Biologie Examen: Stof- en Energieomzettingen, Celcyclus en Immunologie

Een uitgebreide set van 100 flashcards over biologie thema 2, 3 en 4, gebaseerd op de opgegeven college-notities.

Metabolisme

De stofwisseling; het geheel van alle chemische processen in een organisme.

Celmetabolisme

Het geheel van alle stofwisselingsreacties die plaatsvinden binnen een cel.

Stofwisselingsreacties

Stof- en energieomzettingen in de cel waarvoor enzymen nodig zijn.

Anabolisme

Het geheel van stofwisselingsreacties die leiden tot opbouw of biosynthese, waarvoor netto energie nodig is.

Endergone reactie

Een chemische reactie waarbij netto energie moet worden toegevoegd.

Katabolisme

Het geheel van stofwisselingsreacties die leiden tot afbraak, waarbij netto energie vrijkomt.

Exergone reactie

Een chemische reactie waarbij netto energie vrijkomt.

Metabole routes

Een reeks van enzymgekatalyseerde reacties binnen een cel die specifieke moleculen oplevert.

Enzymdefici'entie

Een toestand waarbij een enzym ontbreekt of niet goed werkt, zoals bij fenylketonurie.

ATP

Adenosinetrifosfaat; de universele energiedrager in de cel die energie levert door hydrolyse.

ADP

Adenosinedifosfaat; de molecule die ontstaat wanneer ATP een fosfaatgroep verliest.

NAD, NADP en FAD

Elektronendragers die vaak fungeren als co-enzymen bij oxidatie-reductiereacties.

Geoxideerde vorm

De vorm van een elektronendrager die een elektron heeft afgegeven, zoals $NAD^+$.

Gereduceerde vorm

De vorm van een elektronendrager die een elektron heeft opgenomen, zoals $NADH$.

Autotroof

Organismen die koolstofdioxide ($CO_2$) als koolstofbron gebruiken om organische moleculen te maken.

Heterotroof

Organismen die organische moleculen moeten opnemen als koolstofbron.

Fotoautotroof

Organismen die zonlicht als energiebron gebruiken, zoals planten en cyanobacteri'en.

Chemoautotroof

Organismen die energie winnen uit de oxidatie van anorganische moleculen, zoals zwavelbacteri'en.

Fotoheterotroof

Organismen die zonlicht als energiebron gebruiken maar organische moleculen als koolstofbron nodig hebben.

Chemoheterotroof

Organismen die energie halen uit de oxidatie van organische moleculen, zoals dieren en de meeste schimmels.

Fotosynthese

Het proces waarbij groene planten, algen en bacteri'en organische moleculen opbouwen met behulp van lichtenergie.

Pigmenten

Moleculen zoals chlorofyl en caroteno'iden die licht kunnen absorberen.

Chlorofyl a en b

Groene pigmenten die vooral rood en blauw licht absorberen voor de fotosynthese.

Caroteno'iden

Pigmenten zoals $\beta$-caroteen en lute'ine die aanwezig zijn in bladeren.

Absorptiespectrum

Een grafische weergave die aangeeft in welke mate een pigment verschillende golflengtes van licht absorbeert.

Porfyrine-ring

De basisstructuur die zowel in hemoglobine (met ijzer) als in chlorofyl (met magnesium) voorkomt.

Thylako'iden

Membraangebonden compartimenten in chloroplasten waar de lichtreacties plaatsvinden.

Lichtreacties

De eerste fase van fotosynthese waarbij lichtenergie wordt omgezet in chemische energie (ATP en NADPH).

Calvincyclus

De tweede fase van fotosynthese in het stroma waarbij $CO_2$ wordt omgezet in suikers met hulp van ATP en NADPH.

Fotolyse van water

Het splitsen van watermoleculen door lichtenergie, waarbij elektronen, protonen en zuurstofgas vrijkomen.

Protonpomp

Een eiwitcomplex in de thylako'idmembraan dat protonen van het stroma naar het lumen pompt.

NADP-reductase

Het enzym dat zorgt voor de vorming van $NADPH$ door elektronen aan $NADP^+$ te geven.

ATP-synthase

Een eiwit dat de energie van een protonengradi'ent gebruikt om ATP te maken uit ADP en fosfaat.

Koolstoffixatie

Het proces waarbij $CO_2$ uit de lucht wordt vastgelegd door het enzym rubisco.

Rubisco

Het enzym dat verantwoordelijk is voor de binding van $CO_2$ aan een $C_5$-molecule in de Calvincyclus.

Chemosynthese

Het opbouwen van organische stoffen door bacteri'en met energie uit de oxidatie van anorganische stoffen.

Celademhaling

Het proces waarbij organische moleculen worden afgebroken voor de winning van bouwstoffen en ATP.

Glycolyse

De universele metabole route waarbij glucose in het cytoplasma wordt afgebroken tot twee moleculen pyruvaat.

Pyruvaat

De molecule met drie koolstofatomen ($C_3$) die het eindproduct is van de glycolyse.

Aerobe celademhaling

De afbraak van pyruvaat in aanwezigheid van zuurstofgas, plaatsvindend in de mitochondri'en.

Decarboxylering van pyruvaat

De omzetting van pyruvaat naar acetyl-CoA waarbij $CO_2$ en $NADH$ vrijkomen.

Krebscyclus

Een reeks reacties in de matrix van de mitochondrie waarbij acetyl-CoA volledig wordt afgebroken tot $CO_2$.

Elektronentransportketen

Reeks eiwitten op het binnenmembraan van de mitochondrie die elektronen van $NADH$ en $FADH_2$ doorgeven om ATP te vormen.

Fermentatie

Anaerobe afbraak van organische moleculen waarbij melkzuur of ethanol vrijkomt.

Melkzuurgisting

Afbraak van glucose tot melkzuur in afwezigheid van zuurstof, bijvoorbeeld bij melkzuurbacteri'en.

Alcoholische gisting

Afbraak van glucose tot ethanol en $CO_2$ in afwezigheid van zuurstof, vaak uitgevoerd door gistcellen.

Lipidenafbraak

De afbraak van vetten tot glycerol en vetzuren voor energiewinning.

Dubbele-helix-structuur

De ruimtelijke vorm van DNA waarbij twee nucleotideketens om elkaar heen draaien.

Gen

Een DNA-fragment dat de genetische code bevat voor de aanmaak van een specifiek eiwit.

Gen-expressie

Het proces waarbij DNA wordt overgeschreven naar mRNA en wordt vertaald naar een eiwit.

Transcriptie

Het overschrijven van de genetische code van DNA naar mRNA in de $5' \rightarrow 3'$ richting.

Transcriptiefactoren

Eiwitten die binden in de groeven van het DNA en een rol spelen bij de transcriptie.

Chromatine

Het complex van DNA en eiwitten (histonen) in de celkern van eukaryoten.

Histonen

Eiwitten waarrond het DNA zich wikkelt om een compacte structuur te vormen.

Nucleosoom

De kleinste eenheid van chromatine, bestaande uit een histon-octameer en het eromheen gewonden DNA.

Euchromatine

Minder compact DNA dat toegankelijk is voor decodering en dus actief is.

Heterochromatine

Sterk gecondenseerd, compact DNA dat meestal inactief is en moeilijk bereikbaar voor decodering.

Zusterchromatiden

Twee identieke kopie'en van een chromosoom die na de DNA-replicatie aan elkaar vastzitten.

Centromeer

Het punt waar twee zusterchromatiden aan elkaar verbonden zijn.

Kinetochoor

Een eiwitcomplex op het centromeer waaraan microtubuli binden tijdens de celdeling.

Karyogram

Een foto van de chromosomen van een cel, gerangschikt in paren op basis van grootte en vorm.

Autosomen

De lichaamschromosomen die niet direct het geslacht van een individu bepalen.

Heterosomen

De geslachtschromosomen; bij de mens het X- en Y-chromosoom.

Diplo'ide cel

Een cel met twee exemplaren van elk chromosoom, genoteerd als $2N$.

Haplo'ide cel

Een cel met slechts 'e'en exemplaar van elk chromosoom, genoteerd als $N$, zoals in gameten.

Homologe chromosomen

Chromosomen die even groot zijn, er gelijkaardig uitzien en dezelfde genen bevatten.

S-fase

De synthesefase van de celcyclus waarin de DNA-replicatie plaatsvindt.

DNA-topoisomerase

Een enzym dat de spanning in de DNA-helix vermindert tijdens het ontwinden.

DNA-helicase

Het enzym dat de waterstofbruggen tussen de basen van het DNA verbreekt om de strengen te scheiden.

Replicatielus

De opening in het DNA-molecule die ontstaat door de werking van DNA-helicase waar replicatie plaatsvindt.

SSBP's

Single strand binding proteins; eiwitten die verhinderen dat enkelstrengig DNA lussen vormt.

DNA-polymerasen

Enzymen die nieuwe nucleotiden toevoegen aan een bestaande DNA-streng in de $5' \rightarrow 3'$ richting.

Primer

Een kort stukje RNA dat fungeert als startpunt voor het DNA-polymerase bij de replicatie.

Leading strand

De DNA-streng die continu en zonder onderbreking in de $5' \rightarrow 3'$ richting wordt opgebouwd.

Lagging strand

De DNA-streng die discontinu wordt opgebouwd in kleine fragmenten telkens wanneer de replicatievork verder opent.

Okazaki-fragmenten

Korte stukjes DNA op de trage streng, bestaande uit een RNA-primer en een stukje DNA.

DNA-ligase

Het enzym dat de Okazaki-fragmenten aan elkaar plakt om een doorlopende streng te vormen.

Semiconservatief

Het principe waarbij de nieuwe DNA-moleculen na replicatie bestaan uit 'e'en moederstreng en 'e'en nieuwe dochterstreng.

Telomeren

De uiteinden van chromosomen met de repetitieve sequentie $TTAGGG$ die verlies van genetische informatie voorkomen.

Chromosoom

Een structuur van compact opgevouwen chromatine die zichtbaar wordt aan het begin van de celdeling.

Interfase

De periode van de celcyclus bestaande uit de fasen $G_1$, S en $G_2$ waarin de cel groeit en DNA dupliceert.

Mitose

Het proces van celkerndeling waarbij twee genetisch identieke dochtercellen ontstaan.

Meiose

Het proces van celdeling waarbij vier haplo'ide gameten worden gevormd voor geslachtelijke voortplanting.

Cytokinese

De verdeling van het cytoplasma over de twee dochtercellen aan het einde van de celdeling.

G0-fase

De rustfase buiten de actieve celcyclus waarin cellen zich bevinden die zich niet delen.

Crossing-over

De uitwisseling van DNA-fragmenten tussen homologe chromosomen tijdens de profase I van de meiose.

Ongecontroleerde celdeling

Het proces waarbij cellen blijven delen zonder controle, wat kan leiden tot een gezwel of tumor.

Celdifferentiatie

Het proces waarbij cellen zich specialiseren in vorm en functie door de expressie van specifieke genen.

Stamcellen

Niet-gespecialiseerde cellen die het vermogen hebben om te differenti'eren tot verschillende weefseltypes.

Meristeemcellen

Niet-gedifferentieerde cellen bij planten die verantwoordelijk zijn voor groei.

Antigenen

Lichaamsvreemde moleculen of delen daarvan die een immuunreactie in het lichaam opwekken.

Niet-specifieke immuniteit

De aangeboren afweer die zonder onderscheid tegen alle indringers reageert.

Specifieke immuniteit

De verworven afweer die indringers specifiek herkent en een geheugen opbouwt.

MHC-I-eiwitten

Eiwitten op de buitenkant van het celmembraan die fragmenten van eiwitten uit de cel tonen aan het immuunsysteem.

Fagocytose

Het proces waarbij immuuncellen zoals macrofagen ziekteverwekkers omsluiten en verteren.

NK-cellen

'Natural killer'-cellen die geïnfecteerde cellen of kankercellen detecteren en doden door hun gebrek aan MHC-I te herkennen.

T-helperlymfocyten

Witte bloedcellen die de immuunreactie co'ordineert door cytokines te produceren.

Antilichaam

Een Y-vormig eiwit geproduceerd door plasmacellen dat specifiek bindt aan een antigeen.

Actieve immunisatie

Immuniteit opgebouwd door blootstelling aan antigenen, hetzij door infectie, hetzij door vaccinatie.

Passieve immunisatie

Het verkrijgen van immuniteit door het toedienen van kant-en-klare antilichamen, zoals via de placenta of serums.