatie waarbij verschillende dialecten op gelijke hiërarchische hoogte staan.

Gemeenschapsmeertaligheid (3.4.1)

Context waarin meer dan $2$ talen courant gebruikt worden door leden van een lokale superdiverse gemeenschap.

Gevolgen van standaardisatie/Ausbau

Sterke verschillen tussen vormnorm en gebruiksnorm, wat leidt tot prestigeverlies voor dialecten en creooltalen.

Ausbau van het Nederlands (vóór 16e E)

Periode met diverse dialectgroepen waarbij de impliciete normering nog weinig Vlaams gericht was.

Schisma (einde 16e E)

De Val van Antwerpen waardoor het Zuiden katholiek bleef en de standaardisering verschoof naar het Noorden.

Gouden Eeuw (17e E)

Periode waarin de standaardisering van het Nederlands sterk vanuit Holland werd gestuurd.

Statenbijbel

Cruciaal instrument voor de implementatie van de Nederlandse standaardtaal.

Elaboratie (Vondel en Hooft)

De fase waarin het Nederlands een cultuurtaal werd door het werk van prominente schrijvers.

Consolidatie (18e E)

Fase van unitaire schrijftaal terwijl Vlaanderen verzwakt was onder Spaans en Oostenrijks bewind en Frans de hogere klassen domineerde.

België 1830

Ontstaan van België en de Vlaamsche Beweging in een context waar Frans de enige officiële taal was.

Diglossie (19e E)

Probleem van de kloof tussen elitaire, archaïsche schrijftaal en platte spreektaal (cf. Multatuli).

Diglossie (Ferguson)

Een relatief stabiele situatie met een functioneel onderscheid tussen een High Language (H) en Low Language (L) zonder overlapping.

Microdiglossie

Enkel onderscheid tussen High (bijvoorbeeld Frans) en Low (bijvoorbeeld Haïtaans) in termen van sociaal prestige en socialisatie.

Macrodiglossie

Uitgebreidere versie van diglossie bestaande uit een High Language, Low Language en een Middle Language (tussenvorm).

Tussenvormen

Pogingen om een dialect te laten conformeren aan de standaardtaal.

Koinai/koinè-talen

Talen waarbij gemeenschappelijke dialectale kenmerken worden versterkt en zeer lokale kenmerken worden ontmoedigd.

Dilalie (Berruto)

Situatie met twee variëteiten waarbij de prestigeverschillen niet in alle contexten blijven bestaan, wat leidt tot overlappingen en code-switching/mixing.

Diaglossie (Auer)

Intermediaire varianten tussen standaard en basisdialect die niet-discrete structuren vormen door stapsgewijze standaardisering.

Primair dialect

Basisdialect met een laag maatschappelijk prestige.

Secundair dialect

Regionale variant met een lokaal prestige.

Tertiair dialect

Sociale variant van de standaardtaal, zoals Verkavelingsvlaams of tussentaal.

Verkavelingsvlaams

Term van Geert Van Istendael voor een informele gesproken vorm die aanleunt bij het AN maar lokaal gekleurd is qua uitspraak.

Diglossie vs meertaligheid

Diglossie wordt gebruikt in de context van een daktaal; meertaligheid in contexten met verschillende talen.

Minderheidstaal

Taal die niet dominant is en geografisch of sociaal beperkt is, zoals historische regionale talen of recente migratietalen.

Heritage languages

Talen die verwijzen naar een historisch-culturele achtergrond, vaak beperkt tot de thuissituatie.

Expanded graded intergenerational disruption scale (EGIDS)

Schaal van Lewis & Simons ($0$ tot $10$) om de demografische vitaliteit van een taal aan te duiden.

Schooltaal

Medium of Instruction (MOI); de taal waarin de lessen worden gegeven.

Target language

De specifieke taal die wordt onderwezen als leerdoel.

Vreemde taal

Een taal die niet tot de dagelijkse gemeenschap behoort (bijvoorbeeld Latijn).

L2/L3 in België

Frans en Duits zijn L2; Engels is officieel L3 maar wordt vaak als L2 behandeld.

Code-switching (Gal)

Een conversatiestrategie om groepsgrenzen te vestigen, te overschrijden of te vernietigen.

Situational code-switching

Code-switching op basis van een concrete situatie, zoals de taal van participanten of het specifieke onderwerp.

Code-mixing

Het door elkaar gebruiken van verschillende talen of variëteiten binnen een zin, vaak op woordniveau.

Tag-switching

Een vorm van code-mixing waarbij specifieke 'tags' (korte zinnetjes/stopwoorden) in een andere taal worden gebruikt.

Hybride-vormen

Taalvormen die door structurele code-switching in de loop der tijd een eigen codesysteem zijn gaan vormen.

Pidgintalen

Gereduceerde talen ontstaan in handelscontacten tussen groepen zonder gemeenschappelijke taal; ze hebben geen moedertaalsprekers.

Contacttaal

Taal gebruikt in meertalige situaties uit puur communicatieve noodzaak.

Superstraat

De taal die fungeert als 'lexifier' (belangrijkste bron van woordenschat) tijdens het ontstaan van een pidgin.

Creooltalen

Pidgintalen die moedertaalsprekers hebben gekregen en een eigen morfologisch systeem hebben ontwikkeld.

Aantal volgens Hancock

Stelde de existentie van $127$ pidgins/creooltalen vast, waarvan $35$ met Engels als lexifier.

Tok Pisin

Creooltaal in Papua Nieuw Guinea met moedertaalsprekers, een complexe morfologie en typische creativiteit.