Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią

Rodzaj literacki

epika

Gatunek literacki

dialog średniowieczny/moralitet

Czas akcji

w średniowieczu wieczorową porą

Miejsce akcji

opustoszały kościół

Moralitet

gatunek dramatyczny o charakterze dydaktycznym, ukazujący bohatera, który wybiera między dobrem a złem, prowadzącymi ostatecznie do zbawienia lub potępienia

Bohaterowie

Polikarp — mędrzec wielki, mistrz wybrany, który zapragnął ujrzeć Śmierć, ciekawy świata, myśli o życiu po śmierci, chce wiedzieć, jak należy żyć na Ziemi, by po śmierci otrzymać nagrodę.
Śmierć — występuje jako realna postać, nie abstrakcyjne pojęcie, wygląda odrażająco: nie ma warg i kawałka nosa, jest szkieletem, z którego odpadają fragmenty ciała, trzyma wielką kosę i szczerzy olbrzymie zęby; opowiada Mistrzowi o sobie: narodziła się wraz z grzechem pierworodnym i odtąd towarzyszy ludziom, a w czasie Sądu Ostatecznego będzie uniemożliwiała potępionym kontakt z Bogiem.

Narracja

Narrator jest trzecioosobowy, nie komentuje wydarzeń, a jedynie wygląd postaci, sygnalizuje ich zachowania: gesty, mimikę, reakcje.

Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią

Rozmowa… jest przykładem średniowiecznej polskiej literatury świeckiej. Tekst został napisany w XV w. przez nieznanego autora, który wzorował się na utworze w łacinie sprzed 100 lat.

Archaizmy w Rozmowie Mistrza Polikarpa ze Śmiercią

• słownikowe: wielmi, eże, wżdy
• fonetyczne: żołte, zdrow, Bog

Rymy

W utworze zastosowano rymy parzyste.

Plan wydarzeń

1. Modlitwy Mistrza Polikarpa o możliwość zobaczenia Śmierci na własne oczy.
2. Pojawienie się Śmierci i upadek Mistrza na ziemię.
3. Rozmowa ze Śmiercią — pytania Mistrza (o jej pochodzenie, o to gdzie będzie podczas Sądu Ostatecznego).
4. Dobra rada Śmierci — jeśli Mistrz zawsze będzie służył Bogu, uniknie mąk piekielnych. Ostrzega go także, że ich następne spotkanie będzie dla niego znakiem końca żywota.

Problematyka

Średniowiecze to epoka „spod znaku miecza i krzyża” i pełna sprzeczności. Postawę człowieka formułował teocentryzm, a w centrum zainteresowania znajdowało się pośmiertne życie wieczne, ważniejsze od ziemskiej doczesności.

Przyczyny popularności motywu danse macabre

• epidemie w Europie (szczególnie dżumy)
• wysoka śmiertelność z powodu niewielkiej wiedzy medycznej
• nieustanne wojny i konflikty społeczne
• powszechne publiczne egzekucje

Funkcje motywu danse macabre

• funkcja społeczna: utrzymanie porządku społecznego — świadomość równości wszystkich ludzi wobec śmierci dawała ludziom niższych stanów swoistą rekompensatę za ich doczesną sytuację społeczną
• funkcja dydaktyczna: kreowanie i stabilizowanie hierarchii obowiązujących wartości — przypomina ludziom, że kresem ich starań jest śmierć (memento mori) i ocena ich życia, która zadecyduje o ich zbawieniu lub potępieniu
• funkcja religijna: zgodnie z zasadami religii chrześcijańskiej przypominał, że sprawy ducha są ważniejsze od spraw ciała, doczesnych, materialnych

Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią jako satyra społeczna

Śmierć karykaturalnie opisuje przedstawicieli różnych warstw społecznych. Mnichom wypomina m.in. to, że lubią dobrze zjeść i noszą drogą odzież, karczmarzom — że oszukują i rozwadniają trunki, sędziom — że są przekupni i wydają niesprawiedliwe wyroki.

Dydaktyczny charakter Rozmowy Mistrza Polikarpa ze Śmiercią

Utwór jest ostrzeżeniem przed grzesznym życiem, ma cechy pouczenia moralnego. Mistrz jest człowiekiem wykształconym, a mimo to nie rozumie sensu działania Śmierci i dzięki łasce Boga może z nią porozmawiać. Śmierć wyjaśnia mu zasady, jakimi się kieruje, a przemowę kończy informacją, że dla ludzi pobożnych jej nadejście nie jest straszne, gdyż zabiera ich do życia wiecznego w Niebie. Od strachu przed śmiercią człowieka nie może uchronić żadna wiedza, a jedynie miłość do Boga i przestrzeganie zasad chrześcijańskiego życia, bo to w nich kryje się prawdziwa mądrość