ਮਾਈਕ੍ਰੋਬਾਇਓਲੋਜੀ ਅਤੇ ਇਮਿਊਨੋਲੋਜੀ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਨੁਕਤੇ (Microbiology & Immunology Basics)

ਮਾਈਕ੍ਰੋਬਾਇਓਲੋਜੀ, ਇਮਿਊਨਿਟੀ, ਸਫਾਈ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਇਮਿਊਨ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਸੈੱਲਾਂ ਬਾਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ।

ਮਾਈਕ੍ਰੋਬਾਇਓਲੋਜੀ (Microbiology)

ਨਿੱਕੇ ਜੀਵਿਤ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਜੋ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਸਿਹਤ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਬੈਕਟੀਰੀਆ (Bacteria)

ਇੱਕ-ਸੈੱਲ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ($Single-celled$) ਜੋ ਲਗਭਗ ਕਿਤੇ ਵੀ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਵਾਇਰਸ (Viruses)

ਗੈਰ-ਜੀਵਿਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਨਣ ($reproduce$) ਲਈ ਇੱਕ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ($host$) ਸੈੱਲ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਫੰਗੀ (Fungi)

ਖ਼ਮੀਰ ($yeast$), ਉੱਲੀ ($molds$) ਅਤੇ ਖੁੰਬਾਂ ($mushrooms$) ਜੋ ਲਾਗ ($infections$) ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪੈਰਾਸਾਈਟਸ (Parasites)

ਵੱਡੇ ਜੀਵ ਜੋ ਜੀਵਿਤ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ($host$) ਦੇ ਉੱਪਰ ਜਾਂ ਅੰਦਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਕੋਕਾਈ (Cocci)

ਗੋਲ ($round$) ਆਕਾਰ ਦੇ ਬੈਕਟੀਰੀਆ।

ਬੈਸੀਲੀ (Bacilli)

ਡੰਡੇ ਵਰਗੇ ($rod$) ਆਕਾਰ ਦੇ ਬੈਕਟੀਰੀਆ।

ਸਪਾਈਰਿਲਾ (Spirilla)

ਸਪਿਰਲ ($spiral$) ਆਕਾਰ ਦੇ ਬੈਕਟੀਰੀਆ।

ਗ੍ਰਾਮ ਪਾਜ਼ੇਟਿਵ ਬੈਕਟੀਰੀਆ (Gram Positive +)

ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਪਟਿਡੋਗਲਾਈਕਨ ($peptidoglycan$) ਦੀ ਮੋਟੀ ਪਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਜਾਮਨੀ ($Purple$) ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ: $Staph. aureus$।

ਗ੍ਰਾਮ ਨੈਗੇਟਿਵ ਬੈਕਟੀਰੀਆ (Gram Negative -)

ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਪਟਿਡੋਗਲਾਈਕਨ ਦੀ ਪਤਲੀ ਪਰਤ ਅਤੇ ਵਾਧੂ ਬਾਹਰੀ ਝਿੱਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਗੁਲਾਬੀ ($Pink$) ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ: $E. coli$।

ਲਾਗ ਦੀ ਲੜੀ (Chain of Infection)

ਛੇ ਕੜੀਆਂ: Infectious Agent, Reservoir, Portal of Exit, Mode of Transmission, Portal of Entry, ਅਤੇ Susceptible Host।

ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਸਫਾਈ (Hand Hygiene)

ਲਾਗ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਰੀਕਾ।

ਮੈਡੀਕਲ ਅਸੈਪਸਿਸ (Medical Asepsis)

ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਤਕਨੀਕ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹੱਥ ਧੋਣਾ ਅਤੇ ਦਸਤਾਨੇ ਪਾਉਣਾ।

ਸਰਜੀਕਲ ਅਸੈਪਸਿਸ (Surgical Asepsis)

ਸਾਰੇ ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਤਕਨੀਕ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਟਰਾਈਲ ਯੰਤਰ ($sterile instruments$)।

ਇਨੇਟ ਇਮਿਊਨਿਟੀ (Innate Immunity)

ਗੈਰ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਜੋ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਪੇਟ ਦਾ ਤੇਜ਼ਾਬ)।

ਅਡੈਪਟਿਵ ਇਮਿਊਨਿਟੀ (Adaptive Immunity)

ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਜੋ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ($memory$) ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਨਿਊਟ੍ਰੋਫਿਲਸ (Neutrophils)

ਪਹਿਲੇ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸੈੱਲ ਜੋ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਨੂੰ ਖਾਂਦੇ ($phagocytose$) ਹਨ।

ਮੈਕਰੋਫੇਜਿਸ (Macrophages)

ਵੱਡੇ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਸੈੱਲ ($Big eater cells$) ਜੋ ਮਰੇ ਹੋਏ ਸੈੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਮਿਊਨ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ।

B ਸੈੱਲ (B Cells)

ਸੈੱਲ ਜੋ ਐਂਟੀਬਾਡੀਜ਼ ($antibodies$) ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਿਊਮੋਰਲ ਇਮਿਊਨਿਟੀ ($humoral immunity$) ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

T ਸੈੱਲ (T Cells)

ਸੈੱਲ ਮੇਡੀਏਟਿਡ ਇਮਿਊਨਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੈੱਲ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ $Helper T (CD4+)$ ਅਤੇ $Cytotoxic T (CD8+)$ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਨੈਚੁਰਲ ਕਿਲਰ ਸੈੱਲ (NK Cells)

ਵਾਇਰਸ ਨਾਲ ਸੰਕਰਮਿਤ ਅਤੇ ਟਿਊਮਰ ਸੈੱਲਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਸੈੱਲ।

IgG

ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਐਂਟੀਬਾਡੀ ਜੋ ਪਲੈਸੈਂਟਾ ($placenta$) ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

IgA

ਲਾਰ, ਹੰਝੂਆਂ ਅਤੇ ਮਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਐਂਟੀਬਾਡੀ ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਸਤਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।

IgM

ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਨ ਵਾਲਾ ਐਂਟੀਬਾਡੀ।

ਸੋਜ (Inflammation)

ਸੱਟ ਜਾਂ ਲਾਗ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਜਿਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਲਾਲੀ, ਗਰਮੀ, ਸੋਜ ਅਤੇ ਦਰਦ ਹਨ।

ਵੈਕਸੀਨ (Vaccines)

ਬਿਮਾਰੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਇਮਿਊਨ ਮੈਮੋਰੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦਵਾਈ।

ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕਸ (Antibiotics)

ਦਵਾਈਆਂ ਜੋ ਸਿਰਫ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਨੂੰ ਮਾਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸੈਪਸਿਸ (Sepsis)

ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਲਾਗ ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅਤਿਅੰਤ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਕਾਰਨ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।