organizacja cech osobowość

Cecha

• Względnie stała

• Charakterystyczna dla jednostki

• Zgeneralizowana tendencja do określonych zachowań

• Przejawiająca się w różnych, spójnych z tą tendencją sytuacjach

• U jej podstaw leżą mechanizmy neurofizjologiczne

• Jest osadzona w kontekście sytuacji i funkcji adaptacyjnych

Pierwsza teoria cech Allporta

Badania leksykalne Allport i Odbert

cztery kategorie:

• neutralne – stałe i powtarzające się tendencje w zachowaniu odnoszące się do cech osobowości

• opisujące aktualne stany emocjonalne i zachowania

• wyrażające oceny postępowania czy odnoszące się do wpływu innych

• dotyczące charakterystyk ciała, zdolności, rozwoju, metafory, etc.

Osobowość wg Cattella

• Cecha jest strukturą psychiczną, czymś wywnioskowanym z obserwowanego zachowania w celu wyjaśnienia regularności czy spójności tego zachowania

cechy powierzchniowe – o nich wnioskujemy na bazie obserwowalnego zachowania

cechy źródłowe – reprezentują podstawowe zmienne, z których zbudowana jest osobowość

• Psycholog może czerpać wiedzę z trzech podstawowych źródeł:

obserwacji zachowania w warunkach naturalnych,

OCEAN Costy i McCrae

• Oparty na badaniach osób z różnych warstw społecznych (samoopis, inwentarze, longitudalne badania, obserwacja, analiza czynnikowa)

• Celem było znalezienie podstawowych czynników osobowości (teoria Cattela jako teoria wyjściowa)

• Badacze zdefiniowali osobowość za pomocą cech, występujących naturalnie w języku, które rozumiane są jako właściwości zachowania, wskazujące interindywidualną zmienność oraz intraindywidualną stałość sytuacyjną i czasową

Neurotyczność

• Lęk – tendencja do reagowania strachem, napięciem, nerwowością, skłonność do martwienia się

• Agresywna wrogość – tendencja do odczuwania gniewu i irytacji, chociaż niekonieczne wyrażanych na zewnątrz

• Depresyjność – tendencja do odczuwania smutku, poczucia winy, bezsilności, samotności

• Impulsywność – niezdolność do kontrolowania pragnień i popędów

• Nadwrażliwość – podatność na stres - niezdolność do zmagania się ze stresem, tendencja do reagowania poczuciem bezradności i paniką na trudne sytuacje

• Nadmierny samokrytycyzm – lęk społeczny, niskie poczucie wartości, wstydliwość i poczucie zmieszania w obecności innych

Ekstrawersja

• Towarzyskość – częstość i ilość utrzymywanych kontaktów z innymi ludźmi

• Serdeczność – przyjacielskość, zdolność do utrzymywania serdecznych stosunków interpersonalnych

• Asertywność – tendencje przywódcze, dominacji

• Aktywność – tempo, wigor, potrzeba bycia zajętym i zaangażowanym

• Poszukiwanie doznań – poszukiwanie stymulacji, także sensorycznej

• Emocjonalność w zakresie pozytywnych ekscytacji – tendencja do reagowania pozytywnymi emocjami (np. poczuciem szczęścia, radością), optymizm życiowy i pogodny nastrój

Otwartość na doświadczenie

• Wyobraźnia – fantazja i żywa, twórcza wyobraźnia

• Estetyka – wrażliwość estetyczna, zainteresowanie sztuką

• Uczucia – otwartość na stany emocjonalne innych ludzi

• Działania – aktywne poszukiwanie nowych bodźców

• Idee – zainteresowania filozoficzne, intelektualna ciekawość

• Wartości – odwrotność dogmatyzmu, gotowość do weryfikacji, analizy wartości społecznych, politycznych, religijnych

Ugodowość

• Zaufanie – przekonanie, że inni mają podobnie uczciwe intencje

• Prostolinijność – szczerość, naiwność społeczna (kontra tendencja do manipulowania innymi ludźmi)

• Altruizm – przejawia się w postawie skoncentrowanej na potrzebach innych ludzi i chęci udzielania im pomocy (kontra egocentryzm)

• Ustępliwość – sposób reagowania na konflikty interpersonalne w sposób kooperatywny, łagodny, tendencja by wybaczać i zapomnieć (kontra agresywność)

• Skromność – realistyczny stosunek do samego siebie (kontra tendencje narcystyczne, przekonanie o własnej wyższości)

• Skłonność do rozczulania – przejawianie uczuciowości i sympatii do innych, wspieranie organizacji i akcji charytatywnych (kontra racjonalność i rzeczowość w kontaktach z innymi oraz “mała wrażliwość na ludzkie problemy społeczno-bytowe”)

Sumienność

• Kompetencja – przekonanie o możliwościach radzenia sobie w życiu (kontra przekonanie o braku sprawczości i zaradności życiowej)

• Skłonność do utrzymywania porządku – uporządkowanie, staranność, schludność w życiu i działaniu (kontra brak metodyczności i porządku w życiu oraz działaniu)

• Obowiązkowość – kierowanie się własnymi zasadami moralnymi (kontra zawodność i nierzetelność)

• Dążenie do osiągnięć – silna motywacja do osiągania sukcesów w życiu, duże zaangażowanie w pracę, wysoki poziom aspiracji (kontra rozleniwienie, brak jasno sprecyzowanych celów życiowych, brak ambicji)

• Samodyscyplina – umiejętność samodyscyplinowania się do ukończenia rozpoczętych zadań, nawet jeśli nie są one atrakcyjne (kontra porzucanie zadań przed ich ukończeniem)

• Rozwaga – umiejętność starannego rozważenia problemu przed przystąpieniem do działania (kontra impulsywne podejmowanie zobowiązań i szybkie reagowanie w sytuacji gdy jest to konieczne)

HEXACO Ashtona i Lee

• Uczciwość-pokora

• Emocjonalność

• Ekstrawersja

• Ugodowość

• Sumienność

• Otwartość na doświadczenie

• Przeprowadzone analizy w języku polskim wykazały możliwość uzyskania zarówno rozwiązania pięcio-, jak i sześcioczynnikowego (Szarota, 1995; Ashton i in., 2004)

• W polskich badaniach leksykalnych model HEXACO uzyskał dość silne wsparcie empiryczne (Gorbaniuk i in., 2013)