geomorfologie deel 1

h 8 & 9 & h14

basalt

oceanische korst gesteente

graniet

continentale korst gesteente

asthenosphere

laag van de mantel, plastic achtige substantie vanwege de hitte en de druk

lithospehere

bovenste gedeelte van de mantel en een deel van de korst. deze drijft op de asthenosphere

isostasie

de lithosphere drijft op de asthenosphere. de korst zinkt en reist op basis van gewicht

endogene kracht

proces van binnenuit de aarde. bouwt reliëf zoals tektoniek en vulkanen

exogene kracht

processen van buitenaf de aarde die op de aarde inwerken. verminderd reliëf zoals erosie

initial landforms

landvormen rechtstreeks gemaakt door middel van endogene krachten zoals tektoniek en vulkanisme

sequential landforms

landvormen gemaakt door de inwerking van exogene krachten, deze werken dan in op de initial landforms waardoor je sequential landforms krijgt

wat is de volgorde van de structuur van de aarde

vaste binnenkern - vloeibare buitenkern - de mantel - korst

wat is de moho

de grens tussen de korst en het bovenste gedeelte van de mantel

radiometric dating

de leeftijd bepalen van een steen

geological timescale

het verdelen van de geschiedenis van de aarde in verschillende tijdperken

magmatisch gesteente is verdeeld in 2 vormen. wat zijn dit?

1. intrusive (traag afgekoeld) diepte gesteente
2. extrusive (snel afgekoeld) uitvloeiingsgesteente

3 voorbeelden van een klastisch gesteente

zandsteen, kleisteen, schalie

2 voorbeelden van chemisch gesteente

kalksteen, evaporiet

3 voorbeelden van organisch gesteente

bruinkool, steenkool, aardgas

mineraal

een natuurlijk vaste substantie die lijkt op een kristalachtige structuur met chemische componenten

wie was alfred wegener

de uitvinder van continentale drift

uniformitarianisme

het idee dat alle processen die wij kunnen waarnemen vandaag, ooit is ontstaan aan het begin van de aarde.

volgorde van de geological timescale

precambrian - paleozoic - mesozoic - cenozoic

wat is de pangea

1 super groot continent (alfred wegeners continent)

3 sedimentgesteente type

1. klastisch
2. chemisch
3. organish

voorbeeld magmatisch gesteente

basalt, touwlava,

3 voorbeelden metamorf gesteente

marmer, kwartsier, leisteen

platentektoniek

beweging van de lithospherische platen

hoe ontstaat een metamorf gesteente

door veel druk of hitte

hoe ontstaat stollings gesteente en geef 3 voorbeelden

door smelting. lava, graniet, basalt

welke 3 soorten gesteente zijn er

1. metamorf gesteente
2. stollings gesteente
3. sediment gesteente

hoe ontstaat sediment gesteente

door verwering en erosie

regoliet

verweringslaag. een losse laag verweerd materiaal.

wat is erosie

proces van slijtage van het oppervlak waarbij materiaal verplaatst wordt.

batholiet

een gestolde magmakamer

welke 4 soorten breuken zijn er en welke beweging hoort erbij

1. afschuiving, divergente beweging (uit elkaar)
2. horziontaal verschuiving, transversale beweging (langs elkaar)
3. opschuiving, covergente beweging (tegen elkaar)
4. overschuiving, covergente beweging (over elkaar)

subductie zone

een plek/zone waar een oceanische plaat onder een continetale of oceanische plaat duikt.

wat gebeurd er wanneer een oceanische plaat onder een continentale plaat duikt?

de oceanische plaat duikt dan in de asthenosphere

hoe ontstaat een oceanische trench (trog)

wanneer de onderste van de botsende platen de asthenosphere in duikt neemt hij materiaal mee. zo ontstond bijv. de mariana trog.

hoe ontstaat een plooiings gebergte (folds)

wanneer 2 continentale platen tegen elkaar aan botsen en beide niet onder elkaar kunnen, duwen ze tegen elkaar aan. dit maakt het golvende landschap.

plooidal (synclines)

materiaal wat naar binnen is gekeerd

plooirug (anticlines)

materiaal wat naar buiten is gekeerd

rugduwkracht

mid oceanische rug duwt de lithosphere weg door zwaartekracht

slabpull (subductiekracht)

trekt de lithospherische platen in beweging door zwaartekracht

slenk

een aardkorstblok die tussen 2 breuken valt (laag) (denk aan slenk = slinken)

horst

een aardkorstblok die omhoog wordt geduwd tussen 2 breuken (hoog)

fault

een scheur of breuk in de korst

welke 4 typen faults (scheuren/breuken) zijn er?

1. normale breuk. (steile rechte breuk)
2. horizontale verschuiving. (smalle gleuf of scheur)
3. verschuivings breuk. (lijkt op normale, maar meer kans op aardverschuivingen omdat ze hangen)
4. opschuivings breuk. (klein beetje over elkaar)

wanneer ontstaat een aardbeving

wanneer gesteente lagen, gebogen door tektonische activiteit, ineens bewegen of breken. dit veroorzaakt ondergrondse golven die het aardoppervlak doen beven/schudden.

magnitude

de meting van hoeveel de aarde beeft.

epicentrum

het centrum van de aardbeving

op welke plaatsen ontstaan de zwaarste aardbevingen?

op plaatsen waar de platen vaak botsen.

2 basis vormen van tektonische activiteit

1. samendrukken
2. verlengen

orogeny

een proces dat bergen maakt, waar de korst gevouwen wordt na de botsing van 2 continentale platen.

lahar

modderstroom van vulkanisch materiaal gemengd met gesmolten water

een gletsjer is altijd…

in beweging door zwaartekracht

wat is een gletsjer en wat is er voor een gletsjer nodig?

een gletsjer is een samengeperste sneeuwmassa en geen bevroren water! voor een gletsjer heb je sneeuw, een helling en kou nodig.

cryosphere

het gedeelte in de hydrosphere wat bestaat uit ijs

welke 4 soorten gletsjers zijn er?

1. alpine gletsjer
2. ijskap
3. tonggletsjer
4. ice shelf

wat is een alpine gletsjer?

een gletsjer die hoog in de bergen gevormd is, waar het koud genoeg is om het hele jaar sneeuw te hebben.

welke 4 soorten alpine gletsjers zijn er?

1. cirque gletsjer
2. valley gletsjer
3. tidewater gletsjer
4. piedmont gletsjer

wat is een cirque gletsjer?

een kleine gletsjer hoog in de bergen dicht bij de Mountain summit. (geen enorme uitloper, een beginnende gletsjer)

wat is een valley gletsjer?

een samengevoegde gletsjer die doorgaans zijn massa verzameld in gletsjerbekken tussen de bergen, waarna hij het dal in stroomt.

gletsjerbekken

een deel tussen de bergen waar ijs zich verzamelt. ligt meestal in de accumulatiezone

wat is een tidewater gletsjer?

een gletsjer die eindigt in zee

wat is een piedmont gletsjer?

deze ontstaat wanneer een valley gletsjer in een dal terecht komt en hier ‘uitwaait’ in een cirkelvorm

ijskap

koepelvormige aaneengesloten ijsmassa van grote omvang. een ijskap onderscheidt zich van een gletsjer omdat een ijskap doorgaans op het landschap ligt.

tonggletsjer

sommige ijskappen hebben lange tongen die reiken tot aan zee

zeeijs

bevroren zeewater

ice shelf

een massa drijvend ijs, zit vast aan de ijskap

ijsberg

drijvende ijsmassa afkomstig van gletsjers. binnen de poolcirkels zijn er veel gletsjers die tot zee rijken. zo’n gletsjer schuift heel langzaam naar beneden. wanneer deze de zee bereikt breken grote blokken ijs af die wegdrijven.

accumulatiezone

zone waar meer sneeuw bij valt dan er smelt. sneeuw kan nu accumuleren en een gletsjer vormen

ablatiezone

zone waar meer sneeuw smelt dan er bij valt. door het schuiven van ijs komt het ijs van de accumultiezone in de ablatiezone terecht. verdamping kan plaatsvinden. hierna schuift het ijs naar de afsmeltingszone.

equilibrium line

lijn die de accumulatiezone scheid van de ablatie zone

crevasses

gletsjers worden opengetrokken door snelheidsverschillen.

welke erosieprocessen heeft een gletsjer

1. abrasie (verschuring)
2. plucking (afbrokkeling)

wat doet glaciale abrasie met een steen?

het heeft een polijstend effect

glacial trough / U-dal

een diepe, stijle vallei gemaakt door de beweging van alpine gletsjers

in welke ijstijd kwam het ijs tot in nederland?

Saalien, de ena laatste ijstijd

waardoor hebben we seizoenen?

door de scheefstand van de aarde als hij rond de zon draait. dit bepaald temperatuur

welke erosievormen gemaakt door ijskappen zijn er?

1. gletsjer krassen
2. gaten; meren
3. bultrotsen

gletsjer krassen

gemaakt door het schuren van ijs over een steen. (abrasie). in nl te zien op zwerfkeien

gaten; meren

door smeltend ingesloten ijs

bultrots

door het ijs afgerond, gepolijst en met gletsjerkrassen getekend, en komen voor in vm. beddingen van gletsjers.

drumlin

langgerekte heuvel gevormd door de stuwing van een gletsjer. glad door abrasie van de kant waar de stuwing kwam, en stomp aan de aflopende kant door plucking.

stuwwal

opgestuwd door ijs, maar al wel aanwezig sediment. over elkaar heen geduwd sediment

welke depositievormen zijn er door ijskappen?

1. moreneruggen
2. drumlins
3. eskers
4. sandr
5. vlechtende smeltwater rivieren

esker

ontstaan op plekken waar smeltwater tussen het ijs en de bodem heeft gevloeid en puin heeft verzameld. een soort ruggetje

keileem

chaos van sediment. alles door elkaar en op elkaar gedrukt.

permafrost

permanente eeuwige laag ijs. diep in e grond

periglaciaal

in een ijskoud gebied. hier vormen gletsjers en ijskappen.

ijswig

een scheur in de grond die wordt gevormd door ijs als de ondergrond landurig bevriest. Er komt water in die scheur en door vorstwerving (het uitzetten van ijs) komt er een grotere scheur.

morene

Morenes zijn gevormd door het ophopen van sedimenten van het ijs

polygoonstructuren

een ijswig die in de grond zit. zie je alleen van boven af.

pingo

een bolvormige heuvel die ontstaat in een gebied met permafrost waar door het uitzetten van bevroren water een laag grond naar boven wordt gedrukt.

bodem beweging door ijs

isostasie