5. steden en vici

laat-ijzertijd oppidum

• politiek centrum

  • residentie voor elite → stenen gebouwen

  • muntslag → ateliers

  • vluchtburcht → verdedigingsmuren

• economisch centrum

  • voedselopslag → graanschuren

  • centrum voor langeafstandshandel → importen

  • ambachten → ateliers

• religieus centrum

  • collectieve cultus → tempels

voorkomen en voorbeelden van oppida

vooral in zuiden

niet in noorden van gallia (wel cassel en Kanne-Caestert)

bv Titelberg

Bibracte

→ “rijkere” stammen

caput civitates

hoofdstad van een provincie

dor augustus → 3

augustus’ hervormingen met oppida

1. continuïteit van het oppidum → bv Metz

2. verplaatsing naar de vlakte → bv Arras

3. geheel nieuw, creatie ex nihilo → bv Tongeren, Keulen, Xanten, Trier

behoud van het oude machtscentrum kan leiden tot frictie

nieuw gestichte steden zijn vaak beter bereikbaar en hebben een goede connectie met wegen en waterlopen

de term oppidum wordt wel nog in naamgeving gebruikt bv oppidum Batavorum

nieuw gestichte civitas

augusta treverorum

castellum menapiorum

atuatuca tungrorum

oppidum Ubiorum / ara ubiorum

oppidum cugernorum (xanten)

oppidum batavorum

in vlaktes, volgens damportpatroon met een forum

ideaalmodel van de romeinse stad

via Vitruvius Pollio → de architectura → algemene bouwprincipes

• verdediging: muren en poorten

• godsdienst: tempels

• algemeen

  • havens

  • marktpleinen

  • zuilengalerijen

  • badhuizen

  • theaters

  • wandelgangen

functies van een bestuurlijk centrum / civitas

• verdediging

• rechtspraak → curia

• religieus centrum → goden + keizerscultus

• handel → forum

• nijverheid → aardewerk, metaal, glas, voedsel

• vermaak → amfitheater, theater, badhuis

• woonplaats voor de elite (hebben ook nog landelijke residenties ( villae))

munificentia

schenkingen van de elite → gebouwen en spelen

= euergetisme

colonia

nieuw gestichte stad voor veteranen

hebben romeins recht → rechten en plichten

• erkend huwelijk en erfenis, marktrecht, stemrecht in Rome

• belastingen en zitting nemen in het bestuur

hadden eigen bestuur: ordo decuriones → 100 personen van de senatoriale klasse

openbare posities:

• douviri

• aediles

• quaestores

duoviri

overzagen de wetgeving in colonia

aediles

overzagen publieke werken in colonia

quaestores

overzagen de financiën in colonia

voorbeelden van colonia

augusta treverorum

oppidum ubiorum / ara ubiorum

colonia ulpia trajana / oppidum cugernorum

Trier

Augusta Treverorum → nieuw gesticht aan de riviervlakte (onder Marcus Agrippa) met vast stratenpatroon

werd een colonia onder Claudius

bij de Bataafse Opstand deel van het Imperium Galliarum → herbouw van de brug in steen

ca 270-300 vernietigd + opnieuw ca 355-370

(discontinuïteiten in terra sigillata en spreukbekers)

was de hoofdstad van de Praefectuur van Gallia 293-316 → keizerlijke residentie

nu nog de Porta Nigra die recht staat

Keulen

oppidum Ubiorum (15vc)

CCAA Colonia Claudia Ara Agrippinensis 50 nc

• muur, poorten, forum / curia, waterleiding en podiumtoneel

was de hoofdstand van de nieuwe provincie Germania Inferior ( DOmitianus ca 85)

• praetorium van de legatus augusti pro praetore

in de vroege 3e eeuw een krimp → pottenbakkerijen w opgegeven, veel muntschatten op villaterreinen

260-274 was het de hoofdstad van het Gallische Rijk → Gallienus

318-320 inscriptie DIVITIA gebouwd

350-355 verwoest en weer opgebouwd

in de Notitia Galliarum → metropolis civitas agrippinensis

ca 440 vol met foederati

5e/6e eeuw een kerk met een doopfont → christelijke gemeenschap

Xanten

Colonia Ulpia Traiana

bloei van de stad verbonden aan de legioenskampen Vetera I en II

werd een colonia onder Traianus 98/99

bloeiperiode in de 2e eeuw met de constructie van monumentale bouwwerken bv stadsmuur, tempel, thermen, amfotheater,

belangrijke plek voor artisanale activiteiten

eind 3e eeuw werd het verwoest

nieuwe kleinere stadsmuur gebouwd (enceinte réduite) → 9 insula (onder constantijn) → Tricensimae

Tricensimae

nieuwe naam van Xanten in de 4e eeuw door verkleining van het areaal met een nieuwe muur

vernoemd door ammianus marcellinus → zegt dat het ca 355 werde herbouwd

wordt niet vermeld in de notitia dignitatum of galliarum

grafveld buiten de stad (later kapel en kerk) → nu de kern van moderne xanten

municipium

heeft beperkt romeins recht

zijn vaak bestaande steden → waarbij inwoners deel romeins burgerrecht hebben

heeft een ordo decuriones → leden zijn grootgrondbezitters en hebben geld maar niet noodzakelijk het burgerrecht

bv Voorburg (forum hadrianum)

Voorburg

Forum Hadrianum

kent lange onderzoeksgeschiedenis en is een van de oudste wetenschappelijke onderzoeken naar municipiae

was in de flavische periode een handelsnederzetting

kreeg onder Hadrianus marktrechten → was toen bezig aan de reparaties van de limes

ca 150 werd het een municipium onder Antoninus Pius → Municipius Aelium Cananefatum MAC → weten we door mijlpalen

langs een wegennetwerkt tot 251

laatste activiteiten ca 300

Tongeren

Atuatuca Tungrorum

stichting ex nihili ca 10 vc

planmatige aanleg door het leger → vooral augusteïsch aardewerk gevonden en ook kuilen en greppels

caput civitates van de tungri → bouwklaar gemaakt door de verplaatsing van tertiair zand

69 brandlaag

stratennet van tongeren

dambordpatroon

OW → decumani

NZ → cardines

waren dubbele wegen met greppels

tijdens 1ste fase onverhard

mid 1e nc verharding

1e -3e herstellingen en ophogingen ( min 5 fasen)

karrensporen en traffic pans

omwalling van tongeren

2e helft 2e eeuw → 4,544km rond 130 ha

als administratief en juridisch statussymbool

te groot om werkelijk te verdedigen

5-6m hoog, 2m breed + 15 ronde torens

kern = silex en gele mortel

parament = gekapte zandsteen en silex

2e fase → 4e eeuw

2,7km → defensief

afgebroken voor bouwmaterialen in de middeleeuwen

infrastructuur van tongeren

aquaduct uit aarde ten westen van de stad

gebouwd tussen 69-150

forum → locatie onzeker, misschien ten zuiden van de tempel

afvalstort → naast de tempel, met hoogonderzoekspotentieel → veel schrijftabletten met verwijzingen naar juridische functies

was publiek en tot 4 m dik → 50-160nc

residenties van tongeren

veel data, weinig synthese

evolutie van Alphen Ekeren naar een domus → verschillende faseringen binnen de stad

AE stonden haaks op de straten tot 50nc → van de 1ste generatie

• houtlemen woningen / domus

  • mid 1e eeuw

  • complexe kamerindeling met binnenplaats

  • bouwkeramiek

  • muurschilderingen

• stenen stadswoning

  • op sokkels met daarboven houten vakwerk met pleister

  • hypocaustum

  • variatie → meer en minder luxe

  • mozaïeken uit lokale steen of import

  • goed bewaarde kelders

in vroege periode veel italische importen, later meer belgisch waar

eerst veel consumptie van varken dan switch naar rund → veel hoornputten gevonden bij leerlooiers

in eerste fase ook veel loodimport

inwonersaantal in romeinse steden

van 20.000 (keulen) tot 1.000 (voorburg)

tongeren → 5.000

steden in germania inferior

redelijk klein, maar wel opvallend hoge status → bv kleine steden als voorburg en tongeren waren municipia

keulen en xanten worden opgewaardeerd tot colonia

steden krijgen imperiale steun → Trajanus, Hadrianus, Antoninus Pius

is er een onderontwikkeling van de steden door gebrek aan traditie?

definitie vicus

moeilijk en onduidelijk

bv Cassel, Arras, Bavay

• onduidelijke latijnse term

• onduidelijkheid in morfologie

• invalshoeken

  • socio-economisch

  • morfologisch/ topografisch / urbanistisch

verschillende definities van vici

1. was stad zonder juridisch statuut

2. waren handelsnederzettingen bij een castellum

3. nederzettingen met enige centrale functies voor een omgevend gebied

interpretatie van vici door oelmann

Oelminwoners zijn actief in de ambachten en de handel, niet in de agrarische productie

(maakt ze los van het sociale en economische systeem)

interpretatie van vici door Rodwelle en Rowley

vici zijn divers en hebben een fortificatie

interpretatie van vici door Wightmann

inwoners zijn intensief betrokken in de agrarische productie

interpretatie van vici door Hiddink

zijn rurale centra

socio-economische visie

zij peasants die werken in een gecontroleerde markteconomie met client-patroonverhoudingen

oplossing 1 voor een vicus

een vicus is wat zich een vicus noemt

is problematisch door gebrek aan contemporaine bronnen

→ via inscripties met zelfdefinitie en de Peutingerkaart

• Solothurn

• Bitburg

• Jülich

• Liberchies

• Aarlen

• Saint-Mard

• Wervik

• Kortrijk

• Doornik

• Velzeke

• Colijnsplaat

oplossing 2 voor vici

communis opinio → archeologische definitie via morfologische kenmerken

• ligging nabij 1 of meerdere belangrijke (water)wegen → connectiviteit!!

• vaak gestichte nederzettingen op geod bereikbare plekken

• compacte gegroepeerde bewoning vaak gecentreerd op een wegstracé

• urbanisme (gecontesteerd!)

• huizen met korte zijde naar de straat gericht: streifenhauser

• ook artisanale productie

• rurale productie

streiferhäuser

stationes

politieposten op wegtracé, geleid door benificarii

mansiones / praetoria

officiële stopplaatsen voor de cursus publicus

Brulet 2008

vici zijn 10-25ha zoms zelfs 40ha

structurering:

bepaald door de wegtracé

ingedeeld in wijken → religieus, ambachtelijk, residentieel en commercieel

plan centré

le village-rue

plan polynucléaire

l’habitat dispersé (vaak bij religieuze sites zoals Bilcquy)

primaire functies van een vicus

• landbouw (woonstalhuizen in vroege fases)

• inwoners kunnen als seizoensarbeiders op villa-domeinen wonen

• bewerken / vermarkten van agrarische surplus

secundaire functies van vici

• ambachten → pottenbakkerij, leerlooierij, textielbewerking, metaalbewerking

tertiaire functies van vici

• diensten → administratief

• handel

• religieuze functies

vici rond stationes

militaire vici

fase 1 van de centrale plaatsen in noordgallie (liberchies)

augusteïsche periode (15-10vc )

ingegraven structuren (tenten?)

waterputten en afvalkuilen

fase 2 van centrale plaatsen in noordgallie (liberchies)

houtbouwfases

streifenhauser

kelders

ontwikkeling van wegtracé

derde fase van de centrale plaatsen in noordgallie (liberchies)

3e kwart 1ste eeuw tot 3e eeuw

verstening

streifenhauser

zijstraatjes / diverticula

artisanale activiteiten

Liberchies

vroege stichting met woonstalhuizen → evolutie naar streifenhauser en verstening

clustering van activiteiten en een tempel

import → amforen → connectie met Middellandse Zee → vicus als herverdelingscentrum

Braives

grafpijler gevonden die niet uit lokale ritus komt → rijkdom voor nodig (handelaars /elite?)

had een pottenbakkerswijk

velzeke

Vroeg Augusteïsch fort met een canabae →

hypothese 1 → fort in geëvolueerd tot vicus

hypothese 2 → de vicus is uit mansiones ontwikkeld

• mansianes → enclosures met gebouwen en bijgebouwen met aan overkant onbebouwd terrein → paarden?

• gebouw met centrale binnenkoer → versteend en versterkte baanpost?

zou in de 3e eeuw verbrand en vernietigd zijn

Dilsen “De Kommel” & Gooik-Kester

geofysisch onderzoek gedaan

Grobbendonk

gebouwen uit hout en steen → A-E

ook gebouwen met stenen sokkel en vakwerkboud

ook tempels

houten gebouw met liggerbouw → militaire oorsprong → mansio met een open binnenplaats

centrale plaatsen in het noordwesten

vaak miskend in de bestaande literatuur door

• een gebrek aan urbanisatie

• geen verharde wegen

• meestal andere materiële cultuur en bouwwijzen dan de ‘klassieke’ vici

contrast met inheems-Romeinse bewoning

• uitgestrektheid → 30ha

• meer importen in de materiele cultuur

• muntvondsten en militaria

• grafclusteringen

zekere rol van het leger in Oudenburg en Aardenburg → militaire vici

positie bij waterwegen en landschapsovergangen

sociaal-economische rol: uitwisselingsplaatsen van goederen en ideeën

OUdenburg

vicus bij een castellum

Waasmunster

grafpijler en wegtracé

Merendree

veel munten gevonden

kern van de occupatie bepaald ahv de frequentie van munten