Hành trình Chinh phục Hóa học hữu cơ 12 - Chương 1: Ester và Lipid

Danh sách các thẻ ghi nhớ từ vựng và khái niệm chính về Ester và Lipid theo chương trình Hóa học lớp 12.

Khái niệm Ester

Khi thay thế nhóm -OH ở nhóm carboxyl (-COOH) của carboxylic acid bằng nhóm -OR’ thì được ester, trong đó R’ là gốc hydrocarbon.

Công thức tổng quát este no, đơn chức, mạch hở

$C_nH_{2n}O_2$ với $(n \ne 2)$.

Tên gọi Methyl acetate

Tên gọi khác của ester có công thức $CH_3COOCH_3$, còn được gọi là methyl ethanoate.

Isoamyl acetate

Ester có mùi thơm đặc trưng của chuối chín.

Benzyl acetate

Ester có mùi thơm đặc trưng của hoa nhài.

Ethyl butyrate

Ester có mùi thơm đặc trưng của quả dứa chín.

Liên kết hydrogen của ester

Các phân tử ester không tạo được liên kết hydrogen với nhau nên nhiệt độ sôi của ester thường thấp hơn so với alcohol và acid có phân tử khối tương đương.

Phản ứng xà phòng hóa

Là phản ứng thuỷ phân ester trong môi trường kiềm, đây là phản ứng một chiều, thường tạo thành sản phẩm là muối và alcohol.

Ester của formic acid

Có nhóm chức aldehyde trong cấu tạo nên có phản ứng khử với thuốc thử Tollens và $Cu(OH)_2$ tương tự như aldehyde.

Sản phẩm thủy phân Vinyl acetate

Khi tác dụng với $NaOH$, vinyl acetate ($CH_3COOCH=CH_2$) tạo thành muối sodium acetate và aldehyde acetic ($CH_3CHO$).

Ester của phenol

Khi thủy phân đơn chức thu được hai muối hữu cơ và nước, ví dụ: $RCOOC_6H_4R' + 2NaOH \rightarrow RCOONa + R'C_6H_4ONa + H_2O$.

Phản ứng ester hóa

Phản ứng giữa carboxylic acid và alcohol với xúc tác là acid (thường dùng $H_2SO_4$ đặc) để điều chế ester, đây là phản ứng thuận nghịch.

Poly(methyl methacrylate)

Sản phẩm trùng hợp từ methyl methacrylate dùng để làm thủy tinh hữu cơ, răng giả, kính áp tròng.

Lipid

Các hợp chất hữu cơ có trong tế bào sống, không tan trong nước nhưng tan trong dung môi hữu cơ không phân cực, bao gồm chất béo, sáp, steroid, phospholipid…

Acid béo

Những carboxylic acid đơn chức, thường có mạch hở, không phân nhánh và có số nguyên tử carbon chẵn (khoảng $12 - 24C$).

Chất béo (Triglyceride)

Triester của glycerol với các acid béo.

Stearic acid

Một loại acid béo no có công thức $CH_3[CH_2]_{16}COOH$ hay $C_{17}H_{35}COOH$.

Palmitic acid

Một loại acid béo no có công thức $CH_3[CH_2]_{14}COOH$ hay $C_{15}H_{31}COOH$.

Oleic acid

Một loại acid béo không no, có một liên kết đôi $C=C$, công thức $C_{17}H_{33}COOH$.

Tristearin

Chất béo no có công thức $(C_{17}H_{35}COO)_3C_3H_5$, tồn tại ở thể rắn ở điều kiện thường.

Triolein

Chất béo không no có công thức $(C_{17}H_{33}COO)_3C_3H_5$, tồn tại ở thể lỏng ở điều kiện thường.

Phản ứng hydrogen hóa chất béo

Quá trình chuyển hoá chất béo lỏng (không no) thành chất béo rắn (no) bằng cách cộng $H_2$ vào các gốc acid không no dưới tác dụng của xúc tác, nhiệt độ và áp suất.

Hiện tượng dầu mỡ bị ôi

Các gốc acid béo không no bị oxi hóa chậm bởi oxygen không khí tạo thành các hợp chất có mùi khó chịu.

Acid béo omega-3 và omega-6

Các acid béo không no với liên kết đôi đầu tiên ở vị trí carbon số 3 và 6 khi đánh số từ nhóm $CH_3-$.

Chỉ số acid

Số miligam $KOH$ cần để trung hòa acid béo tự do có trong $1,g$ chất béo tự nhiên.

Xà phòng

Hỗn hợp muối sodium hoặc potassium của các acid béo (như palmitic và stearic acid) và các chất phụ gia.

Chất giặt rửa tổng hợp

Các muối sodium như sodium alkylsulfate ($R-OSO_3Na$) hoặc sodium alkylbenzenesulfonate ($R-SO_3Na$) được sản xuất từ dầu mỏ.

Cấu tạo hạt hạt tẩy rửa

Gồm đuôi kị nước (gốc hydrocarbon dài) xâm nhập vào vết bẩn và đầu ưa nước quay ra ngoài để phân tán vết bẩn vào nước.

Ưu điểm của chất giặt rửa tổng hợp

Có thể dùng được với nước cứng vì muối calcium và magnesium của nó không bị kết tủa.