acidet karboksilike

acidet e larta yndyrore

• acidi palamtik - acidi heksadekanoik

• acidi stearik - acidi oktadekanoik

• acidi oleik - acidi 9 oktadekanoik

acidet dykarboksilike

O - OKSALIK - acidi etandioik

M - MALONIK - acidi 1,3 propandioik

S - SUKSCINIK - acidi 1,4 butandioik

G - GLUTARIK - acidi 1,5 pentadioik

A - ADIPIK - acidi 1,6 heksandioik

fortësia e acidit

varet nga struktura e tij. Zëvendësuesit me efektet e tyre elektronike ndikojnë në shkallën e aciditetit.

acidi acetik < acidi kloracetik < acidi fluoracetik

efekt induktiv

meqenëse atomi i klorit është elektronegativ, i tërheqë elektronet e lidhjes nga karboni. Meqenëse karboni mbetet me mungesë elektronesh, ai tërheq elektronet nga karboni i grupit karboksil, gjë që ndikon në rritjen e polarizimit të grupit COOH, kështu që protoni shkëputet më lehtë.

Kjo tërheqje e tillë e elektroneve përmes lidhjeve sigma quhet efekt induktiv.

aciditeti me rritjen e numrit të atomeve halogjene në molekulë

me rritjen e numrit të atomeve të klorit në molekulë, shkalla e aciditetit rritet. Kështu:

acidi dikloracetik > acidi kloracetik

Kjo është e kuptueshme sepse secili atom i klorit tregon efekt induktiv, prandaj ky efekt është më i shprehur

aciditeti në pozitën e zëvendësuesit

pozita e zëvendësuesit ndikon në aciditetin e molekulës në mënyrën që acidi me klorin në pozitën alfa është më i fortë sesa acidi me klorin në pozitën beta apo gama

sinteza e acideve karboksilike

formohen me oksidim të alkooleve primare, si dhe me oksidim të aldehideve.

kush përdoret si mjet oksidues gjatë sintezës së acideve karboksilike?

oksdi i kromit CrO₃

si sintetizohen acidet aromatike?

përnes oksidimit të vargut anësor të alkilareneve me tretësirë të permanganatit të kaliumit ose dikromat kaliumi

para-nitrobenzeni → acidi para-nitrobenzoik

vetitë e acideve organike

rrjedhin nga joni i hidrogjenit që formohet nga shpërbashkimi i tyre në tretësirën ujore

reaksioni i acidit organik me bazë

acid karboksilik + baza = kripë + ujë, pra kemi të bëjmë me reaksion neutralizimi

pse acidet organike kanë veti acidike më të larta se alkoolet dhe komponimet e tjera organike?

sepse grupi karboksilik ka polaritet të lartë dhe për këtë arsye acidet formojnë lidhje më të fortë hidrogjenore se alkoolet

rradhitja e komponimeve sipas pikave të vlimit

1. acidet karboksilike

2. fenolet

3. alkoolet

4. aldehidet

5. eteret

acidi metanoik

ashtuquhet acid formik (acid i thneglave) dhe gjendet në bimë, insekte etj

gatitja e acidit metanoik (formik)

• formohet nga oksidimi i metanalit

metanol (alkool metilik) → metanal (aldehid formik) → acid metanoik (acid formik)

si formohet acidi metanoik përmes CO dhe një baze si NaOH?

përmes këtij reaksioni formohet kripa (formiati/metanoati i natriumit) më pad në prani të acidit suflurik shndërrohet në acid metanoik

çfarë veprimi ka acidi formik?

ka veprim të fortë reduktues sepse ka strukturë të ngjajshme me aldehidin formik, prandaj është i vetmi acid karboksilik që reagon me reagjent Tollensi dhe Fehlingu

përdorimi i acidit metanoik

• në industri për regjjen e lëkurave

• antiseptik për dezinfektimin e bodrumeve të birrës, verës etj

• formiati i aluminit përdoret në mjekësi si mjet dezinfektues

pse acidi metanoik është acidi më i fortë njëkarboksilik?

tek acidet karboksilike me rritjen e numrit të atomevet ë karbonit në varg, vetitë acidike zvogëlohen, prandaj acidi më i fortë njëkarboksilik është acidi metanoik.

acidi etanoik (acetik)

• është përbërës kryesor i uthullës dhe formohet nga fermentimi i glukozës

• vlon në 118^oC

• kristalizon dhe i ngjan akullit andaj quhet acid acetik glacial

përdorimi i acidit acetik (etanoik)

përdoret në industrinë ushqimore për përgatitjen e konzervave të turshive me përqendrim 4-9% kurse në treg gjendet me përqendrim 80% i cili është shumë helmues

acidi propanoik

ka vperim baktericid prandaj kripërat e tij të natriumit dhe kaliumit përdoren në industrinë e bukës, për prodhimin e djathit

acidi propenoik

është lëndë fillestare për prodhimin e plastnasave, siç është pleksiglasi etj

acidi etandioik (acidi oksalik)

• kripërat e tij quhen OKSALATE; oksalati i kalciumit është formues i gurëve në veshkë

• përdoret gjatë ngjyrosjes për zbardhjen e dhëmbëve, heqjen e ngjyrës së shkrimit dhe ndryshkut nga tekstili etj

• formohet me nxehjen e kripërave të acidit formik

acidi laktik (acidi 2-hidroksipropanoik)

• i jep shije të thartë kosit, turshive etj

• gjendet në gjak dhe muskuj (dhimbja e muskujve pas lodhjes është shenjë e paraqitjes së acidit laktik në muskuj)

veçantia e acidit laktik

përmban karbon asimetrik, prandaj tek ky acid shfaqet izomeria optike

acidi citrik (acidi 2-hidroksi-propan-trikarboksilik 1,2,3)

ashtuquhet acid i limonit sepse gjendet në lëngun e limonit (5%) dhe përdoret për përgatitjen e pijeve freskuese siç është limontozi

acidi salicilik

acidi 2-hidroksi-benzen-karboksilik

acidi benzoik

kripërat e tij quhen benzoate dhe përdoren si antiseptikë dhe është përdorur si konservans në industrinë ushqimore për ruajtjen e ushqimeve nga prishja

acidi acetil-salicilik

njihet me emrin ASPIRINA që përdoret në mjekësi kundër dhimbjeve

derivatet e acideve karboksilike

derivatet e acideve karboksilike konsiderohen ato të cilat grupin -OH të acidit e kanë të zëvendësuar me atom apo grup funksionor tjetër. Në këtë grup bëjnë pjesë:

• halogjenuret e acideve (acil halogjenuret)

• anhidruret e acideve

• esteret

• amidet