ethologie: H1-9

Vrije conflicten

Externe belemmering van een gedrag waarvoor een bepaalde motvaitie bestaat

oversprong gedrag, tijdelijk, vrije toegang alle gedragssystemen, conflictgedrag, acute stress

Onvrije conflicten

Externe belemmering van een gedrag waarvoor een motivatie is, door gevangenschap

langdurig, niet alle gedragssystemen uitvoerbaar, gestoord gedrag, chronische stress, welzijnsstoring

ambivalent gedrag

het mengen van beide gedragingen, zowel submissie als dreighoudingen, successief is het ene gedrag afwisselend van het andere vertonen

Redirectiegedrag

reactie op een vervangend of ongewoon object

Overspronggedrag

langdurig systeem opeens overschakelen op een ander systeem

omgericht gedrag

zelf- of omgevingsgericht, vb.: zuigen en eten van niet eetbare dingen in de omgeving, extreem zelf groomen, copulatie met zelfde sexe

Primaire mutilate

zuiver gedragsprobleem, gevolg van fysieke problemen

Secundaire mutilatie

door een ander gedrag veroorzaakt, kan ten gevolge van omgevingsgedrag

apathie

gebrek aan belangstelling voor externe prikkels

Stereotypieën

doelloos gefixeerde, zich herhalende bewegingen, ogenschijnlijk zinloos, in meeste gevallen maken ze deel uit van het normale ethogram

Stereotypieën stadia

1. Gedrag wordt herhaald bij aanwezigheid van de oorzaak: variabel gedrag, stopt als oorzaak wordt weggenomen, te onderbreken door arousal of uitlokkende stimuli

2. Volwassen stadium: spontaan, geëmancipeerd van oorzaak, extra bij arousal, individueel ritme en patroon, morfologische identiteit, zelfbelonend

Proactive copers of active copers

fysiologisch reageren ze sympatisch: hartslag verhoogt, adrenaline stijgt, in het gedrag zien we dat ze snel routines ontwikkelen, gedragspatronen die reeds succes hebben bewezen, vrij explosief, niet diepgaand, ongevoelig voor externe stimuli

Reactive copers of passive copers

fysiologisch is de activatie van de parasympathicus hoog, hartslag daalt, ze passen hun gedrag aan aan veranderingen in hun omgeving, lage agressiviteit, traag in exploratie, gevoelig voor externe stimuli

spelen

niet volledig functioneel, zelfbelonend, verschil in structuur of timing van normale vorm, herhaald uitgevoerd maar niet in volwassen vorm, uitgevoerd zonder risico’s

Locomotion play

fanatiek rennen, springen, excentrische lichaamsbewegingen, komen vaak terug op startpunt, alleen of in groep

Object play

manipuleren van iets met mond of benen

Proximate mechanismen

gereguleerd en gestimuleerd door beloningssysteem in het brein, opiaten, dopamine, noradrenaline, ook betrokken bij regulering van sociaal gedrag en het opwekken en de perceptie van emoties

Ultimate mechanismen

kosten energie en tijd, er is een verminderde oplettendheid, dus verhoging op riscio predatie of ongeval, ze oefenen de uitvoering van volwassen gedrag in een veilige context, stimuleert en verfijnt neurale en functionele aansturing van specifieke gedragingen vooral tijdens die specifieke gevoelige periode van dat gedrag, dient om sociale skills te leren

Voordelen

oudere dieren spelen ook, vermindert sociale spanningen, op veilige manier waarde van kracht schatten van een tegenstander, dominante verhoudingen impliciet versterken, informatie over omgeving en exploratie, zelfstimulering van endorfines, opwarming, ethological need

wanting effect

stimuleert het zoeken naar de situatie waarin een beloning verkregen kan worden

‘liking effect

uiting van positieve emoties

Voordelen van in groep leven

• Verminderd risico op predatie

• Gebruik van elkaars aanwezigheid

• Eerder detectie van voedsel

• Ervaring opdoen

Nadelen van in groep leven

• Competitie: voor voedsel, partners

• Kans op inteelt

• Risico voor ziekteoverdracht

• Afgestoten worden: verdwalen, kannibalisme

• Aantrekking van meer predatoren

• Risico van energieverlies: spelen met elkaar

Akoestisch of auditief signaal

de zender produceert geluidssignalen, de ontvanger vangt deze signalen op met het oor, snelle fade-out

Visueel signaal

opvangen door het oog, herbivoren en predatoren zijn vaak dichromatisch

Chemisch signaal

de zender produceert chemische stoffen, de ontvanger vangt deze stoffen op door reuk- of smaakorganen, trage fade-out, het meeste wordt er gebruik gemaakt van de feromonen

Tactiel signaal

door rechtstreeks lichamelijk contact informatie overbrengen van zender naar ontvanger, affiliatief gedrag door endorfines

Competitie

voorzieningen en voedselbronnen verdedigen

territorium

een gebied dat bewoond wordt door een individu, koppel of groep en verdedigd wordt tegen andere individuen, zelfs eigen jongen worden soms verjaagd, dit kan door displays, vocalisatie, markeringen, enzovoort

niet-associatief leren

habituatie of sensitisatie

associatief leren

klassiek conditioneren, operant conditioneren

Inprenten

nakomling op ouder en omgekeerd

• Voedingsgedrag

• Leergedrag

• Sociale identificatie

• Seksuele inprenting

Socialisatie

het leren van bepaalde sociale codes

Habituatie

dier geleidelijk minder en minder gaat reageren op een stimulus die regelmatig wordt herhaald

Sensitisatie

verhoging van de frequentie of intensiteit van een respons door een voorafgaande sterke, schadelijke of herhaalde stimulus

stapeleffect

intensiteit van een reactie op een stimulus te verhogen,

klassieke conditionering

onvoorwaardelijke stimulus (eten), gekoppeld aan een onvoorwaardelijke respons (kwijlen), gekoppeld aan een neutrale stimulus (belletje), de neutrale stimulus wordt een voorwaardelijke stimulus (kondigt eten aan) en kan een onvoorwaardelijke respons uitlokken na voldoende herhaling

US

= OCS = OS = onvoorwaardelijke (ongeconditioneerde) stimulus

UR

= OCR = OR = onvoorwaardelijke (ongeconditioneerde) respons

NR

neutrale stimulus

CS

VS = voorwaardelijke stimulus

CR

= VR = voorwaardelijke respons

Conditioneringswetten

• Contingentie in de tijd:

• Generalisatie

• Extinctie

• Discriminatie

Secundaire conditionering

n ketting van associaties leggen, combineren van 2 VS met als doel de eerste VS te elimineren en het dier enkel op de tweede VS te doen reageren

Operant conditioneren of trial and error leren

instrumentele manier van leren waarbij het dier de effecten leert van zijn eigen handelen

Target training

target aanraken en een beloning krijgen

Gedrag wordt beloond of gecorrigeerd

• Positieve beloning, positive reinforcement R+

• Negatieve beloning, negative reinforcement R

• Positieve straf, positive punishment P+

• Negatieve straf, negative punishment P-

Positieve beloning

: respons wordt gevolgd door aangename stimulus

Negatieve beloning

respons verwijdert onaangename stimulus

Positieve straf

respons wordt gevolgd door een onaangename stimulus

Negatieve straf

respons wordt gevolgd door het wegnemen van een aangename stimulus

vrees

inhibitie van gedrag in aanwezigheid van specifieke stimulus

angst

het dier niet kan voorspellen wat er gaat gebeuren en er dus een algemene remming van het gedrag plaatsvindt

Leren

gebruik maken van eerdere processen in de omgeving en die omzetten naar een zinvolle verandering

Trainen

stimuleren van gewenste gedragingen en verminderen van ongewenst gedrag

negatieve social modelling

een dier ziet een ander dier schrikken in aanwezigheid van een bepaalde stimulus en zal er zelf ook vrees voor tonen

Positive social modelling

een dier verliest vrees sneller indien een soortgenoot de timulus benadert of manipuleert zonder vrees te tonen

Interne stimuli

regeling homeostasis, invloed hormonen

Externe stimuli

seizoen, temperatuur, agressie, predatie, aangeleerd gedrag

vacuumgedrag

hoge interne stimuli, maar geen externe stimuli

supra-normale externe stimuli

hoge externe stimuli, maar geen interne stimuli

Doelgericht gedrag

gedrag om een bepaald doel te bereiken

Appetittief gedrag

set van bewegingen en oriënterende reacties om een doel te zoeken, flexibel, actief, zoekend, vaak essentieel voor voortbestaan, ethologische nood, zeer hoge motivatie

Consummatorisch gedrag

afsluiting van de gedragssequentie, de bevrediging, meer typisch, soort- en motivatiespecifiek

Contra free loading

Dieren werken liever om iets te bekomen, bezigheid is belonend voor dieren in een eentonig milieu

animale zenuwstelsel

onder invloed van onze wil

autonome zenuwstelsel

regelt onbewuste functies, sympatisch en parasympatisch

Endocriene stelsel

• trager

• langdurig effect

• hormoonregeling

neuro-endocriene stelsel

sterke interactie tussen het zenuwstelsel en het endocriene stelsel

Hypothalamus

stuurt aan, het reguleert het autonome zenuwstelsel en dient intermediair tussen zenuwstelsel en endocriene stelsel, via zenuwprikkeling en hormonaal via releasingfactoren

• motivationele toestand

Hypofyse

regelt, het geeft boodschapperstoffen af (stimulating factors) naar endocriene klieren, deze koppelen terug op beide systemen zodat er een balans ontstaat

Limbisch systeem

Staat in voor herinneringen en emoties, reageert op interne en externe (on)plezierige stimuli en coördinatie homeostasis

• Hypothalamus

• Hippocampus: leren en herinneren

• Amygdala: emotionele processen

• Andere onderdelen: orbitofrontale cortex (beslissingen), nucleus accumbens (genoegen, verslaving

Korte termijn ‘needs

Onmiddelijke fysiologische feedback als hieraan voldaan wordt Gedrag gemonitord en gereguleerd door de consequenties van het gedrag  negatieve feedback

Lange termijn ‘needs’

Onvervangbare, essentiële gedragingen, verankerd in het brein Worden niet meteen beloond door effect, niet gecontroleerd door directe consequentie

Circadiaans ritme

Dag, nacht, schemer

Infradiaan ritme

Circa-lunair ritme, circa-annual ritme

Ultradiaan ritme

REM slaap Groeihormonen

Feromonen

informatieoverdracht naar een ander individu of groep, dit noemen we olfactorische communicatie,

→ fysiologische of gedragsreactie uit te lokken,

polyfasische slaap

meerder keren op de dag zullen slapen voor een korte duur

mono- of bifasische slaap

slaap aan 1 stuk doorbrengen of in 2 delen

uni hemisferische slaap

wanneer 1 hemisfeer (hersenhelft) slaapt, de andere actief is

• contra-laterale oog gesloten

REM- slaap

= rapid eye movement

Paradoxiale slaap, actieve slaap Stimulus drempelwaarde voor ontwaken uit REM-slaap is hoger dan voor NREM slaap

NREM-slaap

=non-rapid eye movement slaap

Rustige slaap, orthodoxicale slaap, slow wave slaap

Gastrine

cellen in de maagwand die de productie van maagsap stimuleren

Cholecystokinine

veroorzaakt samentrekking van de galblaas wat zorgt voor galafgifte, CCK stimuleert de alvleesklier wat zorgt voor afgifte van alvleessap

Ghreline

productie in de maagwand, vergroot de honger

Leptine

onder andere in vetweefsel, remt honger, geeft verzadigingsgevoel (resistentie in obese patiënten)

Insuline

stimuleert de opname van nutriënten, snelle toename na glucose opname, kan veststofwisseling remmen

progesteron

in stand houden van dracht

einde dracht

progesteronniveau daalt, aanzet tot melkproductie, prolactineniveau stijgt

na partus

oxytocineniveau stijgt, uteruscontracties

Emotionele stressrespons

gevoelens van woede, angst

Cognitieve stressrespons

verminderd concentratievermogen, minder goed geheugen

Gedragsmatige stressrespons

verandering in houding, communicatie, verminder coördinatievermogen, agressie, vluchten of vermijden

HPA-as

hypothalamic pituitary adrenal axis = hypothalamus hypofyse bijnier as

nature vs nurture

Gedrag steunt op informatie opgeslagen in het genoom: aangeboren, instinct, maar er is ook altijd een vorm van omgeving en leren, dus gedrag steunt ook op informatie uit de individuele ervaring

Kunstmatige selectie

Genetische selectie op gewenst gedrag en tegen ongewenst gedrag kan een belangrijk middel zijn om dierenwelzijn te verbeteren

Variabiliteit

binnen een populatie is er variatie tussen individuen

Erfelijkheid

deel van de variatie is erfelijk, nakomelingen vertonen gemiddeld meer gelijkenis met verwanten dan met anderen uit de populatie

Competitie

concurrentie voor schaarse hulpbronnen