Kontrola władzy w Rzeczpospolitej

Struktura organów RP

struktura władzy w Polsce określona przez Konstytucję RP z 1997 r., obejmująca władzę ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą

Sejm

izba parlamentu RP licząca 460 posłów, pełniąca funkcje kreacyjną (powoływanie organów państwowych) i kontrolną (kontrola Rady Ministrów)

Senat

izba parlamentu RP licząca 100 parlamentarzystów, pełniąca funkcje kreacyjne (np. wybór członków KRS, zgoda na Prezesa NIK)

Trybunał Konstytucyjny

organ badający zgodność aktów prawnych z Konstytucją

Trybunał Stanu

organ orzekający o odpowiedzialności konstytucyjnej najwyższych urzędników państwowych

Krajowa Rada Sądownictwa

organ stojący na straży niezależności sądów i niezawisłości sędziów

Wybory

proces wyłaniania przedstawicieli władzy przez obywateli w głosowaniu

Wybory do Sejmu

wybory powszechne, proporcjonalne, równe, tajne, bezpośrednie przeprowadzane w 41 okręgach metodą d’Hondta

Wybory do Senatu

wybory powszechne, większościowe, nierówne, tajne, bezpośrednie w 100 okręgach jednomandatowych

Wybory prezydenckie

wybory powszechne, większościowe z możliwością II tury, przeprowadzane co 5 lat

Wybory samorządowe

wybory radnych JST, różne systemy (większościowy lub proporcjonalny) w zależności od wielkości jednostki

Wybory do Parlamentu Europejskiego

wybory powszechne, proporcjonalne, przeprowadzane co 5 lat w 13 okręgach metodą d’Hondta

Kwota płci

zasada mówiąca, że na listach wyborczych nie może być mniej niż 35% przedstawicieli jednej płci

Próg wyborczy

minimalny procent głosów wymagany do uzyskania mandatów w wyborach proporcjonalnych

Czynne prawo wyborcze

prawo obywateli do głosowania, przysługujące osobom od 18 roku życia

Bierne prawo wyborcze

prawo do kandydowania w wyborach

Referendum

forma bezpośredniego podejmowania decyzji przez obywateli w głosowaniu

Referendum ogólnokrajowe

inicjowane przez organy państwa lub obywateli, ważne przy frekwencji powyżej 50%

Referendum konstytucyjne

referendum dotyczące zmiany Konstytucji, bez progu frekwencji

Referendum lokalne

referendum dotyczące spraw jednostki samorządu terytorialnego

Parlament RP

organ władzy ustawodawczej w Polsce składający się z Sejmu i Senatu

Mandat poselski

upoważnienie do pełnienia funkcji posła w organach przedstawicielskich

Mandat wolny

mandat, w którym poseł reprezentuje cały naród i nie jest związany instrukcjami wyborców

Immunitet materialny

trwałe i bezwzględne wyłączenie odpowiedzialności za działania w ramach mandatu

Immunitet formalny

ograniczenie odpowiedzialności karnej wymagające zgody Sejmu

Nietykalność

zakaz zatrzymania lub aresztowania posła bez zgody Sejmu

Inicjatywa ustawodawcza

prawo zgłaszania projektów ustaw przez określone podmioty

Proces legislacyjny

procedura tworzenia ustawy obejmująca trzy czytania w Sejmie i dalsze etapy

Ustawa

akt prawny uchwalany przez parlament i podpisywany przez Prezydenta

Ustawa budżetowa

szczególny rodzaj ustawy określający dochody i wydatki państwa

Ustawa konstytucyjna

ustawa wymagająca szczególnej procedury i większości kwalifikowanej

Prezydent RP

głowa państwa pełniąca funkcje reprezentacyjne, wykonawcze i kontrolne

Rada Ministrów

organ władzy wykonawczej kierujący polityką państwa

Wotum zaufania

decyzja Sejmu wyrażająca poparcie dla rządu

Wotum nieufności

decyzja Sejmu odwołująca rząd lub ministra

Rada gminy

organ stanowiący i kontrolny w gminie

Wójt/Burmistrz/Prezydent miasta

organ wykonawczy w gminie

Rada powiatu

organ stanowiący i kontrolny w powiecie

Zarząd powiatu

organ wykonawczy powiatu na czele ze starostą

Sejmik

organ stanowiący i kontrolny w województwie

Zarząd województwa

organ wykonawczy województwa na czele z marszałkiem

Sąd Najwyższy

organ nadzorujący działalność sądów powszechnych i wojskowych oraz rozpoznający kasacje

Wojewódzkie sądy administracyjne

sądy I instancji kontrolujące decyzje administracyjne, przyjmujące skargi administracyjne

Naczelny Sąd Administracyjny

sąd II instancji rozpoznający skargi kasacyjne i nadzorujący WSA

Krajowa Rada Sądownictwa

organ dbający o niezależność sądów i niezawisłość sędziów

Trybunał Konstytucyjny

organ badający zgodność prawa z Konstytucją i rozstrzygający skargi konstytucyjne

Trybunał Stanu

organ orzekający o odpowiedzialności konstytucyjnej najwyższych urzędników

Najwyższa Izba Kontroli

najwyższy organ kontroli państwowej badający legalność, gospodarność i rzetelność

Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji

organ stojący na straży wolności słowa i prawa do informacji w mediach

Prokuratura

organ prowadzący postępowania karne i reprezentujący oskarżenie

Służba cywilna

korpus urzędników administracji rządowej działających bezstronnie i profesjonalnie

Stan wojenny

stan wprowadzany w przypadku zagrożenia zewnętrznego państwa

Stan wyjątkowy

stan wprowadzany w przypadku zagrożenia bezpieczeństwa lub porządku publicznego

Stan klęski żywiołowej

stan wprowadzany w przypadku katastrof naturalnych lub awarii

Stan wojny

formalny stan konfliktu zbrojnego między państwami

skarga konstytucyjna

środek prawny przysługujący każdemu (osobie fizycznej lub prawnej), którego konstytucyjne prawa lub wolności zostały naruszone; składana po wyczerpaniu drogi prawnej i dotyczy aktu normatywnego będącego podstawą orzeczenia

wniosek o zbadanie zgodności z konstytucją

środek kontroli prawa składany przez uprawnione organy państwa (np. Prezydent RP, grupa posłów/senatorów, Rzecznik Praw Obywatelskich) oraz niektóre instytucje, w celu sprawdzenia zgodności aktu normatywnego z Konstytucją

inicjatorzy referendum ogólnokrajowego

Prezydent RP, Senat, Rada Ministrów, Sejm, 500 000 obywateli

zarządzanie referendum ogólnokrajowego

Marszałek Sejmu(wykonuje postanowienie Sejmu) lub Prezydent RP(prerogatywa); przy inicjatywie obywatelskiej lub prezydenta wymagana zgoda Senatu

ważność referendum ogólnokrajowego

frekwencja powyżej 50% uprawnionych

wynik referendum ogólnokrajowego

wiążący, gdy większość głosujących opowie się „za” i spełniony jest próg frekwencji

kontrola referendum ogólnokrajowego

Sąd Najwyższy stwierdza ważność w ciągu 60 dni

referendum konstytucyjne

… dotyczące przyjęcia zmian w Konstytucji

inicjatorzy referendum konstytucyjnego

Prezydent RP, Senat, 1/5 posłów (mogą zarządać)

ważność referendum konstytucyjnego

brak progu frekwencji

wynik referendum konstytucyjnego

wiążący, gdy większość głosujących opowie się „za”

referendum lokalne

referendum dotyczące spraw wspólnoty samorządowej

inicjatorzy referendum lokalnego

… … organ stanowiący jednostki samorządu terytorialnego lub mieszkańcy

ważność referendum lokalnego (sprawy ogólne)

frekwencja co najmniej 30% uprawnionych

ważność referendum lokalnego (odwołanie organu)

frekwencja co najmniej 3/5 liczby uczestniczących w wyborze tego organu

autonomia regulaminowa

izby parlamentu same uchwalają swój regulamin

permanencja

izby obradują stale, niezależnie od zwołania przez głowę państwa

jawność obrad

obrady są jawne; mogą być utajnione bezwzględną większością na wniosek Prezydium lub 30 posłów

marszałek

najwyższy przedstawiciel izby, przewodniczy obradom

prezydium

organ kierujący pracami izby; składa się z marszałka i wicemarszałków

konwent seniorów

organ doradczy (Prezydium + przewodniczący klubów), ustala plan obrad

klub parlamentarny

grupa co najmniej 15 posłów lub 8 senatorów; reprezentowana w Konwencie Seniorów

koło parlamentarne

grupa co najmniej 3 posłów lub senatorów; nie jest reprezentowana w Konwencie Seniorów

komisje parlamentarne

organy kontrolne i opiniodawcze działające w parlamencie

komisje stałe

zajmują się sprawami bieżącymi (np. etyka, edukacja)

komisje nadzwyczajne

powoływane do realizacji konkretnego zadania (np. uchwalenia ustawy)

komisje śledcze

badają określoną sprawę; powoływane bezwzględną większością, liczą 11 członków

kworum

minimalna liczba obecnych potrzebna do podejmowania decyzji; co najmniej połowa ustawowej liczby członków izby

I czytanie

etap prac nad projektem ustawy; zwykle w komisjach; omówienie założeń i decyzja o skierowaniu do dalszych prac

II czytanie

etap na posiedzeniu plenarnym; przedstawienie sprawozdania komisji, debata i zgłaszanie poprawek (które wracają do komisji)

III czytanie

etap na posiedzeniu plenarnym; głosowanie nad poprawkami oraz nad całością projektu ustawy

marszałek województwa

organ wykonawczy samorządu województwa; wybierany przez sejmik województwa spośród jego członków

wojewoda

przedstawiciel rządu w województwie; powoływany i odwoływany przez Prezesa Rady Ministrów