Sprawowanie władzy w Rzeczpospolitej

finanse publiczne

zasoby pieniężne państwa i samorządów przeznaczone na realizację zadań publicznych; podlegają zasadzie jawności

budżet państwa

roczny plan finansowy państwa zawierający prognozę dochodów i limit wydatków; ma formę ustawy

ustawa budżetowa, Rada Ministrów

… przygotowuje projekt …, który trafia do Sejmu

Ustawa budżetowa, Parlament RP

Sejm dokonuje trzech czytań, następnie ustawa trafia do Senatu (ma 20 dni na poprawki), a ostatecznie wraca do Sejmu, który uznaje się za przyjętą, jeżeli nie odrzuci jej bezwzględna większością głosów.

Prezydent RP ...

… podpisuje ustawę budżetową, uchwaloną przez Parlament

prowizorium budżetowe

tymczasowy plan finansowy uchwalany, gdy nie można przyjąć budżetu na cały rok

podatek

obowiązkowe, nieodpłatne i bezzwrotne świadczenie pieniężne na rzecz państwa lub samorządu

podatki bezpośrednie

nakładane na dochód lub majątek podatnika (np. PIT, CIT)

podatki pośrednie

daniny wliczane w cenę towarów i usług (np. VAT, akcyza)

podatki progresywne

stawka rośnie wraz ze wzrostem dochodu

podatki liniowe

stawka jest stała niezależnie od dochodu

podatki regresywne

stawka maleje wraz ze wzrostem dochodu

podatki kwotowe

jednakowa kwota podatku dla wszystkich

dochody własne samorządu

dochody, na które samorząd ma bezpośredni wpływ (np. podatki lokalne, majątek, udziały w PIT i CIT)

subwencja ogólna

środki z budżetu państwa przekazywane samorządom bez określonego celu

dotacje celowe

środki z budżetu państwa przekazywane na konkretne zadania

projekt uchwały budżetowej

przygotowuje wójt/burmistrz/prezydent do 15 listopada na podstawie wytycznych rady, który następnie trafia do RIO oraz jest uchwalany przez tą radę

Uchwała budżetowa

Roczny plan dochodów, wydatków, przychodów i rozchodów jednostki samorządu terytorialnego. Rada gminy uchwala budżet do 31 grudnia (wyjątkowo do 31 stycznia)

Regionalna Izba Obrachunkowa

sprawuje nadzór nad projektem uchwały budżetowej; w razie braku uchwalenia ustala budżet do końca lutego

zadania własne

realizowane przez samorząd we własnym imieniu i na własną odpowiedzialność

zadania zlecone

wykonywane przez samorząd w imieniu administracji rządowej i finansowane z dotacji

zadania powierzone

zadania przypisane do realizacji – w drodze porozumienia –  jednostce samorządu terytorialnego. Są przejmowane dobrowolnie.

zadania gminy

m.in. edukacja podstawowa, pomoc społeczna, infrastruktura, planowanie przestrzenne

zadania powiatu

m.in. szkoły ponadpodstawowe, szpitale, rynek pracy

zadania województwa

m.in. rozwój regionalny, transport, kultura o znaczeniu regionalnym

polityka publiczna

całokształt działań państwa w celu rozwiązywania problemów społecznych i realizacji interesu publicznego

polityka gospodarcza

działania państwa wpływające na procesy gospodarcze (wzrost, stabilność)

modele gospodarki

centralnie sterowana, rynkowa, mieszana

polityka przemysłowa

działania państwa wobec struktury i rozwoju przemysłu

polityka rolna

działania państwa dotyczące produkcji i dystrybucji żywności

polityka społeczna

działania na rzecz poprawy warunków życia i ograniczania nierówności

polityka prorodzinna

wsparcie rodzin (np. świadczenia społeczne)

polityka senioralna

działania skierowane do osób starszych

polityka rynku pracy

działania państwa ograniczające bezrobocie

aktywna polityka rynku pracy

działania aktywizujące bezrobotnych (np. szkolenia)

bierna polityka rynku pracy

wsparcie finansowe bezrobotnych (np. zasiłki)

ZUS

instytucja zarządzająca systemem ubezpieczeń społecznych

KRUS

instytucja ubezpieczeń społecznych dla rolników

ubezpieczenia społeczne

obejmują emerytalne, rentowe, wypadkowe i chorobowe

ubezpieczenie zdrowotne

obowiązkowy system finansowania opieki zdrowotnej (NFZ)

Podstawowa opieka zdrowotna

pierwszy etap kontaktu pacjenta z systemem ochrony zdrowia. Obejmuje kompleksową opiekę medyczną, profilaktykę, diagnostykę i leczenie świadczone przez lekarzy rodzinnych, pediatrów i pielęgniarki

ambulatoryjna opieka specjalistyczna

porady lekarskie, badania diagnostyczne i zabiegi wykonywane w poradniach specjalistycznych bez konieczności pobytu w szpitalu

opieka szpitalna

leczenie w szpitalu

ochrona środowiska

działania na rzecz zachowania i poprawy stanu środowiska

polityka surowcowa

działania zapewniające dostęp do surowców dla gospodarki

polityka rozwoju regionalnego

działania na rzecz zrównoważonego rozwoju regionów

EFRR (Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego)

fundusz strukturalny UE wspierający niwelowanie różnic w rozwoju regionów.

EFS (Europejski Fundusz Społeczny)

fundusz strukturalny UE wspierający zatrudnienie i kapitał ludzki

Fundusz Spójności

fundusz, którego celem jest zmniejszanie różnic gospodarczych i społecznych między państwami członkowskimi

polityka kulturalna

działania na rzecz ochrony i rozwoju kultury

polityka naukowa

działania wspierające rozwój nauki i innowacji

polityka informacyjna

rozwój społeczeństwa informacyjnego i cyfryzacji, mający na celu rzetelne, kompletne i spójne ujawnianie danych. Zapewnia ona transparentność, realizuje prawo do informacji

bezpieczeństwo wewnętrzne

stan i proces zapewniający przetrwanie, suwerenność i rozwój państwa w jego granicach (ład konstytucyjny, porządek publiczny).

bezpieczeństwo zewnętrzne

bezpieczeństwo państwa w środowisku międzynarodowym, wolne od zewnętrznych zagrożeń militarnych i niemilitarnych.

bezpieczeństwo zintegrowane

kompleksowe podejście do bezpieczeństwa, koordynujące wszystkie wymiary bezpieczeństwa (wewnętrzne, zewnętrzne, militarne, ekonomiczne, społeczne).

Prezydent RP

zwierzchnik Sił Zbrojnych, reprezentuje państwo

Rada Ministrów

kieruje działaniami w zakresie obronności i zarządzania kryzysowego

Sejm RP

decyduje o stanie wojny i pokoju

państwo ateistyczne

oficjalnie promuje ateizm, zwalcza religię.

państwo świeckie

neutralne światopoglądowo, równość wyznań

uprzywilejowanie wyznania

jedna religia ma szczególny status prawny

państwo wyznaniowe

religia stanowi podstawę prawa i funkcjonowania państwa

ubezpieczenie emerytalne

zapewnia środki finansowe na starość po zakończeniu aktywności zawodowej

ubezpieczenie rentowe

zapewnia świadczenia w przypadku niezdolności do pracy

ubezpieczenie wypadkowe

obejmuje świadczenia w razie wypadku przy pracy lub choroby zawodowej

ubezpieczenie chorobowe

zapewnia dochód w czasie choroby lub macierzyństwa

opieka specjalistyczna

świadczenia zdrowotne udzielane przez lekarzy specjalistów (AOS)

opieka szpitalna

leczenie pacjentów w szpitalu, wymagające hospitalizacji

świadczenia rodzinne

świadczenia pieniężne wspierające rodziny w wychowywaniu dzieci (np. zasiłek rodzinny)

świadczenia alimentacyjne

świadczenia wypłacane osobom uprawnionym w przypadku niewywiązywania się zobowiązanego z obowiązku alimentacyjnego

PIT

podatek dochodowy od osób fizycznych

CIT

podatek dochodowy od osób prawnych

VAT

podatek od towarów i usług, doliczany do ceny produktów i usług