1.2 World Archaeology - West Asia

Wat zijn de vier geografische zones waarin Southwest Asia wordt verdeeld?

Hooglanden, uitlopers en hogere vlakten, alluviale vlakten en woestijngebieden.

Waarom zijn de alluviale vlakten van Mesopotamië belangrijk voor de ontwikkeling van complexe samenlevingen?

Ze zijn rijk aan water en vruchtbare bodems en maakten intensieve landbouw en later irrigatie mogelijk.

Waarom waren de hooglanden belangrijk voor de samenlevingen van Mesopotamië?

Ze leverden grondstoffen die in de laaglanden schaars waren, waaronder hout, metalen en halfedelstenen.

Welke belangrijke grondstoffen kwamen uit de hooglanden?

Onder andere koper, tin, zilver, obsidiaan, lapis lazuli, carneool en hout.

Waarom ontstond een sterke interactie tussen de laaglanden en hooglanden?

De laaglanden hadden voedsel en landbouwproducten, terwijl de hooglanden belangrijke grondstoffen leverden.

Wat betekent Chalcolithic?

De 'kopertijd', de periode waarin stenen werktuigen nog dominant waren maar koper steeds vaker werd gebruikt; ongeveer 6000-3000 BCE.

Wat is de Bronze Age?

De periode van ongeveer 3000-1200 BCE waarin bronzen werktuigen en wapens algemeen werden.

Wat is de Iron Age?

De periode vanaf ongeveer 1200 BCE waarin ijzeren werktuigen steeds belangrijker werden.

Waarom waarschuwt Matthews voor deze termen als Chalcolithic, Bronze Age en Iron Age?

Omdat het handige chronologische labels zijn, maar niet moeten worden opgevat alsof veranderingen in metaaltechnologie de enige of belangrijkste oorzaak van sociale ontwikkeling waren.

Wat veranderde rond 6000 BCE in Southwest Asia?

Samenlevingen waren grotendeels volledig agrarisch en sedentair geworden en leefden in kleine dorpen.

Welke dieren waren belangrijk in de vroege agrarische economie van de Chalcolithische periode?

Vooral schapen, geiten, varkens en runderen.

Welke gewassen worden voor de vroege agrarische gemeenschappen genoemd?

Onder andere gerst, tarwe en peulvruchten.

Bleven vroege agrarische gemeenschappen ook jagen?

Ja. Onder andere wilde runderen, onagers en gazellen werden nog bejaagd.

Wat was een belangrijke ontwikkeling rond 6000 BCE in Zuid-Mesopotamië?

De ontwikkeling van irrigatielandbouw, waarbij kanalen en andere aangelegde waterwegen rivierwater naar droge landbouwgrond brachten.

Waarom was irrigatie zo belangrijk voor Zuid-Mesopotamië?

Het maakte grootschalige bewoning en landbouw mogelijk op de droge alluviale vlakten.

Wat is de Halaf-periode?

Een periode van ongeveer 6000-5400 BCE, genoemd naar Tell Halaf in Noord-Syrië.

Waar verspreidde de Halaf-traditie zich?

Over een brede zone van de Vruchtbare Sikkel, van West-Iran via Noord-Irak en Syrië tot Zuid-Turkije en Libanon.

Hoe groot waren veel Halaf-nederzettingen?

Veel nederzettingen waren ongeveer 0-3 hectare groot en werden mogelijk door groepen van circa 20-150 mensen bewoond.

Was er bewijs voor handel tijdens de Halaf-periode?

Ja, er zijn aanwijzingen voor handel tussen gemeenschappen en over grotere afstanden.

Welke rol speelden Arpachiyah en Chagar Bazar in de Halaf-periode?

Ze lijken centra voor de productie van het karakteristieke beschilderde Halaf-aardewerk te zijn geweest.

Waarom is obsidiaan belangrijk voor het bestuderen van Halaf-netwerken?

Obsidiaan kwam van nature vooral in bepaalde gebieden voor en werd over grotere afstanden verhandeld.

Waar ligt Tilkitepe?

In Oost-Turkije, bij het Vanmeer.

Wat lijkt de functie van Tilkitepe te zijn geweest?

Het verzamelen en eerste bewerken van obsidiaan voordat het naar andere Halaf-nederzettingen werd vervoerd.

Wat weten we over oorlogvoering in Halaf-samenlevingen?

Het directe bewijs is beperkt; stenen polsbeschermers en kleien slingerkogels kunnen met jacht, oorlog of beide verband houden.

Wat zegt Halaf-materiaal over jacht?

Sommige nederzettingen lijken langs migratieroutes van dieren zoals onager en gazelle te hebben gelegen.

Wat was economisch de belangrijkste basis van Halaf-samenlevingen?

Vooral gedomesticeerde dieren en landbouwgewassen, waaronder schapen, geiten, emmer-tarwe, gerst, linzen en erwten.

Wat weten we over religie in Halaf-samenlevingen?

Religieuze praktijken zijn slecht bekend; er zijn geen duidelijke rituele gebouwen en begrafenispraktijken waren divers.

Welke soorten menselijke begravingen zijn in Halaf-contexten gevonden?

Onder andere individuele begravingen, meervoudige begravingen, schedelbegravingen en crematie.

Wat kunnen beschilderde vrouwelijke figurines in Halaf-context mogelijk voorstellen?

Ze kunnen verband houden met ideeën over vruchtbaarheid, hoewel hun precieze betekenis onzeker blijft.

Is er overtuigend bewijs voor sterke sociale stratificatie in Halaf-dorpen?

Nee, overtuigend bewijs daarvoor ontbreekt grotendeels.

Wat is de Burnt House van Arpachiyah?

Een gebouw dat mogelijk de woning van een dorpshoofd was, hoewel deze interpretatie niet zeker is.

Wat zijn stamp seals?

Kleine stenen zegels waarmee een indruk in klei kon worden gemaakt.

Wat zijn sealings?

Stukken klei waarop een zegel is afgedrukt en die bijvoorbeeld containers konden afsluiten.

Waarom zijn sealings belangrijk voor de ontwikkeling van administratie?

Ze tonen vroege vormen van controle over goederen en eigendommen.

Wat suggereert het gebruik van sealings bij Halaf-gemeenschappen?

Dat sommige mensen controle over hun bezittingen uitoefenden, bijvoorbeeld tijdens jacht- of handelsreizen.

Waarom zijn Halaf-zegels belangrijk voor de latere ontwikkeling van Mesopotamische administratie?

Ze vormen een vroege aanwijzing voor materieel bezit, controle en sociale organisatie die later veel belangrijker werden.

Wat is de Ubaid-periode?

Een periode van ongeveer 5900-4200 BCE die vooral verbonden wordt met de ontwikkeling van Zuid-Mesopotamische landbouwgemeenschappen en bredere regionale interactie.

Waarnaar is de Ubaid-periode genoemd?

Naar Tell al-Ubaid in Zuid-Irak.

Waarom was het archeologisch moeilijk om de vroegste Ubaid-nederzettingen te onderzoeken?

Veel oude nederzettingen werden bedekt door dikke lagen alluviaal sediment van de Tigris en Eufraat.

Wat was een belangrijke economische ontwikkeling van de vroege Ubaid-periode?

De systematische ontwikkeling van irrigatielandbouw in Zuid-Mesopotamië.

Waarom maakte irrigatie permanente bewoning van Zuid-Mesopotamië mogelijk?

Het maakte het mogelijk om landbouw te bedrijven op gronden waar regenval alleen onvoldoende was.

Wat is Tell Awayli?

Een belangrijke vroege Ubaid-site in Zuid-Mesopotamië waar onder het alluvium vroege gebouwen en Ubaid 0-aardewerk zijn gevonden.

Wat is Ubaid 0?

Een term voor de vroegste bekende Ubaid-materialen in Zuid-Mesopotamië, die door ontdekkingen bij Tell Awayli aan de bestaande Ubaid-periodisering werden toegevoegd.

Hoe werd de Ubaid-periode oorspronkelijk verder onderverdeeld?

Op basis van diep gestratificeerd aardewerk uit Eridu in Ubaid 1 tot en met Ubaid 4.

Wat gebeurde er vanaf ongeveer 5400 BCE met Ubaid-materiaal?

Ubaid-invloeden verspreidden zich naar Noord-Mesopotamië, Zuidoost-Anatolië en andere omliggende gebieden.

Wat gebeurde er met de Halaf-traditie tijdens de verspreiding van de Ubaid-traditie?

In delen van Noord-Mesopotamië werd de Halaf-traditie geleidelijk vervangen door Ubaid-materiële cultuur.

Waar werden ook Late Ubaid-sites gevonden?

Langs de kusten van de Perzische Golf.

Wat is Eridu?

Een belangrijke Ubaid-site in Zuid-Irak met een lange opeenvolging van tempels.

Aan welke god waren de tempels van Eridu gewijd?

Aan Enki, de god die met water werd geassocieerd.

Wat laat de opeenvolging van tempels in Eridu zien?

Dat een cultusplaats gedurende vele eeuwen bleef bestaan en dat de tempelarchitectuur steeds monumentaler werd.

Hoe veranderden de tempels van Eridu?

Ze ontwikkelden zich van kleine structuren tot grotere gebouwen met een karakteristiek tripartiet Mesopotamisch grondplan.

Wat is een tripartiete tempel?

Een tempelindeling met drie hoofdzones, kenmerkend voor de latere Mesopotamische tempelarchitectuur.

Welke ontwikkelingen van latere Mesopotamische samenlevingen hebben al wortels in de Ubaid-periode?

Tempelinstituties, zegels en sealings voor administratie, langeafstandshandel en gedeelde materiële cultuur.

Waarom is de Ubaid-periode belangrijk voor de ontwikkeling van steden?

Ze legde economische, administratieve en sociale fundamenten waarop de latere stedelijke ontwikkeling kon voortbouwen.

Waarom is de relatie tussen Zuid-Mesopotamië en Iran belangrijk?

De laaglanden waren afhankelijk van de hooglanden voor belangrijke grondstoffen zoals hout, metalen en halfedelstenen.

Welke grondstoffen werden vanuit Iran en andere hooglandgebieden gezocht?

Onder andere koper, zilver, hout, carneool, turkoois en lapis lazuli.

Wat is Zagheh?

Een belangrijke site op de Qazvin-vlakte in Iran, gedateerd rond 5200-4600 BCE.

Waarom is Zagheh belangrijk voor het begrip van vroege sociale complexiteit?

De site combineert een bijzondere gebouwde structuur, gespecialiseerde ambachtelijke productie en vroege administratieve hulpmiddelen.

Wat is het Painted Building van Zagheh?

Een bijzonder gebouw met beschilderde muren, geitenkoppen in de muren, banken en opslagachtige voorzieningen.

Wat werd rond het Painted Building gevonden?

Onder andere vrouwelijke kleifigurines en menselijke begravingen.

Welke interpretatie wordt aan het Painted Building gegeven?

Het kan een speciale cultusfunctie hebben gehad, mogelijk verbonden met vruchtbaarheid en geboorte.

Wat zijn de kleien tokens van Zagheh?

Kleine gevormde stukjes klei, onder andere in de vorm van kegels, bollen, schijven en dubbele kegels.

Waarvoor werden de tokens van Zagheh waarschijnlijk gebruikt?

Om hoeveelheden of bewegingen van grondstoffen en producten bij te houden.

Waarom zijn de tokens van Zagheh belangrijk voor de ontwikkeling van administratie?

Ze vormen een vroeg voorbeeld van materiële hulpmiddelen voor het registreren en controleren van economische activiteiten.

Wat suggereert Zagheh over sociale complexiteit rond 5000 BCE?

Dat gespecialiseerde productie, cultus en eenvoudige vormen van administratie al samen konden voorkomen in gemeenschappen van het Iraanse plateau.

Wat is de Uruk-periode?

De Late Chalcolithische periode van ongeveer 4200-3000 BCE waarin grote stedelijke gemeenschappen, complexe administratie en het vroegste schrift in Mesopotamië ontstonden.

Waarom is de Uruk-periode zo belangrijk?

In deze periode ontstonden in Zuid-Mesopotamië gemeenschappen die op basis van omvang, complexiteit en schrift als stedelijk en literair kunnen worden beschouwd.

Waarop bouwde de Uruk-periode voort?

Op eerdere ontwikkelingen van landbouw, irrigatie, handel, administratie, tempelinstituties en regionale contacten uit onder andere de Ubaid-periode.

Wat produceerden de landbouwsystemen van Zuid-Mesopotamië als surplus?

Onder andere graan, meel, vis, wol en textiel.

Waarom was surplus belangrijk voor de ontwikkeling van Uruk-samenlevingen?

Het kon worden verzameld, opgeslagen en herverdeeld en maakte gespecialiseerde arbeid en complexe instellingen mogelijk.

Welke rol speelden tempels bij de verdeling van surplus?

Tempels konden surplus verzamelen als offers en het vervolgens herverdelen als rantsoenen of beschikbaar stellen voor economische activiteiten.

Wat betekent redistributie in deze context?

Het verzamelen van producten door een centrale instelling en het vervolgens opnieuw verdelen ervan onder arbeiders of andere gebruikers.

Waarom waren tempels economisch belangrijk naast hun religieuze functie?

Ze konden functioneren als centra voor het verzamelen, beheren en herverdelen van voedsel en andere middelen.

Welke rol speelde irrigatielandbouw in de ontwikkeling van Uruk?

Ze maakte hoge landbouwproductiviteit en aanzienlijke voedseloverschotten mogelijk.

Hoe groot konden grote Uruk-nederzettingen in de vroege en midden-Urukperiode worden?

Tot ongeveer 70 hectare.

Hoe groot was Uruk ongeveer in de Late Uruk-periode?

Ongeveer 100 hectare.

Hoe groot was Uruk rond de Early Dynastic I-periode?

Ongeveer 400 hectare.

Wat gebeurde er rond 3500 BCE met de bevolkingsverdeling in Mesopotamië?

Veel noordelijke nederzettingen werden verlaten terwijl de bewoning in het zuidelijke alluvium rond Uruk toenam.

Welke mogelijke oorzaak wordt genoemd voor deze verschuiving?

Veranderingen in de loop van de Tigris en/of Eufraat.

Wat zijn Tell Brak en Hamoukar?

Grote nederzettingen in Noordoost-Syrië die laten zien dat ook Noord-Mesopotamië eigen trajecten naar urbanisatie ontwikkelde.

Wat tonen de vondsten van Tell Brak rond 3800 BCE?

Onder andere bewijs voor grootschalig conflict, waaronder massagraven.

Waarom is Tell Brak belangrijk voor het ontstaan van steden?

Het laat zien dat urbanisatie niet uitsluitend vanuit Zuid-Mesopotamië verklaard hoeft te worden en dat Noord-Mesopotamië eigen vormen van grootschalige organisatie kende.

Welke twee belangrijke cultusgebieden waren er in Uruk?

De Eanna-wijk, verbonden met Inanna, en het Anu-tempelgebied, verbonden met de hemelgod An.

Wie was Inanna?

Een belangrijke godin van Uruk, verbonden met onder andere liefde en oorlog.

Wie was An?

De hemelgod die verbonden was met het Anu-tempelgebied van Uruk.

Wat was de Eanna-wijk?

Een belangrijk cultus- en bestuursgebied in Uruk met monumentale gebouwen.

Wat laat de omvang van de gebouwen in Eanna zien?

Dat de samenleving grote hoeveelheden arbeid, materiaal en organisatie kon mobiliseren.

Wat was de White Temple?

Een tempel in het Anu-gebied van Uruk, gebouwd op een verhoogd platform.

Waarom is de White Temple belangrijk?

Het verhoogde platform wordt gezien als een vroege voorloper van de latere Mesopotamische ziggurats.

Wat zijn ziggurats?

Hoge kunstmatige platforms met daarop een tempel, die later kenmerkend werden voor Mesopotamische steden.

Wat kunnen afbeeldingen en gebouwen in Uruk vertellen over sociale organisatie?

Ze wijzen op religieuze instellingen, controle, hiërarchie en georganiseerde arbeid.

Wat is proto-cuneiform?

Een vroege vorm van het Mesopotamische schrift die in de Late Uruk-periode werd gebruikt.

Waaruit bestonden de vroegste geschreven documenten?

Uit ingekerfde of ingedrukte tekens op zachte kleitabletten.

Wat betekent cuneiform?

'Wigvormig', naar de vorm van de tekens.

Waarvoor werd het vroegste schrift voornamelijk gebruikt?

Voor economische en administratieve registratie.

Hoeveel tekens werden in de vroegste Uruk-teksten gebruikt?

Ongeveer 850 verschillende tekens.

Waarom is de taal van de vroegste Uruk-teksten moeilijk vast te stellen?

De teksten bevatten nog geen duidelijke grammaticale elementen.

Wat registreerden vroege Uruk-tabletten?

Onder andere graanuitgiftes, aantallen dieren, arbeid, velden, beroepen, plaatsen en goederen.

Waarom is administratie een belangrijke sleutel tot het ontstaan van schrift?

Complexe samenlevingen moesten steeds grotere hoeveelheden goederen, arbeid en verplichtingen registreren en controleren.

Waar zijn de vroegste bekende geschreven teksten gevonden?

In Uruk.