PSYCHOLOGIA SPOŁECZNA

psychologia społeczna 2026L

Cialdini (1976)

po zwycięstwie zespołu wzrastała tendencja do noszenia bluz z logo uczelni, używania zaimka „my”

procesy tożsamości społecznej

uzyskanie pozytywnej dystyktywności grupowej (Tajfel & Turner, 1979) i deindywiduacji

model rekategoryzacji (Gaertner; 1993)

ogranicenie konfliktów międzygrupowych (szczególnie w spolaryzowanym społeczeństwie)

Thomas i Zaniecki (1918)

badania chłopów polskich w Ameryce → wprowadzają pojęcie ,,postawa”

kto wprowadził pojęcie ,,postawa”?

Thomas i Zaniecki (1918)

Durkheim (1897)

badania nad samobójstwem → wprowadza pojęcie ,,anomia” i ,,reprezentacje społeczne”

kto wprowadził pojęcia ,,anomia” i ,,reprezentacje społeczne”?

Durkheim (1897)

kto wprowadził pojęcia ,,ideologia” i ,,uprawomacnianie systemu”?

Marks (1848)

kto był przedstawicielem pragmatyzmu?

William James

kto był przedstawicielem podejścia ilościowego do badań osobowości i procesów społecznych?

Robert Nevitt Sanford

Daniel Levinson

kto był przedstawicielem metody eksperymentalnej w badaniach zachowań społecznych?

Leon Festinger, Eliot Aronson

Solomon Asch, Stanley Milgram

przykłady badań neurofizjologicznych

fMRI

EEG

PET (rzadziej)

Solomon Asch

czy postrzeganie osoby to tworzenie ogólnego wrażenia czy raczej sumowanie informacji?

zainteresowanie rolą cech w poznaniu społecznym

Todorov (2005)

pierwsze wrażenie jest najważniejsze

• kandydaci długo pokazywani (72% opisywanych jako bardziej kompetentynych wygrywało wybory)

• kandydaci pokazywani przez sekunde (68% opisywanych jako bardziej kompetentni wygrywało wybory)

Zebrowitz, Montepare (2005)

dojrzałość i babyface overgeneralization effect

• dzięciecy wygląd (chętniej widziany jako pielęgniarz; postrzegany za słabego i niewinnego)

• dojrzały wygląd (chętniej widziany jako przywódca, przełożony; postrzegany jako silny i kompetentny)

• paradoks: osoby o dziecięcym wyglądzie są bardziej dzielni, asertywni, mają więcej odznaczeń i wyższe wykształcenie

test Stroopa

• wykorzystywany w psychologii klinicznej (ADHD, schizofrenia, anoreksja) i poznawczej

• szybciej prztwarzamy kolory zgodne z treścią słowną

• mechanizm działania: interferencja poznawcza (nieświadome procesy zakłócają efektywność procesów kontrolowanych)

priming superliminalny (nadprogowy)

• zadania leksykalne

• pojawienie się bodźca w polu uwagi

• krótkie, ale świadome czasy ekspozycji

priming subliminalny (podprogowy)

• priming afektywny (milisekundowe czasy ekspozycji bodźca)

• utajony efekt (Murphy i Zajonc, 1993; Jarymowicz i Ohme, 2002)

• odczytywanie informacji mimicznych (Ohme, 2003)

• nie działa w przypadku bardziej złożonych procesów poznawczych

według jednego z modelów, jakie są trzy wymiary atrybucji?

1. kontrola wewnętrzna vs. kontrola zewnętrzna

2. stabilność vs. niestabilność

3. sterowalność vs. niesterowalność

w której kulturze częściej pojawia się podstawowy błąd atrybucji?

kulturze indywidualnej

kiedy działa facylitacja społeczna?

podczas prostych i dobrze wyuczonych zadań wykonywanych przed widownią

na czym polega próżniactwo społeczne?

wydajność grupy spada w trakcie wykonywania prostych zadań, ponieważ niektórzy się obijają, a inni nadrabiają za nich

L: 30% M: 30%

K: 30% H: 10%

uprzedzenie wobec osób ze względu na ich kolor skóry to

rasizm

uprzedzenie wobec osób ze względu na ich orientację seksualną to

homofobia

uprzedzenie wobec osób ze względu na ich płeć to

seksizm

uprzedzenie wobec osób ze względu na ich narodowość/pochodzenie/kulturę to

ksenofobia

uprzedzenie wobec osób ze względu na ich wiek to

ageizm

jakie dwie drogi zakłada model dwutorowej perswazji?

drogę centralną

• analityczne podejście, dane, fakty, argumenty

• w reklamach: sprzedaż drogich rzeczy (auta, domy)

drogę peryferyjną

• pośrednie ekspozycje, skojarzenia

• w reklamach: tanie produkty codziennego użytku, jedzenie, ubrania, lokowanie produktów w filmach

teoria zamknięcia poznawczego

inaczej: naiwna epistemologia

kto i kiedy: Arie Kruglanski, 1989

co to:

• człowiek ma potrzebę posiadania określonej, subiektywnie prawdziwej, jednoznacznej i skończonej wiedzy na dany temat

• człowieka cechuje awersja wobec niejednoznaczności i niepewności

dwa etapy poznawczego funkcjonowania:

1. orientowanie się/gromadzenie informacji (seizing)

2. zamrażanie (freezing)

• presja czasowa

• awersyjne/utrudnione przetwarzanie informacji

• przewa w komunikacie

jaka jest definicja klasyczna grupy?

• bezpośrednia interakcja

• wspólny cel

• istnieje struktura grupy

• istnieją normy

jakie sytuacje zwiększają potrzebę domknięcia poznawczego?

• presja, aby mieć jasno określony pogląd

• potrzeba szybkiego rozwiązania problemu

• potrszeba szybkiego podjęcia decyzji

• potrzeba działania

• sytuacja obciążenia poznawczego

jakie są elementy skali potrzeby domknięcia?

• preferowanie porządku

• preferowanie przewidywalności

• nietolerancja wieloznaczności

• zamkniętość umysłowa

• zdecydowanie

dlaczego, wg. badań neurobiologicznych, wykluczenie społeczne odczuwane jest jako bolesne?

ponieważ aktywuje te same obszary mózgu, co odczuwanie bólu fizycznego

na czym polega transfer pobudzenia emocjonalnego?

na sumowaniu się pobudzenia z niedawnej sytuacji z pobudzeniem wywołanym przez aktualny bodziec

na czym polega warunkowanie sprawcze?

na uczeniu się znaczenia reakcji poprzez jej konsekwencje (np. pochwałę)

na czym polega warunkowanie klasyczne?

dotyczy uczenia się skojarzeń między bodźcami, a nie celowych działań w oczekiwaniu na nagrodę

na czym polega zjawisko ucieleśnienia (embodiment)?

na wpływie stanów i ruchów ciała na procesy przetwarzania informacji (systemy motoryczne i sensoryczne współuczestniczą w formowaniu sądów i pamięci)

czego dowiodły badania Marii Lewickiej we Wrocławiu i Lwowie?

• ludzie mają tendencję do przeceniania historycznego odsetka mieszkańców własnej narodowości w tych miastach

• tendencyjne zniekształcanie wiedzy o świecie służy podtrzymaniu pozytywnej tożsamości narodowej i własnej samooceny

o co chodziło w zjawisku ,,uziemienia duszy polskiej” (Czapiński)?

warunki obiektywne miały silny wpływ na poczucie szczęsia w okresie transformacji, ponieważ gwałtowne zmiany systemowe sprawiły, że dobrostan stał się uwarunkowany statusem materialnym silniej niż w stabilnych demokracjach

na czym polega podstawowy błąd atrybucji?

• tendencja do przeceniania roli cech wewnętrnych w ocenie zachowań innych ludzi

• niedocenianie czynników zewnętrznych

na czym polega tendencja ,,aktor-obserwator”?

jako ,,aktor” mamy większą wiedzę na temat naszych zachowań niż jako ,,obserwator”, a zatem przypisujemy atrybucję zewnętrzną przy naszych niepowodzeniach i wewnętrzną przy cudzych niepowodzeniach

czym skutkuje aktywizacja JA niezależnego?

przetwarzaniem informacji w sposób analityczny, z naciskiem na różnice (odrębność jednostki, wyodrębnianie obiektu z kontekstu)

na czym polega efekt asymilacji w procesie formowania sądów?

na przesunięciu oceny w kierunku informacji kontekstowej (obiekt oceniany wydaje się bardziej podobny do kontekstu)

etnocentryzm

traktowanie własnej grupy etnicznej jako lepszej od innych

myślenie spiskowe

wyjaśnianie tego, co się dzieje na świecie w kategoriach zmów i knowań, podstawą przkonanie, że pewna grupa się zmówiła, aby potajemnie realizować swoje cele

dehumanizacja

odczłowieczenie czyli pozbawienie cech typowo ludzkich i znamion człowieczeństwa (stanów umysłowych, kompetencji ludzkich)

z jakich komponentów składa się dehumanizacja?

• dehumanizacja animalistyczna

• dehumanizacja mechanistyczna

• infrahumanizacja

• dementalizacja

dehumanizacja animalistyczna

stosowanie etykiet odzwierzęcych

dehumanizacja mechanistyczna

postrzeganie jako osób mechanicznych, zimnych, pozbawionych witalności i żywotności

porównywanie do robotów/maszyn

na czym polega infrahumanizacja (dehumanizacja)?

odmawianie innym zdolności do odczuwania wyższych uczuć, takich jak melancholia, wzruszenie, pogarda, duma

na czym polega dementalizacja (dehumanizajca)?

odmawianie innym głębi psychologicznej, refkleksyjności, wrażliwości i intelektu

jakie istnieją formy redukcji uprzedzeń?

• hipoteza kontaktu

• rekategoryzacja

• dekategoryzacja

• kategoryzacja skrzyżowana

• przyjmowanie perspektyw

na czym polega teoria autopercepcji (Bema)?

jak nie mamy silnej opinii to nasz mózg patrzy na nasze zachowanie

• często jem chleb, a więc lubię chleb

hipoteza mimicznego sprzężenia zwrotnego

jak aktywujemy mięśnie wymuszające uśmiech, to oceniamy rzeczy bardziej pozytywnie (mięśnie jarzmowe)

• sygnał z napiętych mięśni twarzy trafia do mózgu

• mięśnie są napięte w uśmiech, więc widocznie dobrze się bawimy

efekt zakazanego owocu (Aronson, Smith)

duża kara

• dzieci nie dotykaja zabawki, ale dalej uważaly ją za fajną

slaba kara

• pętla dysonansu

• mała kara i jak nie biorę zabawki to w sumie i tak jej nie chcę

teoria afirmacji (Still)

by zneutralizowac ból po porażce, podkreślamy inny pozytywny obszar tożsamosci

• no nie umiem grać na skrzypcach, ale w sumie to ładnie tańczę, więc jest git

efekt naduzasadnienia

zjawisko, w którym dodanie zewnętrznej nagrody (np. pieniędzy, ocen) za czynność, którą ktoś i tak lubi robić, drastycznie zmniejsza jego wewnętrzną motywację

nagroda zewnętrzna przesuwa poczucie umiejscowienia przyczynowości

• dzieci lubiły bawić się markerami, ale jak im dali i potem zabrali nagrody, to się im nie chciało

reaktancja

surowy zakaz powoduje, że ludzie chcą odzyskać kontrolę i chcą robić tę zakazaną rzecz

• ban lasów w pandemii

teoria działań planowanych (Ainsen)

postawa to pierwsza składowa, a żeby doszło do zachowania, muszą dołączyć normy społeczne

• co powiedza inni?

• nasza postrzegana kontrola nad zachowaniem

jakie badanie przeprowadził Milgram?

role ucznia i nauczyciela, rażenie prądem za błędy

efekt samego myślenia (mere thought effect) (Tesser)

samo skierowanie uwagi na obiekt sprawia, że nasz pogląd na temat tego obiektu jest bardziej ekstremalny

jakie są trzy narzędzia persfazji?

1. nastrój

2. wiarygodność nadawcy

3. medium przekazu

na czym polega hipoteza kontaktu w radzeniu sobie z uprzedzeniami?

kontakt między członkami różnych grup społecznych może, w odpowiednich warunkach, poprawić postawy wobec grupy obcej

na czym polega rekategoryzacji w radzeniu sobie z uprzedzeniami?

przejście od reprezentacji dwugrupowej (my/oni) do reprezentacji jednogrupowej obejmującej obie grupy

my/oni → my x2

na czym polega dekategoryzacja w radzeniu sobie z uprzedzeniami?

przejście od myślenia o innych w kategoriach międzygrupowych do myślenia o nich w kategoriach interpersonalnych

nasza grupa jest mądrzejsza → każdy ma inne cechy

na czym polega kategoryzacja skrzyżowana w radzeniu sobie z uprzedzeniami?

stosowanie wielu różnych sposobów klasyfikowania ludzi

na czym polega przyjmowanie perspektyw w radzeniu sobie z uprzedzeniami?

proces, w trakcie którego obserwator rejestruje myśli, uczucia i motywacje innych starając się zrozumieć, jak spostrzegają różne sytuacje

na czym polegają uprzedzenia międzygrupowe?

• sposób postrzegania grupy obcej w mniej korzystne sposób niż włąsną

• tworzenie poczucia własnej wartości, jeśli nasza grupa nie zapewnia nam statusu

jakie istnieją motywacje altruizmu?

• motywacja endocentryczna

• motywacja egzocentryczna

• teoria wspólnych genów

• altruizm krewniaczy

• altruizm wzajemny

• podtrzymanie/utrzymanie samooceny

• motywacja wewnętrzna

jakie czynniki wspomagają altruizm?

• sytuacyjne (obecność innych, nacisk społeczny, warunki fizyczne)

• dyspozycyjne (cechy osobowości)

• afektywne (jak sytuacja sprawia, że się czujemy)

• poznawcze (zaobserwowanie sytuacji)

efekt ekspozycji (mere exposure effect)

• 15 powtórzeń to pełen potencjał

• nie powinniśmy zdawać sobie sprawy z powtórzeń, bo inaczej nie działa

• co za dużo, to nie zdrowo → nie za często!

według prof. Mika z jakich komponentów składa się postawa?

• komponentu poznawczego (wiedzy)

• komponentu emocjonalnego (afektu)

• komponentu behawioralnego (działania)

jakie istnieją wpływy autorytetu i inne techniki wpływu społecznego?

• stopa w drzwiach

• drzwi w twarz

• ingracjacja

• huśtawka emocjonalna

• reguła wzajemności

• niska piłka

• efekt Midasa

na czym polega metoda ,,stopa w drzwiach”?

1. prosisz o drobnostkę

2. ktoś się zgadza

3. prosisz o coś większego

4. ktoś już czuje się zaangażowany, więc jest większa szansa, że się zgodzi

na czym polega metoda ,,drzwi w twarz”?

1. najpierw prosisz o coś dużego

2. osoba odmawia

3. prosisz o coś mniejszego

4. osoba ustępuje i się zgadza

na czym polega metoda ,,niska piłka”?

1. przedstawiasz super korzystną ofertę

2. osoba jest zainteresowana

3. oferta zmienia się na gorszą

na czym polega ingracjacja?

próba zdobycia sympatii i przychylności drugiej osoby za nim się nią o coś poprosi

jakie są dwie fundamentalne motywacje konformizmu?

1. konformizm informacyjny

2. konformizm normatywny

na czym polega konformizm informacyjny?

uważamy cudzą interpretację za bardziej wiarygodne źródło wiedzy, więc się do niej dostosowujemy

na czym polega konformizm normatywny?

boimi się odrzucenia, więc dopasowujemy się do grupy

na czym polega efekt widza?

im więcej osób widzi nagłe zdarzenie (np. wypadek, zasłabnięcie), tym mniejsza jest szansa, że ktokolwiek z nich zareaguje i udzieli pomocy

• dochodzi do rozproszenia odpowiedzialności

jakie istnieją teorie gier?

• gra w więźnia

• gra o sumie zerowej

• gra w cykora

na czym polega unimodel w kontekście systemów?

analizując procesy społeczno-poznawcze trzeba zrozumieć cel osoby poznającej – możliwe, że poziomy „automatyczny” i „refleksyjny” nie są odrębne

jakie istnieją schematy poznawcze?

• skrypty

• schematy osób

• schematy grup (stereotypy)

• schematy ról

• schematy beztreściowe

• schematy ja

jakie istnieją heurystyki?

• heurystyka reprezentatywności (wnioskowanie z podobieństwa do prototypu)

• heurystyka dostępności (łatwość przypomnienia sobie przykładu)

• heurystyka zakotwiczenia (pierwsza napotkana informacja)

teoria perspektywy (Kahneman, Tversky)

preferencje zależą od tego jak sformułowany jest problem

• zysk czy strata? ludzie unikają strat

jaka jest definicja zaufania?

przekonanie, że ludzie „z natury są dobrzy, że zwykle można na nich polegać, że raczej pomogą drugiemu człowiekowi, niż wykorzystają go przy każdej nadarzającej się okazji”

jaka jest definicja nieufności?

cyniczne przekonania o naturze ludzkiej, podkreślające powszechny egoizm, nieuczciwość i głupotę tych, którzy ufają innym i robią dobre uczynki

czym jest mediator?

mechanizm, poprzez który zmienna niezależna wpływa na zależną

na czym polega mediacja częściowa?

kiedy mediator wyjaśnia, ale zmienna niezależna nadal ma wpływ (chociaż często mniejszy niż bez uwzględnienia mediatora

jakie istnieją typy mediacji?

• częściowa

• pełna

na czym polega mediacja pełna?

wpływ zmiennej zależnej spada do nieistotnego statystycznie po uwzględnieniu mediatora

czym jest moderator?

zmienna modyfikująca wpływ zmiennej niezależnej na zależną

czym jest efekt Pigmaliona (Rosenthal, Jacobson, 1968)?

inaczej: samospełniająca się przepowiednia

wskazano randomowych uczniów jako posiadających wyższe IQ → nauczyciele lepiej ich traktowali → mieli lepsze oceny

jakie istnieją teorie atrybucji?

• wewnętrzne (osobowościowe, dyspozycyjne)

• zewnętrzne (sytuacyjne)

na czym polega atrybucja egotystyczna (Ross i Olson, 1988)?

własne porażki wyjaśniamy sytuacyjnie, a sukcesy wewnętrznie

na czym polega trzyczynnikowy model postawy (model ABC)?

• afekt (reakcja emocjonalna na obiekt)

• zachowanie (wobec obiektu)

• poznanie (przekonania na temat obiektu i posiadane informacje o nim)

na czym polega dezindywiduacja?

• zanik tożsamości jednostkowej, anonimowość, wzrost identyfikacji grupowej

• maski na halloween, mundur (Zimbardo)

• zwiększenie agresji, impulsywności, zachowań antynormatywnych, osłabienie kontroli, zmniejszona racjonalność

na czym polegało badanie o dobrym samarytaninie?

kto: Darley, Batson

kiedy: 1973

co:

• ktoś leży na ziemi - kto pomoże?

• skala religijności: wew., zew., poszukująca

• brak korelacji między pomaganiem a religią

tendencja do przewidywania wstecz (hindsight bias)

• przeceniamy prawdopodobieństwo zajścia wydarzeń, które się wydarzyły i niedoceniamy prawdopodobieństwa tych, które się nie wydarzyły

• ,,wiedziałam, że tak będzie!”