Gesch HS 5 en 6

Wetenschappelijke revolutie

De Wetenschappelijke Revolutie is de verandering in de 16e en 17e eeuw waarbij Europese wetenschappers via experiment en observatie een nieuwe wetenschappelijke methode ontwikkelden.

De scholastiek

een middeleeuwse manier van wetenschap waarbij het doel was de wereld verklaren zoals die door God was geschapen. De geleerden stelden eerst een onderzoeksvraag en zochten het antwoord eerst in de bijbel, dan in de teksten van de kerkvaders, en teksten vanuit de klassieke oudheid.

Humanisme

een intellectuele stroming in europa tussen 1350 en 1650 waarbij teksten uit de Klassieke Oudheid belangrijk werd en er een aandacht voor de mens groeide.

Kritische tekstmethode

Kritische tekstmethode

intellectuele onderzoeksmethode uit de 15e en 16e eeuw in Europa, ontwikkeld door humanisten, waarbij oude teksten kritisch worden onderzocht, vergeleken en geanalyseerd om fouten te ontdekken en de oorspronkelijke betekenis te achterhalen.

Antropocentrisme

is een kenmerk van het humanisme in de 15e 16e eeuw in europa waarbij de mens centraal staat in het denken en de aandacht verschuift van God naar de mens en zijn mogelijkheden.

Collegium Trilingue

college opgericht door Erasmus in 1517 waar Grieks Hebreeuws en Latijn aangeleerd werd

Homo universalis

De homo universalis is een ideaal uit de 15e en 16e eeuw in Europa bedacht door de humanisten, waarbij een mens zich op veel verschillende gebieden (kunst, wetenschap, politiek, gezond lichaam) ontwikkelt en veelzijdig is.

Een bekend voorbeeld is Leonardo da Vinci.

Boekdrukkunst

De boekdrukkunst is een technologische uitvinding uit de 15e eeuw in Europa, ontwikkeld door Johannes Gutenberg waarbij boeken snel en in grote aantallen konden worden gedrukt, wat een grote invloed had op het verspreiden van het humanisme

Desiderius Erasmus

Desiderius Erasmus
Desiderius Erasmus is een humanistische geleerde uit de 15e en 16e eeuw in Europa, vooral actief in de Nederland en de Zuidelijke Nederlanden, die in het intellectuele en religieuze domein pleitte voor kritisch denken, onderwijs en hervorming van de Kerk via studie van oorspronkelijke teksten.

Thomas More

Engels humanist uit begin 15e eeuw die klassieke ideeen toepaste op politiek en maatschappij. Hij schrijft Utopia om kritisch na te denken over eigendom, macht en sociale ongelijkheid. Hij was de Lord Chancellor van Engeland.

Baldassare Castiglione

Italiaanse humanist uit begn 15e eeuz die het belang van retorica, zelfbeheersing en elegant gedrag benadrukt in zijn boek 2 Cortegiano.

Aristoteliaanse wereldbeeld

het wereldbeeld in de middeleeuwen gesteld door Aristoteles in 4de eeuw dat de Aarde in het centrum van de cosmos stond en errond waren er concentrische cirkels waarop de hemellichamen zich bewogen.

Nicolas copernicus

wetenschapper uit begin 16e eeuwse Europa die stelde de hypothese dat niet de aarde maar de zon het onbeweeglijke hemellichaam was (heliocentrische wereldbeeld) . Wel hield hij vast aan de harmonie van concentrische cirkels

Galileo Galilei

Galileo Galilei was een Italiaanse wetenschapper uit de 16e en 17e eeuw in Europa die in het wetenschappelijke domein met behulp van de telescoop bewijzen vond voor het heliocentrische model van Nicolaus Copernicus. Door zijn ideeën kwam hij in conflict met de Katholieke Kerk en werd hij veroordeeld tijdens de Galileo-proces.

Empirisme

Empirisme is een filosofische stroming uit de 17e eeuw in Europa, vooral in Engeland, in het intellectuele en wetenschappelijke domein, die stelt dat kennis vooral ontstaat uit zintuiglijke waarneming, observatie en experiment.

Een belangrijke vertegenwoordiger is Francis Bacon.

Rationalisme

Rationalisme is een filosofische stroming uit de 17e eeuw in Europa, in het intellectuele en wetenschappelijke domein, die stelt je kennis kan opbouwen door logisch te redeneren.

Een belangrijke vertegenwoordiger is René Descartes.

Isaac Newton

wetenschapper in de 17e eeuw die zwaartekracht heeft ontdekt maar de oorzaak niet kon verklaren.

Index

De Index was een maatregel van de Katholieke Kerk in de 16e en 17e eeuw in Europa, in het religieuze en culturele domein, waarbij boeken van wetenschappers en andersdenkenden werden gecensureerd of verboden zodat hun ideeën zich niet onder het volk konden verspreiden.

wetenschappelijke genootschappen

Wetenschappelijke genootschappen zijn verenigingen van geleerden die in de 17e eeuw in Europa ontstonden, in het wetenschappelijke domein, waar wetenschappers samenkwamen om onderzoek te bespreken, experimenten te delen en nieuwe kennis te verspreiden.

Een bekend voorbeeld is de Royal Society in Londen.

Mechanisch wereldbeeld

wereldbeeld van de zeventiende-eeuwse wetenschappers waar God de wereld heeft geschapen waar wetten gelden en mechanismen werken die wij moeten verklaren en god niet meer een rechtstreeks invloed heeft op de wereld.

Verlichting

De Verlichting is een intellectuele stroming uit de 18e eeuw in Europa, in het intellectuele en politieke domein, waarbij denkers geloofden dat iedereen geschoold moest zijn en zelf moest nadenken over zaken waardoor de maatschappij zou verbeteren.

Reformatie

De Reformatie is een religieuze hervormingsbeweging in Europa vanaf de 16e eeuw, die kritiek had op de katholieke kerk en leidde tot het ontstaan van protestantse kerken en een blijvende religieuze en politieke verdeeldheid in Europa.

Jan Hus

Jan Hus was een religieuze hervormer uit de tweede helft van de 14e eeuw in de regio van Bohemen die kritiek gaf op misbruiken in de katholieke kerk die in luxe leefden, familie hadden en over de kudde vergaten waarvoor hij werd op de brandstapel gezet door de kerk. Hij vond bovendien dat de volkstaal gebruikt moest worden in de eucharistie.

Aflaten

Een aflaat is een document dat de kerk massaal verkocht in de 15e en 16e eeuw, waarmee gelovigen vermindering van de straf voor hun zonden konden krijgen.

Simonie

Simonie is een misbruik binnen de Katholieke Kerk in middeleeuws en vroegmodern Europa, in het religieuze domein, waarbij kerkelijke ambten werden verkocht tegen geld.

Celibaat

Het celibaat is een regel binnen de Katholieke Kerk in middeleeuws en vroegmodern Europa, in het religieuze domein, waarbij priesters en andere geestelijken verplicht ongehuwd blijven en geen seksuele relaties hebben.

Concubinaat

Concubinaat is een praktijk in middeleeuws en vroegmodern Europa, in het religieuze en sociale domein, waarbij een priester of geestelijke samenleeft met een vrouw zonder met haar te trouwen, wat inging tegen het Celibaat dat door de Katholieke Kerk werd opgelegd.

Nepotisme

misbruik binnen de Katholieke Kerk in de middeleeuws en vroegmodern Europa waarbij geestelijken belangrijke functies regelden voor hun kinderen

Absenteïsme

Misbruik binnen de katholieke kerk in de middeleeuws en vroegmodern Europa waarbij bisschoppen niet bleven in de plaats waar ze hun bisschopszetel hadden.

Maarten Luther

belangrijkste figuur van het protestantisme in de eerste helft van de 15e eeuw. Hij protesteerde tegen de wantoestanden binnen de kerk waardoor hij geëxcommuniceerd werd door de paus en werd verbannen door Karel V via het Edict vn Worms (1521).

Verlicht despotisme

variant om de heerser te kiezen in de 18e eeuw in Europa waarbij de heerser zijn macht gebruikte om de Verlichtingsideeën te verspreiden bv Jozef 2 van Habsburgse rijk

Republiek

variant om de heerser te kiezen in de 18e eeuw in Europa waarbij de leider door het volk of hun vertegenwoordigers wordt gekozen bv Verenigde Provinciën

Constitutionele parlementaire monarchie

variant om de heerser te kiezen in de 18e eeuw in Europa waarbij de parlement wetten maakt, de koning zijn vrijheid beperkt is door een grondwet, en de ministers het land besturen en verantwoordelijk zijn tegenover het parlement bv in BE

Baruch de Spinoza

voorloper van de Verlichting die pantheisme verdedigde waarbij we niet angst moeten hebben om gestraft te worden door god, want god staat niet buiten de wereld maar vormt haar wezen.

Sociaal contract

politiek verlichtingsidee dat stelt dat de macht van de overheid van het volk komt dat zijn vrijheid afstaat aan het gezag (rechtbanken..) en de leider voor justitie moet zorgen onder het volk.

volkssoevereiniteit

politiek verlichtingsidee dat de macht van de vorst is gelegitimeerd door het volk

Trias politica

politieke verlichtingsidee vooral uitgewerkt door Montesquieu waarbij de uitvoerende macht (koning en regeringen), de wetgevende macht (parlementen) en de rechterlijke macht (onafhankelijke rechtbanken) gescheiden moet zijn.

Johannes Calvijn

hervormer in de eerste helft van 16e eeuw in Europa die de ideeën van Luther nog strikter interpreteerde met het idee dat je je lot niet kan bepalen.

Het calvinisme

protestantse stroming in de 16e eeuw gebaseerd op de theorieën van Calvijn die geloofde in predestinatie en vond dat kerk en staat gescheiden moesten zijn.

Hendrik 8

Hendrik VIII was een koning van Engeland in de eerste helft van de 16e eeuw in Europa die met de Katholieke Kerk brak en de Anglicaanse Kerk oprichtte tijdens de Reformatie.

Anglicanisme

Anglicanisme is een **protestantse stroming in Engeland die in de 16e eeuw ontstond toen Hendrik VIII brak met de Katholieke Kerk en de Anglicaanse Kerk oprichtte waarvan hij zelf het hoofd werd

Excommunicatie

praktijk van de katholieke kerk in middeleeuws en vroegmodern Europa waarbij gelovigen werden uit de geloofsgemeenschap gezet, waardoor anderen hen niet mochten helpen. Dit was bedoeld om andersdenkenden uit te sluiten.

Inquisitie

praktijk van de katholieke kerk in middeleeuws en vroegmodern Europa waarbij rechtbanken andersdenkenden straften met als ergste maatregel de brandstapel.

Concilie van Trente

(1545–1563) was een kerkvergadering van de Katholieke Kerk in Trente in de 16e eeuw, georganiseerd als reactie op de Reformatie, waarbij de kerk haar leer bevestigde en hervormingen doorvoerde om misbruiken binnen de kerk aan te pakken. Het resulteerde in een breuk met de protestanten.

Jezuïeten

Jezuïeten zijn een katholieke kloosterorde opgericht in 16e eeuw, die een belangrijke rol speelde in de Contrareformatie door onderwijs te geven, missionering te doen en het katholieke geloof te verdedigen.

Edict van Worms

het edict van Karel V in 1521 waarbij Luther verbannen werd