siyer ve İslam Tarihi

Ecnâdeyn Savaşı (634)

Müslümanlarla Bizans arasında, Suriye-Filistin fetihleri sırasında yapılan savaştır. Hz. Ebû Bekir döneminde gerçekleşmiştir. Müslümanların Suriye ve Filistin'de Bizans'a karşı yaptığı ilk savaştır. Müslümanların zaferiyle sonuçlanmış, savaşta ordunun başında Hâlid b. Velîd bulunmuştur.

Köprü Savaşı (634)

Hz. Ömer döneminde Müslümanlarla Sâsânîler arasında yapılan savaştır. Müslüman ordusunun komutanı Ebû Ubeyd es-Sekafî, İran ordusunun savaş fillerinden yararlanması karşısında zor durumda kalmıştır. Ebû Ubeyd, ordusuyla Fırat üzerindeki köprüyü geçerek karşı tarafa geçmiş; savaş sırasında köprünün yıkılması Müslüman ordusunun geri çekilmesini zorlaştırmıştır. Ebû Ubeyd bir fili etkisiz hâle getirmeye çalışırken filin altında şehit olmuştur. Müslümanların ağır yenilgisiyle sonuçlanan savaş, bu cephedeki ilk büyük yenilgileridir.

Büveyb Savaşı (635)

Köprü Savaşı'ndaki yenilgiden sonra Hz. Ömer döneminde Müslümanlarla Sâsânîler arasında yapılmıştır. Müsennâ b. Hârise komutasındaki Müslümanlar büyük bir zafer kazanmıştır. Köprü Savaşı'nın telafi edilmesi ve Irak cephesinde yeniden üstünlük sağlanması bakımından önemlidir.

Yermük Savaşı (636)

Hz. Ömer döneminde Müslümanlarla Bizans arasında yapılmıştır. Müslüman ordusunun başkumandanı Hâlid b. Velîd'dir. Müslümanların kesin zaferiyle sonuçlanmış ve Bizans'ın Suriye'deki hâkimiyetini sona erdirmiştir. Suriye'nin Müslümanların hâkimiyetine girmesinde dönüm noktasıdır.

Kādisiye Savaşı (636)

Hz. Ömer döneminde Müslümanlarla Sâsânîler arasında yapılmıştır. Müslüman ordusunun komutanı Sa‘d b. Ebû Vakkās, Sâsânî ordusunun komutanı Rüstem'dir. Savaş Müslümanların zaferiyle sonuçlanmıştır. Sâsânî başkenti Medâin'in yolunu açmış ve Irak'ın fethinde önemli bir dönüm noktası olmuştur. Müslümanların savaş filleriyle ilk defa karşılaştığı savaş olarak da dikkat çeker.

Celûlâ Savaşı (637)

Hz. Ömer döneminde Müslümanlarla Sâsânîler arasında yapılmıştır. Müslümanların zaferiyle sonuçlanmıştır. Kādisiye ve Medâin'in fethinden sonra Sâsânîlerin Irak'taki gücünü daha da zayıflatmış ve Irak'ın fethinin tamamlanmasına katkı sağlamıştır.

Nehâvend Savaşı (642)

Hz. Ömer döneminde Müslümanlarla Sâsânîler arasında yapılmıştır. Müslümanların kesin zaferiyle sonuçlanmıştır. Sâsânî Devleti'nin yıkılış sürecini hızlandırdığı için İslam tarihinde "Fetihlerin Fethi" olarak anılır. Sâsânîlerin yeniden toparlanarak İran'da güçlü bir ordu oluşturma girişimi bu savaşla büyük ölçüde sona ermiştir.

Zâtüssavârî Savaşı (655)

Hz. Osman döneminde Müslümanlarla Bizans arasında yapılan deniz savaşıdır. Müslüman donanmasının başında Abdullah b. Sa‘d b. Ebû Serh, Bizans donanmasının başında ise İmparator II. Konstans bulunuyordu. Müslümanların zaferiyle sonuçlanmıştır. Müslümanların Bizans'a karşı kazandığı ilk büyük deniz zaferi olarak kabul edilir ve Müslümanların denizcilik alanında güçlendiğini gösterir.

Cemel Vak‘ası (656)

Hz. Ali döneminde Basra yakınlarında meydana gelen ilk büyük iç savaştır. Hz. Âişe, Talha b. Ubeydullah ve Zübeyr b. Avvâm'ın bulunduğu grup ile Hz. Ali'nin taraftarları karşı karşıya gelmiştir. Savaş Hz. Ali'nin galibiyetiyle sonuçlanmıştır. Talha ve Zübeyr savaş sırasında öldürülmüş, Hz. Âişe ise Medine'ye gönderilmiştir.

Sıffîn Savaşı (657)

Hz. Ali ile Şam Valisi Muâviye arasında Fırat Nehri kıyısındaki Sıffîn'de yapılmıştır. Savaşın sonlarına doğru Muâviye'nin ordusunda Kur'an sayfalarının mızraklara takılması üzerine hakeme başvurma fikri gündeme gelmiştir. Savaş Hakem Olayı'na giden süreci başlatmıştır. Hakem kararını kabul etmeyen bir grup Hz. Ali'nin ordusundan ayrılarak Hâricîlerin ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır.

Nehrevân Savaşı (658)

Hz. Ali ile Hâricîler arasında yapılmıştır. Sıffîn Savaşı sonrasında Hakem Olayı'nı kabul etmeyerek Hz. Ali'nin ordusundan ayrılan Hâricîler, Hz. Ali tarafından Nehrevân'da mağlup edilmiştir. Savaş, Hâricîlere karşı yapılan en önemli askerî mücadeledir.

Mütenebbî

Hz. Muhammed'in vefatından önce veya sonra peygamberlik iddiasıyla ortaya çıkan sahte peygamberlere verilen ad (Örn: Esved el-Ansî, Müseylimetü'l-Kezzâb, Tuleyha b. Huveylid, Secâh bint el-Hâris).

Ridde

Hz. Muhammed'in ölümü sonrasında meydana gelen kitlesel dinden dönme (irtidad) olayları üzerine ilk halife Ebu Bekir tarafından 632-633 yıllarında yapılan askerî harekât ve savaşlar.

Yemame Savaşı

Hz. Ebubekir döneminde Ridde olayları nedeniyle yapılan ve sonucunda Kur'an-ı Kerim'in cemedildiği (toplandığı) savaş.

Ecnadeyn Savaşı

Dört Halife döneminde Bizans İmparatorluğu ile yapılan ilk savaş.

Emîrü'l-Mü'minîn

İslam tarihinde ilk kez Hz. Ömer döneminde kullanılmaya başlanan halifelik unvanı.

Mukavafat-ı Ömer

Hz. Ömer'in beyan ettiği görüşler ve arzular doğrultusunda inen ayetleri (Maide 90, Ahzab 58, Tevbe 84, Bakara 125) ifade eden kavram.

Fethu'l-Fütûh (Nihâvend Zaferi)

Hz. Ömer döneminde Sâsânîler'e karşı kazanılan, Sâsânîler'in mağlubiyetin ardından bir daha toparlanamayarak Dînever, Hemedan ve İsfahan'ın fethine zemin hazırlayan zafer.

Sevad Arazileri

Hz. Ömer döneminde verimli olduğu için askerlere verilmeyip eski sahiplerine bırakılan, haraç ödemesi ile devlete sürekli gelir sağlayan araziler.

Cünd

Hz. Ömer döneminde stratejik önemi olan yerlerde (Küfe, Basra, Şam, Remle, Fustat) kurulan daimi ordugah şehirler.

Divan Teşkilatı

İslâm devletlerinde resmî işlerin görüşülüp karara bağlandığı meclis ve buna bağlı devlet daireleri.

Fidye

Esaretten kurtulmak için veya yerine getirilmeyen yahut kusurlu olarak eda edilen bazı ibadetlerin telâfisi amacıyla ödenen bedel.

Zimmî

İslâm ülkelerinde yaşayan gayrimüslim tebaa.

Cizye

İslâm devletindeki gayrimüslim tebaanın erkeklerinden alınan baş vergisi.

Haraç

İslam devletinde gayrimüslim tebaadan alınan toprak vergisi.

Ağnam

Küçükbaş hayvanlardan alınan vergi.

Öşür

Toprak ürünlerinden alınan zekât.

Zi'n-Nureyn

Hz. Muhammed'in Rukiyye ve Ümmü Gülsüm isimli iki kızıyla evlenmiş olması sebebiyle Hz. Osman'a verilen 'iki nur sahibi' anlamındaki unvan.

Büyük Fitne

İslam tarihinde Hz. Osman'ın evinde öldürülmesi ile başlayan ve Muaviye'nin devletin başına geçmesi ile sonuçlanan (656-661) iç savaş dönemi.

Zatus Savari Savaşı

Hz. Osman döneminde gerçekleşen Kıbrıs fethi sırasındaki deniz savaşı.

Cemel Vak‘ası

Hz. Ali ile Hz. Âişe arasında 36/656 yılında gerçekleşen, iman-küfür sınırı, irade hürriyeti ve kader tartışmalarına tesir eden olay.

Nehrevan Savaşı

Hz. Ali ile Abdullah b. Vehb er-Râsıbî liderliğindeki Hâricîler arasında 38/658 yılında meydana gelen savaş.

Sıffîn Savaşı ve Tahkim Olayı

Halife Hz. Ali ile Muâviye b. Ebû Süfyân arasındaki savaş (37/657) ve sonucunda ihtilâfı Kur'ân ve Sünnet'e göre halletmek üzere tarafları temsilen hakem seçilmesi olayı.

Mevalî

Emevî döneminde Arap olmayan Müslüman halklar için kullanılan terim.

Halifetullah

Halifenin gücünü ilahi temele dayandırmak için kullanılan unvan.

Tevvâbîn

Hz. Hüseyin'i Kûfe'ye davet edip yardım etmedikleri için pişmanlık duyan ve onun intikamını almak için harekete geçen Kûfeli grup ('tövbe edenler').

Şuûbiyye

Arap olmayan milletlerin Araplar'dan üstün olduğunu iddia eden siyasî, fikrî ve edebî hareket.

Harre Olayı

I. Yezîd döneminde Medinelilerin muhalefeti üzerine Medine şehrinin 3 gün boyunca yağmalandığı olay.

Merc-i Rahıt Savaşı

İkinci Cemel olarak adlandırılan, Adnanî ve Kahtânî Arapları arasında yaşanan kanlı mücadele.

Belâtüşşühedâ (Poitiers Savaşı)

114/732 yılında Abdurrahman el-Gāfıkī kumandasındaki İslâm ordusu ile Charles Martel emrindeki Frank kuvvetleri arasında Poitiers yakınlarında meydana gelen savaş.

Deyrülcâselik (Yevmü’d-deyr)

72 (691) yılında Emevî Halifesi Abdülmelik b. Mervân ile Mus‘ab b. Zübeyr arasında cereyan eden savaş.

Divan-ı Mezalim

Ömer b. Abdülazîz döneminde idarî alanda halka zulmeden ve yolsuzluklara adı karışan valileri ve memurları görevden almak için yürütülen idari yargı mekanizması.

Zilullah Fi’l-Arz

Halifenin gücünü ilahi temele dayandırmak için Abbâsîler döneminde kullanılan 'Allah'ın yeryüzündeki gölgesi' anlamına gelen unvan.

Beytülhikme

Ortaçağ İslâm ilim ve kültür tarihinde tercüme ve yüksek seviyedeki ilmî araştırmaların yapıldığı, Bağdat merkezli ilim merkezi.

Mihne

Bazı Abbâsî halifeleri döneminde Halkul-Kur’ân konusunda bazı âlimlerin sorguya çekilip eziyet edilmesine ilişkin olaylara verilen ad.

Bermekîler

Abbâsîler devrinde başta vezirlik olmak üzere çeşitli makamlarda bulunan ve halifeler nezdinde büyük nüfuz kazanan aile.

Sâmerrâ

Halife Mu‘tasım-Billâh tarafından 836 yılında Bağdat'ın 100 km kuzeyinde kurulan ve 836-892 yılları arasında başşehir olarak kullanılan ordugah şehir.

Nefsuzzekiyye İsyanı

Abbâsîler döneminde Muhammed en-Nefsuz-Zekiyye ve kardeşi İbrahim tarafından gerçekleştirilen önemli Şiî isyanı.

Mülûkü’t-Tavâif

Endülüs Emevî Devleti’nin yıkılmasından sonra ortaya çıkan Abbâdîler, Âmîrîler, Bekrîler gibi 20 civarındaki küçük siyasal birim/devletçik.

Morisko

İspanyol hâkimiyeti altında yaşayan zorla Hristiyanlaştırılmış eski Müslümanlara verilen ad.

Müdeccen

İspanya’da Hristiyan yönetimi altında yaşamını sürdüren azınlık Müslümanlar.

Müvelled

İslâmiyet'i kabul eden ilk İspanyolların çocukları hakkında kullanılan terim.

Reconquista

Hristiyanların Endülüs’ü Müslümanların elinden geri alma projesi.

Eyyamü’l Arus

2. Abdurrahman bin Hakem'in sultanlık dönemi için 'düğün günleri' anlamında kullanılan ve Endülüs Emevî devletinin en parlak devrini ifade eden tabir.

Sakalibe

Endülüs'te savaş esirlerinden kurulan ordu.

Müzterika

Endülüs Emevî Devleti'nde görev yapan ücretli ordu.

Sîfü'l Bahr Seriyesi

İslâm tarihinde iki defa gerçekleşen seriyye (623'te Hz. Hamza komutasında, 629'da Ebu Ubeyde b. Cerrah komutasında). Azığın tükenmesi, habat yaprakları ve sahile vuran amber balıklarının yenmesi ile bilinir.

Batn-ı Nahle Seriyesi

624 yılında Abdullah b. Cahş komutasında gerçekleşen, haram ayda savaşılması sebebiyle Kureyş'in kara propaganda yaptığı ve Müslümanların Kureyşlilere güçlerini hissettirdikleri ilk seriyye. Bakara Suresi 217. ayet ile ilgilidir.

Bedir Savaşı

624 yılında Müşrik Araplara karşı yapılan savaş. Hubâb b. Münzir'in 'Düşmana Yakın Kuyu' fikri, 'Yâ mansûr emit' ve 'Ehad, Ehad' parolalarıyla bilinir. Kur'an-ı Kerim'de Enfâl, Âli İmran ve Duhân (Batşe-i Kübra) surelerinde geçer.

Beni Kaynuka Sürgünü

624 yılında Medine Sözleşmesini bozan ilk kabile olan Beni Kaynuka Yahudilerinin, pazar yerinde Müslüman bir kadına hakaret etmeleri ve Bedir Savaşı'nı hazmedememeleri üzerine sürgün edilmesi.

Sevik Gazvesi

624 yılında Ebu Süfyan'ın Bedir'in intikamı için Medine'ye gece baskını yapıp kaçarken ağırlık yapmaması için kavrulmuş un (sevik) torbalarını atmasıyla anılan gazve.

Karede Seriyesi

624 yılında Kureyşlilerin gizli yollardan kaçırmaya çalıştığı yüklü kervanın ele geçirildiği sefer. Nuaym b. Mes'ud sarhoş olup kervan bilgisini vermiştir.

Zû Emer Gazvesi

624 yılında Gatafan kabilesine karşı düzenlenen ve düşmanın savaşmadan kaçtığı gazve (Gatafan Gazvesi).

Zâtürrikâ Gazvesi

626 yılında yapılan, adını bölgedeki yamalı dağ/ağaçtan veya askerlerin ayaklarına sardıkları bez parçalarından alan gazve. İlk Korku Namazı burada kılınmış, olağanüstü olaylardan dolayı 'Gazvetü'l-eâcîb' olarak da adlandırılmıştır.

Gâbe (Zûkared) Gazvesi

627 yılında Ebû Zer el-Gıfârî'nin otlattığı peygamber develerine yapılan saldırı üzerine gerçekleşen gazve. Seleme b. Ekva düşmanı okla kovalamış; Hz. Peygamber en iyi süvarinin Ebû Katâde, en iyi piyadenin Seleme olduğunu belirtmiştir.

Uhud Savaşı

625 yılında Kureyşli Müşriklere karşı yapılan meydan savaşı. Cebelü'r Rumât (Okçular Tepesi), Halid b. Velid'in arkadan kuşatması, Mus'ab b. Umeyr ve Hz. Hamza'nın şehadeti ile bilinir.

Beni Nadir Sürgünü

625 yılında Ka'b b. Eşref'in aşk şiirleri ve Hz. Peygamber'e yönelik suikast girişimi sonrasında Beni Nadir Yahudilerinin Medine'den çıkarılması.

Hamrâülesed Gazvesi

625 yılında Uhud Savaşı'nın ertesi günü Mekkelileri takip etmek amacıyla düzenlenen, 5 gün boyunca ateş yakılan ve Âli İmran 172-174. ayetleriyle övülen gazve.

Bir'i Maune

625 yılında Âmir b. Sa'saa kabilesinin tuzağı sonucu 70 muallim/elçi sahabi (Seriyyetül Kurra) şehit edildiği olay. Hz. Peygamber 40 gün boyunca sabah namazında beddua etmiştir.

Recî Vak'ası

625 yılında öğretmen isteyen Adal ve Kâre kabilelerine gönderilen 10 elçi sahabinin Beni Lihyan tarafından şehit edilmesi olayı. Âsım b. Sâbit 'Hamiyyü'd Debr' (arıların koruduğu şehit) olarak anılmıştır.

İs Seriyesi

627 yılında Zeyd b. Hârise komutasında düzenlenen ve kervanda yakalanan Hz. Peygamber'in damadı Ebü'l-Âs'a eski eşi Zeynep tarafından eman verildiği seriyye.

Hendek (Ahzâb) Savaşı

627 yılında Müşrikler ve Yahudilerin ittifakına karşı Selmân-ı Fârisî'nin fikriyle hendek kazılarak yapılan savunma savaşı. Nuaym b. Mes'ud gizli ajanlık yapmış, fırtına ve şiddetli sarsıntı ile düşman geri çekilmiştir.

Beni Kureyza Gazvesi

627 yılında Hendek Savaşı esnasında Müslümanları arkadan vurmaya teşebbüs eden Beni Kureyza Yahudilerine karşı düzenlenen gazve.

Beni Müstalik (Müreysi) Gazvesi

627 yılında Huzâa kabilesinden Hâris b. Ebu Dırâr'a karşı yapılan gazve. İfk Hadisesi yaşanmış, Teyemmüm Ayeti (Mâide 6, Nisâ 43) inmiştir.

Zülcedr Hadisesi

627/628 yıllarında Ureyne ve Ukl kabilelerinden gelen kişilerin çoban Yesâr'ı işkenceyle öldürüp develeri çalması üzerine Zegābe'de yakalanıp müsle uygulanarak cezalandırıldığı olay. Daha sonra Mâide 33 ile müsle yasaklanmıştır.

Hudeybiye Ümresi ve Antlaşması

628 yılında gerçekleşen, metnini Hz. Ali'nin yazdığı antlaşma. 629'da Umretü'l-Kazâ yapılmış; Halid b. Velid ve Amr b. Âs Müslüman olmuştur. Fetih Suresi ile müjdelenmiştir.

Mürre Seriyesi

629 yılında Üsâme b. Zeyd'in, Mirdâs b. Nehîk'i kelîme-i şehâdet getirmesine rağmen öldürmesi üzerine Hz. Peygamber'in 'Bari adamın kalbini yararak baksaydın!' diyerek ikaz ettiği sefer.

Zâtü's-Selâsil Seriyesi

629 yılında Amr b. Âs komutasında gerçekleşen, soğukta ateş yaktırılmaması ve gusül yerine teyemmümle namaz kıldırılması gibi uygulamaların tartışıldığı seriyye.

Mekke'nin Fethi

630 yılında çatışmasız şekilde gerçekleşen fetih. Tulekâ (fetihten sonra Müslüman olan Kureyşliler) affedilmiştir. Hâtıb b. Ebû Belte'a'nın gizli haber uçurma girişimi Hz. Ali tarafından engellenmiştir.

Huneyn Gazvesi

630 yılında Hevâzin ve Sâkif kabilelerine karşı yapılan, kalabalığa güvenilip pusuya düşüldüğü ancak zaferle sonuçlanan gazve. Müellefe-i Kulûb'a ilk pay verilmiştir; Tevbe Suresinde ismen geçer.

Taif Kuşatması

630 yılında Sâkif kabilesine karşı yapılan, debbâbe (mancınık) ve dabr (koçbaşı) kullanılan ancak başarısız olup kaldırılan kuşatma. Sâkif en son Müslüman olan kabilodir.

Hayber'in Fethi

628 yılında Yahudilerin sığınağı olan Hayber'in alınması. Fetihten sonra Fedek, Teyma ve Vadilkurra teslim olmuş (fey hükmünde); Hz. Peygamber Safiyye ile evlenmiştir.

Mûte Savaşı

629 yılında Bizans ile yapılan ilk savaş. Üç komutanın (Zeyd b. Hârise, Cafer b. Ebû Tâlib, Abdullah b. Revâha) şehit olmasının ardından Halid b. Velid komutayı alarak ordunun geri çekilmesini sağlamış ve 'Seyfullah' lakabını almıştır.

Tebük Gazvesi (Gazvetü'l-Usre)

630 yılında Bizans'a karşı 30.000 kişilik orduyla yapılan zorluk gazvesi. Cizye ayeti ilk defa uygulanmış, savaşa gidemeyip ağlayan sahabiler (Bekkâîn) övülmüş ve dönüşte Mescid-i Dırâr yıkılmıştır.

Dûmetülcendel Seferleri

Hz. Peygamber döneminde üç kez düzenlenen seferler: 626'da bizzat Hz. Peygamber, 627-628'de Abdurrahman b. Avf ve 630'da Tebük sonrası Halid b. Velid komutasında gerçekleşmiştir.

Üsâme b. Zeyd Ordusu

630 yılında Mûte'nin intikamı için Hz. Muhammed zamanında hazırlanan, genç Üsâme'nin komutanlığına itiraz edilse de Hz. Ebû Bekir döneminde sefere çıkarılan ordu.

Main

Yemen’de M.Ö. 1400-650 yılları arasında hüküm süren ve Main şehrini başkent yapan antik Güney Arabistan devleti.

Sebe

Kur'an'da melikesi Belkıs'ın tevhid dinini kabul ettiği bildirilen, deniz ticareti ve Me'rib (arim) seddi ile bilinen Güney Arabistan devleti.

Himyeri

Kahtaniler koluna mensup, krallarına Tuba denilen ve hükümdarları Zü Nüvas'ın Hristiyanları Uhdud denilen ateş çukurlarında yaktığı savaşçı Güney Arabistan devleti.

Nebati

İslam öncesi dönemde Filistin'in güneyinde Akabe Körfezi ile Lut Gölü arasında hüküm süren, başkenti Petra şehri olan tampon devlet.

Gassani

Suriye'de M.S. 200-636 yılları arasında varlığını sürdüren, Hz. Muhammed'in elçisi Haris bin Umeyr'i şehit ederek Mute Savaşı'na sebep olan Hristiyan Arap devleti.

Hire (Lahmiler)

Zû-kar Savaşı'nda Sasanilerle karşı karşıya gelen, Numan bin Münzir döneminde Nesturi Hristiyanlığın merkezi olan ve Arap dili/yazısının geliştiği devlet.

Hicabe (Sidane)

Kâbe’nin perdedarlığını ve bakımını yapmak, anahtarını muhafaza etmekle görevli Cahiliye dönemi kurumu.

Rifade

Cahiliye döneminde Mekkelilerden para toplayıp fakir hacılara yemek verme görevi.

Sikaye

Cahiliye döneminde hacıların su ihtiyacını karşılama görevi.

Darülnedve

Kusay b. Kilab tarafından kurulan, dini ve siyasi meseleleri çözmek için 40 yaşını doldurmuş seçkin liderlerin (Mele) toplandığı meclis.

Nesî

Hac aylarını sıcak aylara denk getirmek amacıyla kameri takvime 3 yılda bir 1 ay eklenmesi uygulaması (Kur'an ile yasaklanmıştır).

Arab-ı Baide

Tarihin eski devirlerinde yaşamış olup Ad, Semud, Medyen ve Amalika gibi çeşitli sebeplerle yok olmuş Araplar.

Arab-ı Aribe

Kahtaniler denilen, esas vatanları Yemen olan asıl ve yerli Araplar.

Arab-ı Müstaribe

Aslen Arap olmayıp sonradan araplaşan, soyları Hz. İsmail'e dayanan Adnaniler, Meaddiler ve Nizariler grubu.