Lecture 2 | Theory of truth and critical rationalism

Wat is de correspondentietheorie van waarheid (correspondence theory of truth)?

Een overtuiging of uitspraak is waar wanneer die overeenkomt (correspondeert) met iets in de externe wereld.

Wat zijn de twee grote problemen van de correspondentietheorie?

Onduidelijk wat "matchen" precies betekent voor een zin of gedachte, en onduidelijk hoe je dat kunt checken omdat je nooit rechtstreeks toegang hebt tot "de wereld zelf".

Wat is Richard Rorty's kritiek op de correspondentietheorie?

Hij ziet correspondentiedenken als een restant van religieus denken: buigen voor een externe autoriteit, "een van de onderdanige namen van God".

Wat is de coherentietheorie van waarheid (coherence theory of truth)?

Een overtuiging is waar als die coherent past bij je andere overtuigingen; waarheid is dan intern aan het overtuigingssysteem, geen relatie met iets buiten.

Wat is het voordeel van de coherentietheorie?

Waarheid wordt weer toegankelijk, omdat we wél toegang hebben tot ons eigen overtuigingssysteem.

Wat is het probleem van de coherentietheorie?

Ze is te subjectief: een volledig coherent overtuigingssysteem kan alsnog compleet fout zitten, en als "wat juist lijkt" ook "juist" is, verlies je de maatstaf voor juistheid helemaal.

Waarmee hangt de coherentietheorie samen, en wat is het gevaar daarvan?

Met relativisme, waarheid is relatief aan de persoon; het gevaar is "anything goes" — als alles waar kan zijn, blijft er niets van waarheid over.

Wat is pragmatisme (pragmatism) als waarheidstheorie?

Een compromis tussen correspondentie en coherentie: waarheid is wat werkt, wat nuttig of doelmatig is om te geloven (William James, 1907).

Wat zijn de 3 problemen van pragmatisme als waarheidstheorie?

Onware overtuigingen kunnen nuttig zijn, ware dingen kunnen totaal nutteloos zijn, en pragmatisme is zelfondermijnend omdat het naar zijn eigen maatstaf waarschijnlijk niet nuttig genoeg is om waar te zijn.

Wat zijn de truth wars, volgens Blackburn?

De eeuwenoude filosofische strijd tussen correspondentie- en coherentiedenkers over waarheid, die volgens Blackburn de kern vormt van veel hedendaagse culture wars.

Wat is post-truth, volgens Hainscho (2023)?

Een toestand waarin objectieve feiten minder invloed hebben op de publieke opinie dan een beroep op emoties en persoonlijke overtuigingen.

Wat is de kernconclusie van Hainscho (2023) over kritisch rationalisme en post-truth?

Op epistemologisch niveau zijn ze compatibel omdat beide absolute zekerheid verwerpen, maar op moreel en methodologisch vlak staan ze tegenover elkaar; kritisch rationalisme biedt juist een uitweg uit de post-truth-crisis.

Wat is feilbaarheid (fallibilism)?

Het epistemologische principe dat alle menselijke kennis en overtuigingen feilbaar zijn en openstaan voor herziening.

Wat is falsifieerbaarheid (falsifiability)?

Het criterium dat een wetenschappelijke theorie zo geformuleerd moet zijn dat er empirisch testbare uitspraken uit afgeleid kunnen worden die de theorie kunnen weerleggen.

Wat is naïef falsificationisme (naïve falsificationism), en waarom is het een misvatting?

De misvatting dat een theorie direct verworpen kan worden op basis van één afwijkende waarneming; in de praktijk geldt een theorie pas als gefalsifieerd bij een reproduceerbaar effect, niet bij losse anomalieën.

Wat is het openbaringsmodel (revelation model) van kennis?

De dogmatische aanname dat de waarheid manifest is voor wie er op de juiste manier naar kijkt.

Wat is monopolie op interpretatie (monopoly of interpretation)?

Een machtsstructuur waarin een specifieke groep of autoriteit het exclusieve recht opeist om te bepalen wat als ware kennis geldt.

Wat is consumentenwetenschap (science customisation)?

Het verschijnsel waarbij mensen op ogenschijnlijk democratische maar dogmatische wijze eigen "wetenschappelijke" waarheden samenstellen op basis van selectief bewijs, zonder open te staan voor kritiek.

Wat is kritische houding (critical attitude), volgens Hainscho?

De bereidheid om je eigen overtuigingen als eerste aan streng kritisch onderzoek te onderwerpen en open te staan voor tegenargumenten.

Wat is het probleem met een apofatische/contrastieve definitie van "feiten" (facts vs. opinions)?

Meningen worden vaak taalkundig vermomd als feiten, en het is onduidelijk wanneer bewijs precies "objectief" wordt, dus dit onderscheid helpt niet om feiten te definiëren.

Wat is ontologie (ontology)?

De studie van zijn: wat bestaat er ("what exists")?

Wat is (ontologisch) realisme?

De positie dat dingen een geest-onafhankelijk bestaan hebben: er is een wereld "daarbuiten" die in principe objectief kenbaar is.

Wat is ontologisch idealisme?

De positie dat dingen niet noodzakelijk een geest-onafhankelijk bestaan hebben: de wereld komt tot ons alleen via onze zintuigen, dus externe realiteit is hypothetisch en alle kennis is subjectief.

Wat is het "hellend vlak" (slippery slope) van idealisme, genoemd in Week 2?

Als "alles kan", openen we de deur naar post-truth en "alternatieve feiten", omdat er geen objectieve maatstaf meer overblijft om feit van mening te onderscheiden.

Welke ontologische positie neemt dit vak aan?

Een realistische positie: er zijn feiten die bestaan los van individuele ervaring, en er is in principe een verschil tussen feit en mening.

Wat is epistemologie (epistemology)?

De filosofie van kennis: hoe we kunnen bepalen welke claims overeenkomen met de feiten van de werkelijkheid en welke niet.

Wat is dogma (dogma) als antwoord op de vraag hoe we weten wat waar is?

Alles wat een aangewezen autoriteit zegt, bijvoorbeeld een heilig boek, een leider, of "wat ik zelf denk", wordt zonder verdere toetsing als waar aangenomen.

Wat is positivisme (positivism), als antwoord op dezelfde vraag?

De opvatting dat kennis inductief is: door feiten te observeren en te verifiëren via objectieve of formele methoden kunnen we "zuivere" kennis destilleren.

Wat zijn de 2 vormen van verificatie binnen het positivisme?

Formele/logische verificatie en empirische verificatie, waarbij objectieve observaties overeenkomen met een claim.

Wat is het probleem met empirische verificatie, reden 1?

Je kunt logisch niets bewijzen via empirische observatie: hoeveel witte zwanen je ook waarneemt, dat bewijst niet dat de conclusie noodzakelijk waar is.

Wat is het probleem met empirische verificatie, reden 2?

Er bestaat geen "objectieve" methode van onderzoek: elke meting of observatie vereist arbitraire en subjectieve keuzes.

Wat is de conclusie van de kritiek op positivisme, volgens Week 2?

We kunnen geen zekere kennis inductief verkrijgen via objectieve observatie; "de wetenschappelijke methode" zoals traditioneel voorgesteld bestaat niet.

Hoe illustreert Affirming the Consequent het probleem van inductie in Week 2?

Alle geobserveerde zwanen zijn wit, dus zwanen zijn wit, is een omkering van "als A dan B" naar "B dus A" en dus logisch ongeldig, ook al voelt het intuïtief.

Wat is kritisch rationalisme (critical rationalism), ofwel falsificationisme?

Het startpunt dat inductie niet werkt, dus empirische claims nooit volledig als waar kunnen worden vastgesteld, maar wél met zekerheid als fout (gefalsifieerd) via modus tollens.

Wat betekent het als een claim "gecorroboreerd" is, volgens Popper?

De claim heeft herhaalde pogingen tot falsificatie doorstaan; dit betekent niet dat de claim bewezen is, alleen dat hij nog niet weerlegd is.

Wat is verisimilitude, volgens kritisch rationalisme?

De mate van waarheidsgelijkenis van een claim: hoe sterker gecorroboreerd, hoe hoger de verisimilitude, zonder dat de claim ooit definitief bewezen waar is.

Wat houdt het "hellend vlak"-bezwaar tegen kritisch rationalisme in?

Als alle claims op een of andere manier fout kunnen zijn, waarom dan nog fact-checken, alsof alle claims al a priori gefalsifieerd zijn.

Hoe weerlegt kritisch rationalisme dat bezwaar?

Geen enkele claim is definitief waar, maar sommige claims weerstaan kritiek beter dan andere en hebben dus een hogere verisimilitude, waardoor je gradaties evalueert in plaats van absoluut ja of nee.

Wat leert het COVID-vaccinvoorbeeld (39% versus 11%) over fact-checken?

Eén op zichzelf staand cijfer kan misleidend zijn zonder context; een meta-analyse over veel meer data geeft een betrouwbaarder beeld, en zonder de vergelijkingsgroep van niet-gevaccineerden kun je sowieso geen conclusie trekken.

Wat leert het "unemployment"-voorbeeld over feiten versus framing?

Drie heel verschillend klinkende politieke uitspraken bevatten allemaal hetzelfde onderliggende feit; alleen de causale claim of framing eromheen verschilt.

Waarom impliceert zelfkritiek binnen kritisch rationalisme dat je soms dogmatisch moet vertrouwen op expertise?

Omdat je niet alles zelf kunt verifiëren, en soms de expertise van anderen moet vertrouwen, zelfs als die conflicteert met je eigen aannames.